Кіріспе

"Менің ернімнен оқы: жаңа салықтар болмайды" – 1988 жылғы Республикалық Ұлттық конвентте АҚШ президенттігіне үміткер Джордж Буш 18 тамызда ұсынылымды қабылдағанда айтқан сөз. Сөзді Пегги Нунан жазған, бұл сөз бас сөздің ең айқын бөлігі болды. Америка халқына қосымша салық салуға уәде беру Буштың 1988 жылғы сайлау платформасының тұрақты бөлігі болды, ал оның сөзіне осы уәденің қосылуы оны халықтың санасында бекітті. Кейін бұл уәде Бушқа саяси зиян келтірді. Ол президент болып сайланғаннан кейін жаңа салықтар енгізуге қарсы болғанымен, Демократтар бақылауындағы Конгресс ұлттық бюджеттің тапшылығын азайту үшін қолданыстағы салықтарды көтеруді ұсынды. Буш өзінің уәдесіне сай келетін бюджетті келісу үшін Конгресспен келіссөздер жүргізді, бірақ оппозициядағы Демократтар бақылауындағы Сенат пен Өкілдер палатасымен келісімге келе алмады. Буш 1990 жылғы бюджет келісімі шеңберінде бірнеше салықты көтеруге келісті. 1992 жылғы президенттік сайлау кампаниясында Пат Бьюкенен Республикалық партиясының ішкі сайлауында Бушқа қарсы жеңіліске ұшырағанда, бұл уәдені бұзылған уәде мысалы ретінде жиі келтірді. Бас сайлауда Демократтар партиясынан ұсынылған Билл Клинтон да осы сөзді қолданып, Буштың сенімділігіне күмән тудырды. Буш Клинтонға қайта сайлану үшін сайлауда жеңіліп, көптеген адамдар оның жеңілісіне "жаңа салықтар болмайды" деген уәдесін орындамауы себеп болды деп санайды.

Вице-президент Буш пен салықтар

1984 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Уолтер Мондейлдің, егер сайланса салықтар көтерілуі мүмкін екенін мойындауына жауап ретінде Буш та алдағы төрт жылда салықтарды көтеру қажеттігі туындауы мүмкін екенін айтты. Рейган екінші мерзімінде салықты көтеруді жоспарламағанын мәлімдеді, ал Буш оны қате түсінгендерін жеткізді. Буштың бұл мәлімдемесі кейбір консерваторлардың Буштың салықты төмендетуге деген адалдығына күмән келтіруіне себеп болды. 1986 жылы Рейганның орнын басу үшін жарыс басталғанда, салықтар орталық мәселеге айналатыны анық болды. Салық реформасы үшін американдықтар басшысы Гровер Норквист «жаңа салықтар болмайды» деген уәде берді және республикалық кандидаттарды оған қол қоюға шақырды. Көптеген конгресске кандидаттар, сондай-ақ Буштың басты қарсыластары Джек Кемп пен Пит дю Понт қол қойды. Буш бастапқыда уәдеге қол қоюдан бас тартты, бірақ 1987 жылы ақыры келісім берді. Буштың сайлауалды штабы кейін басқа кандидаттармен бірге салық мәселесін пайдаланып Боб Доулды сынады, ол бұл мәселеде нақты пікір білдірмеген еді. Бұл қадам кейбір пікір қақтығыстарына әкелді, себебі Буштың кейбір кеңесшілері тілдің тым күшті екенін сезінді. Ең белгілі сыншы – экономикалық кеңесші Ричард Дарман, бастапқы нұсқадағы бұл фразаны «ақылсыз және қауіпті» деп алып тастады. Дарман Рейганның 1982 жылғы салықты көтеруінің архитекторларының бірі болды және Буш әкімшілігінде маңызды саяси рөл атқаруды күтті. Ол мұндай абсолютті уәде әкімшіліктің мүмкіндіктерін шектейді деп ойлады. Алайда, басқалардың, әсіресе Роджер Эйлстің кеңесімен, бұл сөздер сөйлемде қалды. Бұл уәде консерваторлардың қолдауын сақтап қалу үшін қажет деп саналды, өйткені науқан орталық саясатты ұстануға тырысып жатқан еді. Сондай-ақ, бұл үміткердің әлсіз және шешімсіз бейнесіне қарсы тұру үшін қатаңдық элементін қосады деп үміттенді. Ол кезде Буш сайлауда Майкл Дукакистен айтарлықтай қалып қойды, ал Дарман кейіннен науқан басқаруға емес, жеңіске көбірек қызығушылық танытқан деді. Newsweek үшін жасалған тағы бір Gallup сауалнамасы Буштың 51%-дан 42%-ға дейін алда екенін көрсетті. Бірақ экономика құлдырады. 1990 жылы міндетті шығындардың өсуі және экономиканың төмендеуі федералды тапшылықты күрт арттырды. Грамм-Рудман-Холлингс теңгерімді бюджет заңы тапшылықты азайтуды талап етті, әйтпесе республикашылдар мен демократтардың екеуіне де ұнамайтын міндетті кесулер жасалатын еді. Бұл тапшылықты азайту қиын міндет болды. Кез келген мағыналы кесулер үкіметтік бағдарламалардан, мысалы, Medicare немесе Social Security, немесе қорғаныстан жасалуы керек еді. Басқа да танымал республикашылар, соның ішінде Джеральд Форд, Пол О'Нилл және Ламар Александр салықты көтеруді қолдады. Басты мәселе – «салық түсімдерін арттыру» туралы мәселенің қазір келіссөздерге қойылғаны еді. Бұл жаңалықтардан кейін бірден қызу пікірталас туды. Келесі күні New York Post газетінің бетінде «Менің аузымнан шыққан сөзді оқыңыз: мен өтірік айттым» деген тақырып жарияланды. Бастапқыда кейбіреулер «салық түсімдерін арттыру» міндетті түрде салықтың өсуін білдірмейді деп мәлімдеді. Мысалы, үкімет салық салынатын табысты арттыруға тырысуы мүмкін еді. Алайда, Буш жақын арада салықты көтеру мәселесі талқыланып жатқанын растады. Бұл басқа ережелермен қатар бірнеше салықтарды көтерді. Заң жеке табыс салығының ең жоғары мөлшерлемесін 28 пайыздан 31 пайызға дейін, ал жеке балама ең төменгі салық мөлшерлемесін 21 пайыздан 24 пайызға дейін көтерді. Сонымен қатар, жалақы және акциздік салықтар да көтерілді және жоғары табысты адамдарға арналған бөлшектелген шегерімдер шектелді. Алайда, ол аз табыс табатын отбасыларға табыс салығы бойынша несие алуға мүмкіндік берді және капитал табысының мөлшерлемесін 28 пайызға дейін шектеді. Бұл 1990 жылғы аралық сайлауда Сенатта да, Палатада да жеңіліске ұшыраған республикашылдар үшін соққы болды. Бұл сайлау 1990 жылдың 6 қарашасында өтті. Алайда, Шығанақ соғысының оқиғалары бұл мәселені жаңалықтардан ығыстырып, Буштың танымалдылығын арттырды. 1991 жылдың ақпанына қарай оның қолдау көрсеткіші ең жоғары деңгейге – 89%-ға жетті.

