Кіріспе

Қоғамдық информатика (КИ) – ақпараттық және коммуникациялық технологияларды (АКТ) пайдаланып, қоғам мүшелерін күштендіру және олардың әлеуметтік, мәдени және экономикалық дамуын қолдауға бағытталған пәнаралық сала.

Өмірбаян

Адамдардың көпшілігі қоғамда өмір сүреді. Кейбір қалалық аймақтарда қауымдастық және аудан ұғымдары біріктіріледі, бірақ бұл шектеулі анықтама болуы мүмкін. Қоғамдар – қандай да бір құралдар арқылы, соның ішінде физикалық, электрондық және әлеуметтік желілер арқылы ортақ мақсаттарға жету немесе ортақ іс-әрекеттерді жүзеге асыру үшін біріккен адамдар. Олар оларды анықтау мүмкіндігі шамалы болған кезде де көбейеді. Мәдениеттер өздерінің дамуын және сақталуын өмір салтының негізін құрайтын нормалар мен дәстүрлерді жалғастыру арқылы қамтамасыз етеді. Қоғамдық бірлестіктер ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) Интернет және World Wide Web аясында мәдениетті сақтап, дамыту құралы ретінде пайдалана алады. Мәдени сәйкестік осы технологиялардың аясында қалыптасқаннан кейін, оны түрлі жолдармен, мысалы, веб-сайттар, қосымшалар, деректер базалары және файл алмасу арқылы ақпаратты бөлісу арқылы көбейтуге және таратуға болады. Осылайша, технологиялық инфрақұрылым аясында өзінің мәдени сәйкестігін анықтаған топ экономика, саяси билік, жоғары және халықтық мәдениет, білім беру және ойын-сауық салаларында құнды алмасулар жасауға мүмкіндік алады. Интернет пен World Wide Web пайда болғаннан бері электрондық коммерция, әлеуметтік желілер, ойын-сауық және білім беру сияқты кәсіпорындардың экспоненциалды өсуін көрдік, сондай-ақ технология арқылы мәдени байытуға мүмкіндік беретін көптеген басқа да жаңалықтар мен файл алмасулар да пайда болды. Дегенмен, географиялық орналасу, қаржының жетіспеушілігі, технологиядағы кемшіліктер және осы жүйелерді пайдалану үшін қажетті білім мен дағдылар сияқты кедергілерге байланысты осы қызметтерден пайда бола алатын халықтың арасында белгілі бір кешігу байқалады. Бүгінгі күнге дейін бизнес-қоғамдастықтардың электрондық дамуын қолдауға, көптеген адамдарға арналған әлеуметтік құралдарға (мысалы, корпоративтік интранеттер немесе eBay, Myspace сияқты арнайы алмасу және әлеуметтік желілер қызметтері) немесе жеке пайдалану үшін қосымшаларды әзірлеуге көп инвестиция жасалды. Адамның әлеуметтік өзгерістерге немесе қоғамдық өзгерістерге, әсіресе электрондық байланыс жеткілікті табыс немесе әлеуметтік тұрақтылыққа ие болудан кейін ғана маңызды болатын қоғамдарда, саналы түрде әкелетін техникалық желілер мен процестерге түсініксіздік немесе инвестиция аз. Қоғамдық өлшем (және Қоғамдық информатиканың негізгі бағыты) АКТ-ның физикалық қоғамда өмір сүретін адамдардың мүмкіндіктерін кеңейтуге және оларды күштендіруге қалай көмектесетінін зерттеуге және стратегияларды әзірлеуге үлкен қызығушылық тудырады. Бұл, әсіресе, АКТ-ға қол жеткізу телеорталықтар, ақпараттық киосктар, қоғамдық мультимедиялық орталықтар және басқа да технологиялар арқылы бірлесіп жүзеге асырылатын қоғамдарда маңызды. Осы тәсілдер даму үшін ақпараттық және коммуникациялық технологиялар (АКТ4Д) аз дамыған елдерде әлеуметтік және экономикалық дамуға стратегиялық (және қаржыландыру) көзқарас ретінде маңызды рөл атқаратындықтан ерекше қызығушылық тудырады. АКТ4Д бастамаларын БҰҰ Даму бағдарламасы, Дүниежүзілік банк, Швейцарияның даму және ынтымақтастық агенттігі (SDC), М.С. Сваминатан ғылыми-зерттеу қоры сияқты дамумен айналысатын мемлекеттік, үкіметтік емес және жеке сектордың ұйымдары жүзеге асырды; БҰҰ-ның Мыңжылдық даму мақсаттарының кедейлікті азайту компонентіндегі маңызды элемент ретінде және жеке сектордың нарықтық тұрғыдан ("Пирамиданың түбінде") және ауылдық және төмен табысты қоғамдастықтарға тауарлар мен қызметтерді жеткізу арнасын табуға мүдделі компаниялардың инвестицияларының маңызды бағыттары ретінде қарастырылады. АКТ4Д-ның дамуы жалпы алғанда өте жылдам болғанымен, қоғамдар ақпаратқа негізделген сайын цифрлық теңсіздік оның жақтаушылары үшін үлкен мәселе болып табылады. Солтүстік Америка мен Еуропада ақпараттық технологияларға қолжетімділік жоғары болса, әлемнің басқа аймақтарында, әсіресе Африкада және Азияның кейбір бөліктерінде жағдай мүлдем кері. Мысалы, АСЕАН аймағында Сингапур, Малайзия және Таиланд сияқты цифрлық технологияда көшбасшы елдер бар, ал Камбоджа, Лаос, Мьянма және Вьетнам сияқты елдерде цифрлық технологияға қолжетімділік және даму деңгейі өте төмен. АКТ-ның даму құралы ретінде тиімділігі барлық елдердің ақпараттық және коммуникациялық технологияларды қабылдау және сақтау қабілетіне тікелей байланысты. Сондықтан, маргиналды қоғамдардың ұжымдық мақсаттарына жетуіне көмектесетін түрлі АКТ-ның мүмкіндіктерін түсінуге және оларды күштендіруге бағытталған Қоғамдық информатикаға қызығушылық артып келеді.

