Кіріспе

Батыс Австралиядағы тас өнері

Гвион Гвион тас суреттері, Гвион фигуралары, Киро Киро немесе Куджон (Брэдшоу тас суреттері, Брэдшоу тас өнері, Брэдшоу фигуралары және Брэдшоулар деп те аталады) – Батыс Австралияның солтүстік-батысындағы Кимберли аймағында табылған екі негізгі аймақтық тас өнері дәстүрінің бірі. Бейнелердің мағынасы туралы өз есептерін дәстүрлі иелері жариялаған. Дегенмен, суретшілердің кім екені және өнердің жасы археологияда және Австралияның тас өнерін зерттеушілер арасында даулы мәселе болып қана қоймай, пікірталас тудырып келеді. 2020 жылғы зерттеуге сәйкес, көптеген антропоморфтық фигуралар шамамен 12 000 жыл бұрын, боялған ара ұяларын талдау негізінде жасалған деп есептеледі. Бұл мәселелер 1891 жылы мал өсіруші Джозеф Брэдшоу осы туындыларды көргеннен және жазғаннан бері талқыланып келеді, және соңғы онжылдықтарға дейін олар оның атымен аталды. Кимберлиде көптеген дәстүрлі иелері болғандықтан, бұл тас өнері жергілікті тілдерде әртүрлі атаулармен белгілі, олардың ең көп таралғандары – Гвион Гвион немесе Киро Киро/Гиро Гиро. Бұл өнер көбінесе қаптар, мақтаныштар және бас киімдер сияқты әшекейлермен безендірілген адам фигураларынан тұрады.

Гвион Гвион өнер

Бұл жұмысты 1977 жылы бастаған және 2007 жылы қайтыс болғанға дейін жаңа орындары мен суреттерді жазып алу үшін қайта оралған, әуесқой археолог Грэм Уолш жүзеге асырды. Бұл жұмыстың нәтижесінде 1,5 миллион тас өнері суретінің дерекқоры және 1500 жаңа тас өнері орындарының тізімі жасалды. Ол суреттердің қабаттасуы мен стильдік тізбегін зерттеу арқылы жазбаларын кеңейтті, бұл Гвион Гвион өнерінің Кимберли тас өнерінің ерте кезеңінде кездесетінін көрсететін мерзімдеме құруға мүмкіндік берді. Ол бұл өнердің плейстоценге дейінгі кезеңге жататынын болжады. Стильдік ерекшеліктеріне сүйене отырып, Уолш Гвион суреттерінің екі ерекше стилін жіктеді, оларды ол киімнің ерекше белгілеріне байланысты "Қылшық" және "Белдік" деп атады. Ол сондай-ақ "Жылдам қимыл фигуралары" және "Киім ілгіші фигуралары" деп атаған екі нұсқаны анықтады. Бұл көзқарасқа дейін батыстық бейімділік "алға қарап тұрған" суреттерге және "ішке қарап тұрған" көзқарас дененің контурларын жақсы көрсететін суреттерде, мысалы, сирек кездесетін Классикалық реалистік стилінде, сондай-ақ қабаттасу зерттеулерінде ертерек кездесетін болғандықтан толық назар берілмеді. Егер "ішке қарап тұрған" көзқарасқа мән берілсе, көптеген "ісінулерге" қатысты айғақтардың дұрыс еместігі анық болады, себебі олар енді осы фигуралардың арт жағында орналасқан, сонымен қатар анатомиялық тұрғыдан іштің төменгі бөлігінде орналасқан мүшелерге жатқызу дұрыс емес. Сонымен қатар, фигуралар белбеу, бас киім, сөмкелер және қылшықтар сияқты әртүрлі заттармен әшекейленген, ал бумерангтар мен таяқтар сияқты басқа материалдық мәдениет элементтері кейде бейнеленген. Брэдшоу бастапқыда суреттердің түсінің ашық көк және сары реңктерінен тұратынын сипаттаса, көптеген фигуралардың түсі терең қызыл-мове, жиде түсі немесе қызылдан сары қоңырға дейін өзгереді. Алайда Дональдсон, сары және ақ пигменттерді сақтайтын сирек көп түсті фигуралардың да бар екенін атап өтті. Суреттердің биіктігі әртүрлі; көпшілігі ұзындығында, ал кейбір үлгілері биіктігінде.