1992 жылғы сайлау

Бұл тәсілді демократтар партиясының үміткерін іздегендер қолданды, бірақ оны алғаш рет Пэт Бьюкенен Бушқа қарсы алғашқы сайлау кезінде пайдаланды. Бьюкенен Буштың өзгертуі оның Бушқа қарсы шығуының басты себебі екенін мәлімдеді. Ол жарысқа қатысқан күні: «Біз, республикашылар, енді барлық кінені либералдарға жаба алмаймыз. «Менің аузымнан шыққан сөзді оқыңыз: жаңа салықтар болмайды» дегенді айтқан либералды демократ емес, содан кейін Капитолий төбесіндегі көп шығын жасайтындармен жасырын бюджеттік келісім жасап, уәдесін бұзды», – деді. Бьюкенен кейін Нью-Гэмпширдегі сайлау кампаниясында 1988 жылғы цитатаны кеңінен қолданды, оны теледидар мен радио жарнамаларында үнемі қайталап тұрды. Бьюкенен Нью-Гэмпширде күтпеген 40% дауыс жинады, бұл президентке үлкен соққы болды. Буштың алғашқы жауабы – экономиканың жағдайына байланысты салықтарды көтеру қажет болды. Сауалнамалар көрсеткендей, көптеген американдықтар салықтарды көтеру қажеттігімен келісті, бірақ үлкен кедергі – Бушқа деген сенім мен құрметтің жоғалуы еді. Алғашқы кампания Джорджияға көшкенде, Бьюкенен әлі де қауіпті болып тұрғанда, Буш стратегиясын өзгертті және салықты көтеру үшін кешірім сұрай бастады. Ол: «Мен солай істедім, мен оны өкінемін және өкіне беремін» деді және американдықтарға егер оған мүмкіндік берілсе, ол салықты қайта көтермейтінін айтты. 19 қазандағы дебатта ол салықты көтеру қателік болғанын және «жақсырақ келісімге қол жеткізуі керек еді» деп бірнеше рет мәлімдеді. Бұл кешірімдер де тиімсіз болды, ал бұзылған уәде Бушты 1992 жылғы сайлау кампаниясы бойы қуалай берді. Буштың қарсыласы Билл Клинтон бұл уәдені кампанияның соңында тиімді пайдаланды. 1992 жылдың қазан айында кампания стратегиясының сарапшысы Джеймс Карвилл жасаған теледидар жарнамасында Буш осы фразаны қайталап, Буштың сайлауалды уәдесін бұзғанын көрсетті. Бұл Клинтонның ең тиімді жарнамасының бірі деп есептелді. Салықты өзгерту Буштың беделін төмендетуде маңызды рөл атқарды. Клинтонға қатысты сайлау кезінде туған түрлі дау-дамаздарға қарамастан, сауалнамалар көрсеткендей, халық Клинтон мен Буштың адалдығы тұрғысынан бірдей қарады. Сайлаудан кейін де Клинтон салықты көтеру үшін сайлаушылардың осындай жазасын қауіптенді. Бірінші президенттік мерзімінің басында Билл Клинтон күтпеген үлкен дефицитпен бетпе-бет келді. Ол кеңесшілерінің кеңесіне қарсы салықты көтеруге бел буды, олар оның орта тапқа арналған салықты азайту туралы сайлауалды уәдесін бұзғанын айтты. Росс Перо Бушқа және қалыпты жағдайға наразылықты пайдаланып, 1992 жылғы сайлауға тәуелсіз кандидат ретінде қатысты, кейін сайлаудан бас тартып, бірақ қайтадан қатысты. Оның кандидатурасының әсері туралы әртүрлі пікірлер айтылса да, сайлаудан кейінгі сауалнамалар көрсеткендей, Перо Буш пен Клинтоннан дауыстарды шамамен тең бөліп алды.

