Кіріспе

Психосоматикалық медицинаның зерттеу саласы. Психоневроиммунология (ПНИ), сондай-ақ психоэндоневроиммунология (ПЭНИ) немесе психоневроэндокриноиммунология (ПНЭИ) деп те аталады, адам организмінің психологиялық процестері мен жүйке және иммундық жүйелері арасындағы өзара әрекеттестікті зерттейді. Бұл психосоматикалық медицинаның кіші саласы. ПНИ психология, нейроғылым, иммунология, физиология, генетика, фармакология, молекулалық биология, психиатрия, мінез-құлық медицинасы, жұқпалы аурулар, эндокринология және ревматологияны біріктіретін пәнаралық көзқарас қолданады. ПНИ-нің басты назар аударатын мәселелері – жүйке және иммундық жүйелердің өзара әрекеттестігі және психикалық процестер мен денсаулық арасындағы байланыс. ПНИ, басқа нәрселермен қатар, денсаулық және ауру кезінде нейроиммундық жүйенің физиологиялық қызметін; нейроиммундық жүйенің бұзылуларын (аутоиммундық аурулар, жоғары сезімталдық, иммундық тапшылық); сондай-ақ нейроиммундық жүйенің құрауыштардың in vitro, in situ және in vivo жағдайындағы физикалық, химиялық және физиологиялық ерекшеліктерін зерттейді.

Тарих

Психиатриялық синдромдар мен симптомдар мен иммундық функция арасындағы байланысқа деген қызығушылық қазіргі медицинаның бастапқы кезеңдерінен бері үнемі сақталып келе жатқан тақырып болып табылады. Француз физиологы Клод Бернард, Muséum national d'Histoire naturelle (Ұлттық табиғи тарих мұражайы) қызметкері, 1800 жылдардың ортасында "ішкі орта" тұжырымдамасын қалыптастырды. 1865 жылы Бернард осы ішкі күйдің бұзылуын былай сипаттады: "Тірі материалды резервте ұстап тұратын және өмірлік қызметке қажетті ылғалдылықты, жылуды және басқа да жағдайларды үзіліссіз сақтайтын органикалық элементтердің қорғаныс функциялары бар. Ауру мен өлім – бұл механизмнің бұзылуы немесе шақырылуы ғана" (Бернард, 1865). Гарвард университетінің физиология профессоры Уолтер Кэннон 1932 жылы "Дене даналығы" атты кітабында жиі қолданылатын "гомеостаз" терминін енгізді, ол грек тілінен алынған "homoios" (ұқсас) және "stasis" (позиция) сөздерінен құралған. Жануарлармен жұмыс істеген кезде Кэннон, аңның эмоциялық күйіндегі кез келген өзгеріс, мысалы, алаңдау, күйзелу немесе ашу, асқазанның қозғалысының толығымен тоқтауымен бірге болатындығын байқады ("Ауырсыну, аштық, қорқыныш және ашудағы дене өзгерістері", 1915). Бұл зерттеулер эмоциялар мен қабылдаулардың автономды жүйке жүйесіне, атап айтқанда, "қатып қалу", "күресу" немесе "қашу" реакциясын іске қосатын симпатикалық және парасимпатикалық жауаптарға тигізетін әсері арасындағы байланысты зерттеді. Оның зерттеулері кәсіби журналдарда жарияланып, 1911 жылы жарық көрген "Қиюдың механикалық факторлары" атты кітапта жинақталды. Джонс Хопкинс және Макгилл университеттерінің студенті, Монреаль университетінің зерттеушісі Ханс Сели жануарлармен тәжірибе жүргізіп, оларды әртүрлі физикалық және психологиялық қиын жағдайларға ұшыратты және осы қиын жағдайларда организмнің жазылуы мен қалпына келуіне бейімделуге қабілетті екенін анықтады. Осы тәжірибелердің көп жылдық нәтижелері Селидің Жалпы бейімделу синдромы тұжырымдамасының эмпирикалық негізін құрады. Бұл синдром бүйрек үсті безінің ұлғаюын, тимус, көкбауыр және басқа лимфоидты тіндердің атрофиясын, сондай-ақ асқазан жараларын қамтиды. Сели бейімделудің үш кезеңін сипаттайды: бастапқы қысқаша дабыл реакциясы, одан кейін ұзаққа созылған қарсылық кезеңі және соңындағы шамадан тыс тұтыну және өлім кезеңі. Бұл іргелі жұмыс глюкокортикоидтардың биологиялық функцияларын зерттеуге жол ашты. 20-ғасырдың ортасында психиатриялық науқастарды зерттеу нәтижесінде психотикалық жағдайдағы адамдарда иммундық өзгерістер анықталды, оларға лимфоциттердің азаюы және pertussis вакцинасына антидене түзетін қабілетінің нашарлауы тән болды, бұл көрсеткіштер психиатриялық емес бақылау тобынан ерекшеленді. 1964 жылы Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің профессоры Джордж Ф. Соломон және оның зерттеу тобы "психоиммунология" терминін енгізіп, "Эмоциялар, иммунитет және ауру: теориялық интеграция" атты маңызды мақала жариялады.