Кездесу

Гвион Гвион – аймақтың ең алғашқы суреттері емес. Ертедегі өнер – шамамен 40 000 жыл бұрын салған жануарлардың қарапайым суреттерінен тұрады. Гвион Гвион осы ертеректегі өнермен ешқандай ортақ белгісі жоқ және ол соңғы Плейстоцен мұздығының ең жоғары нүктесінен кейін, яғни 26 500 мен 20 000 жыл бұрын пайда болды. Геоархеолог Алан Уотчман Драйсдейл өзені маңындағы Гвион Гвион суретінде қолданылған қызыл бояудың «шамамен 3000 жылдай ғана ескілігі болуы мүмкін» деп болжайды. Басқа бір суретпен байланысты көміртек қоршаған бояу қабаттарынан алынған АМС нәтижелері 3880 BP көрсетіп, Гвион Гвион өнерін Ванжина өнерімен бірдей кезеңге жатқызады, одан ертерек емес. Шамамен 15 000 жыл бұрын археологиялық мәліметтер Кимберли аймағындағы аборигендердің көп тікенді найзалардың орнына тас ұштарды қолдана бастағанын көрсетеді, бірақ Гвион Гвион суреттерінде осы технологиялық өзгеру туралы ешқандай жазба жоқ. Ең соңғы суреттерде де әлі де көп тікенді найзалар бейнеленген. 2009 жылы екінші сурет табылды, онда «әдемі қимылмен» Гвион Гвионмен өзара әрекеттесетін Тилаколео бейнеленген. Гвион көп тікенді найзамен жануарды садақтап немесе қорғанып тұрғандай көрінеді. 2008 жылғы табылғаннан әлдеқайда кішкентай және аз бөлшектері бар бұл сурет тайлациннің суреті болуы мүмкін, алайда салыстырмалы мөлшері мен морфологиясы Тилаколео болуы ықтимал екенін көрсетеді, бұл пікірді суретті зерттеген палеонтологтар мен археологтар қолдайды. Тилаколеоның 45 000–46 000 жыл бұрын жойылғаны ескерілсе, бұл Гвион Гвион өнерінің де сондай жасқа жақын екенін көрсетеді. Алайда археолог Ким Акерман мегафаунаның Уэллстің айтуынша, континенттің ылғалды аймақтарында одан кешіккенге дейін сақталған болуы мүмкін деп санайды және суреттердің жасын 15 000–22 000 жыл деп болжайды.

Жергілікті білім

Сонымен қатар, аборигендер білімін зерттеу жұмыстары да көбейді. Бұл көбінесе суреттерге аборигендердің аттары берілуінде көрінеді, бұл олар табылған аймақтарда қолданылатын нақты абориген тілдерін көрсетеді. Мысалы, Нгариньин тайпасы бұл өнерді Гвион Гвион деп атайды. Австралия тас суреттерін зерттеуші Дэвид Уэлч, бұл сөздердің Кужонның түрлі аймақтық диалекттері болуы мүмкін екенін айтады, Кужон – 1938 жылы Шульц естіген жаратылыс туралы әңгімеде айтылған құстың аты. Аборигендер шетелдіктерге суреттер туралы әңгімелерді айтуға көбірек дайын. Бұл әңгімелер көбінесе билер жасаған рухтар туралы болады, бұл билер әлі де орындалады және суреттердегі бас киімдер, бумерангтар және жіп сияқты ұқсас киімдерді көрсетеді.

Даулар

Гвион өнеріне қатысты зерттеулер әлі де даулы және жалпы пікірге келген жоқ. Тартыс негізінен Уолштің Гвион өнерінің пайда болуы, мерзімі және этникалық жақтарына қатысты түсіндірмелеріне, сондай-ақ аборигендерді оның ұрпақтары деп мойындаудан бас тартуына байланысты.