Әлеуметтік информатиканы қоғамның тікелей қамқорлығынан тыс

Әлеуметтік информатика – компьютеризацияның әлеуметтік аспектілерін зерттейтін зерттеулер жиынтығы, оның ішінде ақпараттық технологияның әлеуметтік және ұйымдық өзгерістердегі рөлі, ақпараттық технологияларды әлеуметтік контексте қолдану, сондай-ақ ақпараттық технологиялардың әлеуметтік ұйымына әлеуметтік күштер мен әлеуметтік тәжірибелердің ықпалы. Тарихи тұрғыдан алғанда, әлеуметтік информатика зерттеулері Скандинавия елдерінде, Ұлыбританияда және Солтүстік Еуропада жақсы дамыған. Еуропадағы кейбір зерттеушілер есептеу техникасының әлеуметтік мәселелеріне назар аудару үшін әлеуметтік информатиканың дидактикасына баса назар аудару қажеттігін атап өтті. Солтүстік Америкада бұл сала көбінесе көптеген түрлі институттардағы тәуелсіз зерттеулер арқылы ұсынылады. Әлеуметтік информатика зерттеулері технологияның әлеуметтік әсерін бағалаудағы бұрынғы, детерминистік (әлеуметтік және технологиялық) үлгілерден өзгеше. Мұндай технологиялық детерминизм ақпараттық технологияларды белгілі бір мүмкіндіктері арқылы қоғамға алдын ала анықталған әсер ететін құралдар ретінде қарастырды. Сол сияқты, технологияның әлеуметтік құрылымы (SCOT) немесе технологияның әлеуметтік қалыптасуы теориясының жақтаушылары технологияны адамның әлеуметтік күштерінің нәтижесі деп есептейді.