Шығу тегі

1975 жылы Роберт Адер мен Николас Коэн Рочестер университетінде ПНИ-ді иммундық функцияның классикалық шарттануын көрсету арқылы дамытып, кейіннен «психонейроиммунология» терминін енгізді. Адер зертханалық егешқұйрықтарда шартты жауаптардың (Павловтың иттерді қоңырау дыбысына зәр шығаруға шарттандыруы сияқты) қанша уақытқа созылатынын зерттеді. Егешқұйрықтарды шарттандыру үшін ол сахарин қосылған суды (шартты стимул) және цитоксан дәрісін бірге қолданды, ол шартты түрде лоқсығу мен дәмді жек көруді, сондай-ақ иммундық функцияның төмендеуін тудырады. Адер таң қалды, себебі шарттандырылғаннан кейін, егешқұйрықтарға сахарин қосылған суды беру кейбір жануарлардың өліміне әкеп соқты, және ол олар шартты стимулды алғаннан кейін иммунодепрессияға ұшыраған болуы мүмкін деп болжады. Адер (психолог) және Коэн (иммунолог) бұл гипотезаны шартты және шартсыз жануарларды қасақана иммундау, оларды және басқа бақылау топтарын шартты дәмдік стимулға ұшырату және содан кейін өндірілген антидене мөлшерін өлшеу арқылы тікелей тексерді. Қайталанатын нәтижелер шартты егешқұйрықтардың шартты стимулға ұшырағанда иммунодепрессияға ұшырағанын көрсетті. Яғни, жүйке жүйесі арқылы берілетін сигнал (дәм) иммундық функцияға әсер етіп отыр. Бұл жүйке жүйесінің иммундық жүйеге әсер ететінін көрсеткен алғашқы ғылыми тәжірибелердің бірі болды. 1970-ші жылдары Швейцариядағы Хьюго Беседовский, Адриана дель Рей және Эрнст Соркин көп бағытты иммундық нейроэндокриндік өзара әрекеттесулер туралы хабарлады, себебі олар мидың ғана емес, иммундық процестерге әсер ететінін көрсетті, сонымен қатар иммундық жауаптың өзі ми мен нейроэндокриндік механизмдерге әсер етуі мүмкін екенін анықтады. Олар иммундық реакцияның зиянсыз антигендерге жауабы гипоталамус нейрондарының белсенділігін арттыратынын және иммунорегуляцияға қатысты гормоналды және автономды жүйке реакцияларын күшейтетінін тапты, олар ми деңгейінде интеграцияланады (шолуға қараңыз). Осы негізде олар иммундық жүйенің өзінің шеткі әсерінен басқа миға және қатысты нейроэндокриндік құрылымдарға өзінің белсенділік күйін хабарлай алатын сезімтал рецепторлық орган ретінде әрекет ететінін ұсынды. Нейропептидтер мен нейротрансмиттерлердің иммундық жүйеге тікелей әсер ететінін анықтау олардың эмоциялармен тығыз байланысын көрсетеді және лимбикалық жүйе мен иммунологияның терең өзара байланысты болатын механизмдерін ұсынады. Иммундық және эндокриндік жүйелердің ми ғана емес, сонымен қатар орталық жүйке жүйесімен де реттелетіні эмоциялар мен ауруларды түсінуге әсер етті. Психиатрия, иммунология, неврология және медицинаның басқа да интеграцияланған салаларындағы қазіргі заманғы жетістіктер ПНИ-дің үлкен өсуіне ықпал етті. Мінез-құлықтың иммундық функцияны өзгертуіне және иммундық өзгерістердің мінез-құлықты өзгертуіне жататын механизмдер клиникалық және терапиялық маңызы бар болуы мүмкін, олардың нормальды және патофизиологиялық жағдайлардағы өзара байланысының көлемі туралы көбірек білгенге дейін толық бағаланбайды.