Кейінгі көзқарастар

Буштың бұзылған уәдесі, Буштың жеңілісіне әкелген маңызды факторлардың бірі болды. Консервативті ток-шоу жүргізушісі Раш Лимбо, өзінің "Міне, мен сізге айтқанмын" атты кітабында, Буш салықты көтермесе, қайта сайлануды оңай жеңіп шығарды дейді. Республикалық саясаттанушы Ричард Виртлин, оның уәдесін «президенттік саясат тарихындағы ең зиянды алты сөз» деп атады. Эд Ролинс оны «мүмкін, ең ауыр саяси уәде бұзушылық» деп сипаттады. Бірақ, бұл пікірмен келіспейтіндер де бар. Ричард Дарман, бұл кері қайту Буштың жеңілісіне тікелей себеп болған деп санамайды, керісінше, Буш бақылай алмаған экономикалық жағдайға наразылықтың ортақ фокусы болды деп есептейді. Консервативті республикашылардың көпшілігі, Буш Конгресс қандай қысым көрсетсе де, берген уәдесінде тұруы керек деп ойлайды. Бұл өзгеріс, 1992 жылы Билл Клинтонның жеңісіне маңызды рөл атқарғанмен, 1994 жылы Конгресс сайлауында республикашылдардың жеңісіне де әсер етті. Ньют Гингрич, Конгресс келіссөздер комитетінің мүшесі ретінде, салық мәселесінде Буштың ұсынысын қолдаудан бас тартты. Одан кейін ол жүзден астам республикалық өкілдерді президенттің бірінші бюджеттік ұсынысына қарсы дауыс беруге жетектеді. Бұл Гингричті консервативті республикашылар үшін қаһарманға айналдырып, оны 1994 жылғы «Республикалық революцияда» жетекші рөлге ие етті. Буш сайлауға қатысып, екі мерзімге президент болып сайланды. 2004 жылғы Буштың қайта сайлануында салық мәселесі, шетелдік саясатқа қарағанда екінші орында болды, бірақ оның бірінші мерзімінде салықтар төмендетілді және көптеген демократтар Буштың салық жеңілдіктерін кері қайтаруды қалады. Кейіннен, Брайан Ленихан кіші, 2009 жылы Ирландияның қаржы министрі, осы сөз тіркесін пайдаланып, желтоқсан айындағы бюджетте салықты көтермеймін деп уәде берді. 2019 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау алдында премьер-министр Борис Джонсон да Буштың уәдесін еске түсіріп, «менің ауызымнан оқыңыз: біз салықты көтермейміз» деді. Ол табыс салығы, қосылған құн салығы және Ұлттық сақтандыру (NI) жарналарын салықтың көтерілмейтін түрлері деп атады. Буш сияқты, ол да 2021 жылы уәдесінен бас тартып, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлықты қаржыландыру үшін NI-ді 1,25%-ға арттыруды ұсынды.