Сындар

Бұл салада тәжірибе мен зерттеу арасында керіспірліктер бар. Бұл белгілі бір дәрежеде басқа салалардағы, мысалы, қоғамдық даму, қоғамдық ұйымдастыру және қоғамдыққа негізделген зерттеулердегі айырмашылықты көрсетеді. Сонымен қатар, ақпараттық жүйелердің технология зерттеулерінің сапалық өлшемін танудағы қиындық, қоғамдық информатиканы қолдаушылардың тәсілін әлеуметтік емес, техникалық проблемаларды шешуге бағытталған салаға негіздеуді қиындатады. Бұл қиындық техникалық зерттеулер мен басқару зерттеулерінің арақатынасында да байқалады. Теориялық және практикалық керіспірліктердің кейбіреулері бағдарламаны бағалау және әлеуметтік саясат сияқты пәндерден таныс, және парадоксальды түрде, басқару ақпараттық жүйелерінде де үздіксіз пікірталас жүреді, онда әртүрлі зерттеулер мен іс-қимылдардың салыстырмалы құндылығы мен ізгілігі талқыланады, сондай-ақ "ғылыми" немесе "құндылықтан ада" іс-әрекеттің (көбінесе "жауапты" және детерминистік мемлекеттік саясат философияларымен байланысты) әртүрлі түсініктері таратылады, төменнен жоғары немесе тәжірибеге негізделген іс-қимылдарда көбірек түсіндіруші және процеске негізделген көзқарастарға қарсы қойылады. Қоғамдық информатика, шын мәнінде, теориялық, практикалық және қатаң сапалық зерттеулер мен тәжірибелерді бағалаушылармен жақын танысудан және қарым-қатынастан пайда көрер еді. Тағы бір алаңдаушылық – тәжірибе дамыған және дамушы елдерде қоғамдық мақсаттармен емес, саяси немесе академиялық күн тәртібімен "ұсталып қалуы" мүмкін. Жергілікті немесе басқа да қоғамдардағы технологиялардың этикалық әсері жеткілікті зерттелмеген, бірақ АКТ-ны осындай қоғамдардың әлеуметтік және экономикалық дамуы үшін маңызды құрал ретінде қарастыруда. Сонымен қатар, нақты теориялық ұстанымдар мен идеологиялық позициялар әлі қалыптаспаған. Көптеген жобалар арнайы пәндік байланыссыз дамыған сияқты, олар тікелей саясаттан немесе тәжірибеден туындаған, қаржыландыру мүмкіндіктері пайда болған кезде технологиямен "бірдеңе жасау" немесе төменгі деңгейдегілер (немесе төменгі деңгейдегілермен жұмыс істеу) жергілікті мәселелерге, проблемаларға немесе мүмкіндіктерге жауап берудің мүмкін ресурстары ретінде АКТ-ны анықтайды. 2006 жылғы қазандағы Прато конференциясының вики-сайтында жарияланған мақалалар мен құжатталған нәтижелер (ізделген сұрақтар немесе мәселелерді одан әрі зерттеу немесе әзірлеу үшін) техникалық емес, әлеуметтік мәселелердің көпшілігі қоғамдық жағдайдағы кез-келген практиканы алаңдататын негізгі мәселелер екенін көрсетеді: өзгерістерді қалай жүзеге асыру керек; нағыз немесе жасақталған қоғамның табиғаты; этикалық негіздемелер; немесе қоғамдық зерттеулердің саясаты. Гендерлік зерттеулерден басқа да сын көздері пайда болды. Кейбір теоретиктер феминисттердің осы салаға қосқан үлесі әлі толыққанды мойындалмаған және қоғамдық информатика зерттеу саласы ретінде феминисттердің араласуын әлі қабылдамаған деп мәлімдейді. Бұл жағдай бірнеше гендерлік зерттеулер мен қоғамдық информатикалық бастамаларда әйелдердің көшбасшылық рөлдері бар екеніне қарамастан орын алып отыр.

Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік мүдделері

Зерттеу және тәжірибелік салалар: таза виртуалды қауымдастықтар; дамыған немесе дамушы елдердің қалалық, ауылдық немесе шалқар географиялық аймақтарындағы қолданыстағы қауымдастықтарды күшейту үшін виртуалды немесе онлайн байланыстарды пайдалану жағдайлары; әлеуметтік және экономикалық даму, қоршаған ортаны басқару, бұқаралық ақпарат құралдары және «контент» өндірісі, мемлекеттік басқару және электрондық үкіметтің қауымдастықтарды қызықтыратын салалары үшін АКТ қолдану. Тәжірибеде әрқашан іске асырылмаған басты мәселе – қауымдастықтарды «қоғамдастыру» немесе «күш беру», яғни технологияның қауымдастыққа қолжетімді болуын қамтамасыз ету. Бұл дамуға «жоғарыдан төменге» емес, «төменнен жоғарыға» бағытталған көзқарасқа сәйкес келеді. Бұл салалар шағын жобалардан – белгілі бір қауымдастықтар мен ұйымдардағы, мысалы, телеорталықтардағы, мүгедектердің онлайн қауымдастығындағы, азаматтық желілердегі, Австралия және Канада сияқты елдерде мемлекеттік демеумен жүзеге асырылатын ірі ұлттық желілік жобалардан, немесе Жаңа Зеландиядағы маори отбасыларымен жұмыс істеу сияқты жергілікті қауымдастық жобаларына дейін қамти алады. Гейтс қоры Чили сияқты елдердегі қоғамдық кітапханаларды қолдауға белсенді түрде көмектеседі. Жылдам дамып келе жатқан қызығушылықтың бір саласы – азаматтардың қатысуын арттыру құралы ретінде АКТ-ны пайдалану, транзакцияға бағытталған бастамаларға қарсы «электрондық үкімет» құралы (немесе тепе-теңдігі). Қауымдық информатиканың негізгі тұжырымдамалық элементі және түйіндемесі – Майкл Гурштейннің «цифрлық теңсіздік» ретіндегі АКТ-ға «жеткізілімділікке» қатысты зерттеулерге бағытталған сыныпты бастапқыда енгізген «тиімді пайдалану». Қауымдық информатика АКТ-ның іс жүзінде қалай қолданылатынымен айналысады және оларға «жеткізілімділікті» жеңілдетумен ғана емес, ал «тиімді пайдалану» ұғымы Қауымдық информатика зерттеулері (тиімді пайдаланудың құрамдас бөліктерін зерттеу және талдау), Қауымдық информатика саясаты (тиімді пайдалануды қолдайтын құрылымдар мен бағдарламаларды әзірлеу) және тәжірибе (жергілікті қауымдастықтарды қолдау үшін қосымшалар мен қызметтерді іске асыру) арасындағы байланыс құралы болып табылады. Қауымдық информатиканы түсінудің тағы бір жолы – Клемент пен Шейдтің «жеткізілімдік спектрі» (Clement and Shade 2000). Клемент пен Шейд Интернетке маңызсыз мамандықпен байланыстырудың жеке адамға немесе топқа жаңа АКТ-ны өздерінің жақсаруын, тәуелсіздігін немесе күш беруді ілгерілету үшін пайдалануда сәттілікке кепілдік бермейтінін мәлімдеді. Бұл – АКТ-ға жалпыға бірдей қол жеткізудің көп қабатты әлеуметтік-техникалық моделі. Ол жеті қабаттан тұрады, байланыстың негізгі техникалық компоненттерінен басталып, кірудің әлеуметтік негізін қатаң түрде күшейтетін қабаттар арқылы жоғары қарай жылжиды. Жеті қабат: 7. Басқару 6. Сауаттылық / Әлеуметтік жеңілдету 5. Қызмет / Қол жеткізу провайдерлері 4. Мазмұн / Қызметтер 3. Бағдарламалық құралдар 2. Құрылғылар 1. Тасымалдау Барлық элементтер маңызды болғанымен, ортадағы мазмұн / қызмет қабаты ең маңыздысы, өйткені нақты пайдалылығы осы жерде ең тікелей болады. Жоғары қабаттар әлеуметтік аспектілерге, ал төменгі қабаттар техникалық аспектілерге баса назар аударады. Дамыған және дамымаудағы елдерден келген адамдар кездескенде, олардың ортақ нәрселері таң қалдырады. Жалпы тақырып – саясаткерлерді электронды сауатты қоғамдарды дамытудың осы тәсілінің заңдылығына сендіруге күресу, жоғарыдан төменге немесе төменнен жоғарыға қарайғы тәсілдерге, немесе әлеуметтік емес, техникалық шешімдер басым болатын тәсілдерге, олар соңында қауымдастықтарға емес, сатушыларға көмектесуге бейім. Прато конференциясы сияқты іс-шараларға қатысушылар арасында жиі айтылатын жалпы сын – техникалық шешімдерге назар аудару қауымдастықтың құндылықтарына, іс-әрекеттеріне және технологияны жақсы пайдалану үшін қажетті басқа да адамдарға бағытталған нәтижелерге жетуі керек әлеуметтік өзгерістерден қашуы. Бұл сала прогрессивті бағытқа ие, технологияны әлеуметтік және мәдени даму үшін пайдалануға қатысты, қабілеттілікті арттыруға немесе әлеуметтік капиталды кеңейтуге ұмтылады, және бірқатар елдерде үкіметтер мен қорлар қауымдық информатика жобаларын және бастамаларын қаржыландырады, әсіресе, тығыз бақыланатын, бірақ жақсы түсіндірілмеген әлеуметтік жоспарлау тұрғысынан, бірақ технологияны пайдаланудағы әлеуметтік араласудың осындай түрлерінің ұзақ мерзімді әсерлері туралы білім әлі де бастапқы сатыда.

Қоғамдық кітапханалар мен қоғамдық желілер

Қоғамдық желілер мен қоғамдық кітапханалар түрлі жағынан ұқсас болғанымен, олардың болашақта ынтымақтастығына кедергі келтіретін бірқатар қиындықтар бар. CN-дер мен кітапханалар екеуі де қоғамға ақпараттық қызметтер ұсынуға мүдделі болса да, екі тарап арасындағы өзара алмасу жеткіліксіз. Кітапханалардың миссиясы көбінесе толыққанды жүзеге асырылмайды және адамдар мен түрлі институттарды басқару тұрғысынан олардың әдістемесі кейде өте қатаң болуы мүмкін. Сондықтан, CN мамандары институционалдық тұрғыдан икемдірек болғанымен, қоғамдық кітапханалардың қоғамдағы рөлін төмендетуге бейім, кітапхананы көбінесе мемлекеттік қаржыландырумен ұсталатын кітаптар қоймасы деп қарастырады. Қоғамдық кітапханалар өз қоғамдарымен байланыс орнатудың ұзақ тарихына ие, бірақ олардың жағдайлары мен алаңдаулары қоғамдық желілерден (CN) өзгеше.