Психоневроиммунологиялық әсерлері

Қазіргі кезде психоәлеуметтік стресс факторлары және/немесе араласулар иммундық модуляция арқылы денсаулықта нақты өзгерістерге алып келуі мүмкін деген қорытынды жасауға жеткілікті деректер бар. Жұқпалы аурулар және жараның жазылуына қатысты өзгерістерге дейін күшті дәлелдер келтірілгенімен, иммунологиялық дисрегуляцияның клиникалық маңыздылығы түрлі жағдайлар мен аурулар бойынша тәуекелдің артуымен көрсетіледі. Мысалы, стресс денсаулыққа терең салдарлар тигізуі мүмкін. Бір эпидемиологиялық зерттеуде, жұбайының қазасына байланысты туындаған ауыр стресс кезінен кейінгі айда барлық себептерге байланысты өлім-жітімнің көрсеткіші артқан. Теория бойынша, стрестік оқиғалар когнитивтік және эмоционалдық жауаптарды тудырады, олар симпатикалық нерв жүйесі мен эндокриндік өзгерістерге әкеледі, нәтижесінде иммундық функция нашарлайды. Мүмкін болатын денсаулық салдары кең, оларға инфекция деңгейі, ЖИТС прогрессиясы, қатерлі ісіктердің пайда болуы мен прогрессиясы және нәрестелер арасындағы өлім-жітімнің жоғары деңгейі кіреді.