Экзотикалық немесе жергілікті суретшілер

Уолштің айтуынша, Гвион Гвион өнері ол Эрудит дәуірі деп атаған кезеңмен байланысты, бұл Австралияны аборигендер мекендегенге дейінгі уақыт. Оның пікірінше, бұл өнерді Австралияға Индонезиядан келген, бірақ кейіннен қазіргі аборигендердің ата-бабалары тарапынан ығыстырылған этникалық топ жасаған болуы мүмкін. Уолш бұл интерпретацияны Кимберли аймағындағы басқа өнерлермен салыстырғанда Гвион Гвион өнерінің күрделілігіне негіздеді, мысалы, одан кейінгі Ванджина стильдері. Бұқаралық ақпарат құралдары кейде оның құпия нәсілдер туралы мәлімдемелерін баса көрсетті. Петтигрю Гвион Гвион суреттерінде Сан тобына тән 'бұйра шаштар' және кішкентай бойлы адамдар бейнеленгенін айтады; ол Африка халқының шамамен 70 000 жыл бұрын Тоба жанартауын атқаннан кейін, Үнді мұхиты арқылы қамыс қайықпен саяхаттап, баобаб ағашының жемісімен қамтамасыз еткенін болжайды. Австралия археологиялық қауымдастығы мұндай талаптарды қабылдамайды және Гвион Гвионды жергілікті туынды еңбектер деп санайды. Мысалы, доктор Андре Розенфельд өнердің эстетикасы қазіргі абориген өнерінің эстетикалық құндылығымен салыстырғанда аборигендік емес шығу тегі туралы талаптарды қолдамайды деп мәлімдеді. Австралия археологиялық қауымдастығы баспасөз хабарламасында: "Австралияның ерте мекенделуі қазіргі аборигендердің ата-бабаларынан басқа ешкім жасағандығын көрсететін археологиялық дәлелдер жоқ" деді. Хабарламада Клэр Смиттің сөздері келтірілді: "Мұндай интерпретациялар нәсілшіл стереотиптерге негізделген және оларды ынталандырады". Кроуфорд 1969 жылы абориген ақсақалының Гвион Гвионды "қоқыс суреттер" деп айтқанын жазды, бұл Уолш өнердің аборигендік емес екенін өз теориясын қолдау үшін үнемі қайталаған. Жергілікті абориген тілінде "қоқыс" сөзі көбінесе жергілікті мәдениетте белсенді болу үшін тым қарт немесе тым жас адамды сипаттау үшін қолданылады. Тағы бір мағынасы – бірдеңе қауіпті емес, мысалы, улы емес жыландардың барлығы "қоқыс" саналады, ал улы жыландар керісінше, "көңілді" деп есептеледі. Кейбір танымал тарихшылар мен әуесқой зерттеушілер Гвион Гвион жартастағы суреттерінің экзотикалық шығу тегі туралы пікір білдіруді жалғастырды, бірақ бұл интерпретациялар сыншылар тарапынан маргиналды деп есептеледі.

Шамандық рәсімдердің суреттері

Көптеген жағдайларда Тассель мен Саш фигуралары билеуге, экстаздық мінез-құлыққа немесе екеуіне де қатысқан сияқты көрінеді, бұл Майклсон және авторлар жасаған зерттеуге сәйкес шамандық рәсімдерді немесе жаратылыс тойларын көрсетеді. Эвкалипт жапырақтары (психоактивті зат ретінде қолданылуы мүмкін) көбінесе қозғалып жатқандай көрінетін Тассель және Саш фигураларымен бірге бейнеленеді. Майклсон және авторлар А. П. Элкиннің зерттеулеріне сілтеме жасайды, онда ол аборигендер мен тибет шаманизмінің айқын ұқсастықтарын көрсеткен. Ол сондай-ақ шаманизмнің бүкіл әлемдегі үлгісінің шамамен 50,000 жыл бұрын Солтүстік Африкадан тараған ортақ тектің белгісі болуы мүмкін екенін атап өтті; бұл бастапқыда әйелдердің рөлі ретінде пайда болған, бірақ уақыт өте келе ерлерге ауысқан болуы мүмкін. Австралиядағы абориген әйелдері ерлердің бұрын олар атқарған рәсімдердегі рөлдерін өздеріне алғанын нақты айтқан. Бұған көптеген түрлі тілдерде әйел шамандарды білдіретін ұқсас сөздердің болуы (мысалы, удаған, удаган, утиган) дәлел, ал ер шамандарды білдіретін термин әр тілде өзгеше. Майклсон Гвион Гвион өнерінде әйелдердің сирек бейнеленгенін, бірақ рәсімдерді басқаратын (ең көне өнер) Тассель фигураларының, кейінірек еркектерді басты рөлдерде бейнелейтін өнерге қарағанда, көкіректері бар екенін маңызды деп есептеді. Петигрю Гвион Гвион өнерінің элементтерін Сандаве суретшілерінің галлюциногендермен алынған тәжірибелерін жеткізу үшін қолданатын символдармен және галлюцинациялық элементтерді көрсететін басқа белгілермен байланыстырады. Осыдан ол псилоцибинге байланысты транстар екі мәдениет үшін де тән екенін қорытындылайды.

Жою

Батыс Австралияның Парктер және жабайы табиғат департаменті мен Төтенше жағдайлар департаменті 2009 жылдан бері үкіметтің өрт алдын алу стратегиясы аясында жүргізіп келе жатқан әуеден өрт сөндіру және арттан өртеу шаралары нәтижесінде, 8,742 белгілі Гвион Гвион өнерінің 5,000-нан астам мысалының бояуы қабығынан жарылып, түсіп қалды. Археолог Ли Скотт Виртуй жүргізген сараптама көрсеткендей, тас өнерінің 30 пайызы өрттен толығымен қираған.