Стресс пен иммундық функцияны түсіну

Стресс иммундық функцияға эмоционалдық және/немесе мінез-құлық проявлениялары арқылы әсер етеді деп есептеледі, мысалы, алаңдаушылық, қорқыныш, ширығу, ашу және қайғы, сондай-ақ жүрек соғуы, қан қысымы және тершеңдеу сияқты физиологиялық өзгерістер. Зерттеушілер бұл өзгерістердің шектеулі уақытқа созылған жағдайда пайдалы екенін айтады. 1960 жылы жарияланған PNI зерттеулерінің бірінде қатысушылар жарылғыш заттарды дұрыс пайдаланбау арқылы әріптесіне ауыр жарақат келтіргенін ойлануға итерілді. Осыдан бері ондаған жылдар бойы жүргізілген зерттеулер нәтижесінде екі ірі мета-талдау жасалды, олар стресс кезінде иммундық жүйенің тұрақсыздығын көрсетті. 1993 жылы Герберт және Коэн жасаған алғашқы мета-талдауда олар сау ересектердегі стрестік оқиғалар мен иммундық функцияға қатысты 38 зерттеуді қарастырды. Олар өткір зертханалық стрес факторларын (мысалы, сөз сөйлеу тапсырмасы), қысқа мерзімді табиғи стрес факторларын (мысалы, медициналық тексерулер) және ұзақ мерзімді табиғи стрес факторларын (мысалы, ажырасу, қайғы, күтім, жұмыссыздық) зерттеді. Олар жалпы ақ қан жасушаларының санының тұрақты түрде артуын, сондай-ақ көмекші T-жасушаларының, супрессорлық T-жасушаларының, цитотоксикалық T-жасушаларының, B-жасушаларының және табиғи өлтіруші (NK) жасушаларының санының төмендеуін анықтады. Сондай-ақ, олар NK және T-жасушаларының функциясының төмендеуі және T-жасушаларының фитогемаглютининге [PHA] және конканавалин А [Con A] пролиферативтік жауаптарының төмендеуі туралы хабарлады. Бұл әсерлер қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді табиғи стрес факторлары үшін сәйкес келді, бірақ зертханалық стрес факторлары үшін емес. Zorrilla және басқалардың 2001 жылы жасаған екінші мета-талдауында Герберт және Коэннің мета-талдауы қайталанды. Зерттеулерді іріктеудің осы әдістерін қолдана отырып, олар стрес факторлары мен адам иммунитетіне қатысты 75 зерттеуді талдады. Табиғи стрес факторлары циркуляцияланатын нейтрофильдер санының артуымен, жалпы T-жасушалары мен көмекші T-жасушаларының саны мен пайыздық үлесінің төмендеуімен, табиғи өлтіруші (NK) жасушалар мен цитотоксикалық T-жасушалы лимфоциттердің пайыздық үлесінің төмендеуімен байланысты болды. Сонымен қатар, олар Герберт пен Коэннің фитогемаглютининге (PHA) және конканавалин А (Con A) жауап ретіндегі NK жасушаларының және T-жасушаларының митогендік көбеюінің стресске байланысты төмендеуі туралы тұжырымдарын қайталады. Американдық психологиялық қауымдастықтың зерттеушілері тышқандарға электр тогын жолдаған тәжірибе жасады, олар интерлейкин-1 миға қалай түсетінін байқады. Интерлейкин-1 – макрофаг бактерияны қорытқанда бөлінетін цитокин, ол вагус жүйкесі арқылы жоғары көтеріліп, иммундық белсенділікті күшейтеді және мінез-құлық өзгерістерін тудырады. Соңғы кезде адамдар арасындағы стрес факторлары мен иммундық функция арасындағы байланысқа қызығушылық артып келеді. Мысалы, отбасылық жанжалдар, жалғыздық, созылмалы аурумен ауыратын адамға күтім жасау және басқа да қарым-қатынас стрессі иммундық функцияны бұзады.

Ми мен иммундық жүйе арасындағы байланыс

Мидың белсенділігін стимуляциялау иммунитетті өзгертеді (стресске ұшыраған жануарлардың иммундық жүйесі өзгереді). Мидың екі жарты шарына келтірілген зақым иммунитетті өзгертеді (жарты шарлардың ерекшеленуінің әсері). Иммундық жасушалар орталық нерв жүйесіне әсер ететін цитокиндерді өндіреді. Иммундық жасушалар орталық нерв жүйесінен келетін сигналдарға жауап береді.

Нейроэндокриндік және иммундық жүйе арасындағы байланыс

Глюкокортикоидтар және катехоламиндер иммундық жасушаларға әсер етеді. Гипоталамус-гипофиз-бүйрекүсті без осі иммундық жүйені қолдау үшін қажетті гормондарды бөліп шығарады. Иммундық жүйенің активтілігі ми жасушаларының нейрохимиялық/нейроэндокриндік активтілігімен байланысты.

Фармацевтикалық жетістіктер

Глутамат агонистері, цитокин ингибиторлары, ванилоидты рецептор агонистері, катехоламин модуляторлары, иондық канал блокерлері, құрысуға қарсы препараттар, GABA агонистері (опиоидтар мен каннабиноидтарды қоса алғанда), COX ингибиторлары, ацетилхолин модуляторлары, мелатонин аналогтары (мысалы, рамелтеон), аденозин рецепторларының антагонистері және бірнеше түрлі препараттар (соның ішінде Passiflora edulis сияқты биологиялық препараттар) психонейроиммунологиялық әсерлері зерттелуде. Мысалы, серотонин, норадреналин, дофамин және каннабиноид рецепторларына әсер ететін ССЖИ (селективті серотониннің кері сіңірілуін тежегіштер), СНЖИ (селективті норадреналин мен серотониннің кері сіңірілуін тежегіштер) және трициклді антидепрессанттар иммуномодуляторлық және қабынуға қарсы әсер етеді, проинфламматорлық цитокин процестеріне қарсы, атап айтқанда IFN-гамма және IL-10, сондай-ақ TNF-альфа және IL-6 психонейроиммунологиялық механизмдер арқылы реттеледі. Антидепрессанттар TH1 жоғарыласын тежейді. СНЖИ (немесе ССЖИ-СНЖИ комбинациялары) арқылы трициклдік және қос серотонергиялық-норадренергиялық кері сіңіруді тежеу, сонымен қатар, қосымша анальгетикалық қасиеттер көрсетеді. Жақында алынған мәліметтерге сәйкес, антидепрессанттар эксперименталды аутоиммундық невритте егеуқырлықты азайту немесе депрессияға шалдыққан пациенттерде NK жасушаларының белсенділігін арттыру арқылы пайдалы әсер етеді. Болашақта антидепрессанттарды иммундық жүйені арнайы бағыттап, проинфламматорлық цитокиндердің әрекетін тоқтату немесе қабынуға қарсы цитокиндердің өндірісін арттыру арқылы жасауға болады. Эндоканнабиноидтық жүйе клиникалық тиімді және потенциалды антидепрессанттардың әрекет ету механизмінде маңызды рөл атқарады және жаңа дәрілерді іздеу мен жобалау үшін мақсат ретінде қызмет ете алады. Деректер депрессияның жануарлар моделінде кортикальды және субкортикальды құрылымдардағы эндоканнабиноидтық жүйенің әртүрлі өзгеріске ұшырағанын, сондай-ақ антидепрессанттық емдеу созылмалы, болжауға келмейтін стрестің (CUS) CB1 рецепторларының байланысу орындарының тығыздығына әсерін азайтатынын, бірақ эндоканнабиноидтық мазмұнға әсерін азайтатынын көрсетеді. Имипраминмен емдеуден кейін миндальдағы CB1 рецепторларына байланысудың артуы бұрынғы зерттеулермен сәйкес келеді, олар депрессияға пайдалы бірнеше емдеу әдістері, мысалы, электроконвульсивті терапия және трициклді антидепрессанттармен емдеу, гиппокамп, миндаль және гипоталамус сияқты субкортикальды лимбикалық құрылымдардағы CB1 рецепторларының белсенділігін арттыратынын көрсетеді. Клиникалық зерттеулер CB1 рецепторының норадренергиялық антидепрессанттардың мінез-құлқына қажеттілігін, бірақ серотонергиялық антидепрессанттардың мінез-құлқына қажет емес екенін көрсетті. Оң эмоциялық тәжірибелер иммундық жүйені күшейтеді деген байқаулардан шығып, Робертс психоделикалық препараттардың әсерінен туындаған мистикалық тәжірибелер кезінде пайда болатын аса қуатты оң эмоциялық тәжірибелер иммундық жүйені күшті күшейте алады деп болжайды. Тіс сөлі IgA зерттеулері бұл гипотезаны қолдайды, бірақ эксперименталдық тестілеулер жүргізілмеген.