Кіріспе

Мадхья-Прадеш штатындағы 30 000 жылдан астам ғасырлық археологиялық дүниежүзілік мұра орны. Бхимбетка тас баспаналары – Орталық Үндістандағы палеолит және мезолит кезеңдерін, сондай-ақ тарихи кезеңді қамтитын археологиялық орын. Ол Үндістанның Мадхья-Прадеш штатының Райсен ауданында, Бхопал қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Бұл ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген, жеті төбеден және 750-ден астам тас баспанадан тұратын орын. Кейбір баспаналар 100 000 жылдан астам бұрын адамдармен мекенделген. Тас баспаналары мен үңгірлер адамдардың қоныстануының, аңшы-жинаушылардан егіншілікке дейінгі мәдени эволюцияның және тарихқа дейінгі руханилықтың көрінісін көрсетеді. Үңгірдегі суреттерде жануарлар, тас дәуіріндегі би және аң ауының алғашқы бейнелері, сондай-ақ кейінірек (болжам бойынша қола дәуірі) атқа мінген жауынгерлер бейнеленген. Бхимбеткада Үндістандағы ең көне тас өнері және ең ірі тарихқа дейінгі кешендердің бірі сақталған.

Орналасқан жері

Бхимбетканың тас қоршаулары Бхопал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 шақырым, ал Обидуллаганж қаласынан 9 шақырым қашықтықта, Мадхья-Прадеш штатының Райсен ауданында, Виндья тауларының оңтүстік жиегінде орналасқан. Осы тас қоршаулардың оңтүстігінде Сатпура төбелерінің бірінен соң бірі орналасуы байқалады. Бұл орын жеті төбеден тұрады: Винаяка, Бхонравали, Бхимбетка, Лакха Джуар (шығысы және батысы), Жондра және Муни Бабаки Пахари.

Тарих

Британдық Үндістан дәуірінің шенеунігі У. Кинкейд 1888 жылы Бхимбетканы алғаш рет ғылыми еңбекте атады. Ол жергілікті тайпалардан (адивасилерден) алған ақпаратқа сүйеніп, аймақтағы Бходжпур көлі туралы мәлімет берді және Бхимбетканы индуизм орыны деп сипаттады. Алғашқы археолог, осы орындағы бірнеше үңгірді зерттеп, оның тарихқа дейінгі маңыздылығын анықтаған В. С. Ваканкар болды. Ол бұл тас формаларын көріп, оларды Испания мен Францияда көргендерімен ұқсас деп ойлады. 1957 жылы археологтар тобымен бірге ол аймаққа сапар шегіп, бірнеше тас паналары туралы хабарлады. Бхимбетка тас паналарының ауқымы мен нағыз маңызы 1970 жылдарда ғана толыққанды анықталып, баяндалды. Осы орында әлемдегі ең көне тас қабырғалар мен едендер табылды. Бхимбеткадағы кейбір монолиттерде қолданылған шикізаттың бастауы Бархедаға дейін жетеді. 1892 гектардан тұратын бұл орын 1990 жылы Үндістан заңдарымен қорғалатын мәдени ескерткіш ретінде жарияланып, Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасының басқаруына берілді. 2003 жылы ЮНЕСКО бұл орынды Әлемдік мұра орны деп таныды.

Аудитория үңгірі

Сан алуан паналардың арасында Аудитория үңгірі осы ескерткіштің маңызды ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Бірнеше километрден көрінетін кварцит мұнаралармен қоршалған Аудитория тасы – Бхимбеткадағы ең үлкен пана. Роберт Г. Беднарик тарихқа дейінгі Аудитория үңгірін "собор сияқты" атмосферасымен, "готикалық аркалары мен биік кеңістіктерімен" сипаттайды. Беднарик атап көрсеткендей, Аудитория үңгіріндегі тас – Бхимбетканың орталық ерекшелігі, оның екі жағына бірнеше километрге созылған 754 нөмірленген пана және тасқа салынған суреттер табылған 500-ге жуық орын бар.

Тас сурет және суреттер

Бхимбетканың жартастағы паналары мен үңгірлерінде көптеген суреттер бар. Ең көне суреттер б.з.д. 1000 – 10000 жылдар аралығында жасалған. Суреттер көбінесе терең қуысқа немесе ішкі қабырғаларға салынғандықтан, уақыт өте келе сақталған, өсімдік тектес бояулармен орындалған. I кезең (Жоғарғы палеолит): Бұл кезеңдегі суреттерде адамдар билеп, аң аулайтын жасыл түсті сызықты бейнелер кездеседі. II кезең (Мезолит): Орташа көлемді, стильдік суреттер денелерінде сызықтық өрнектермен безендірілген. Жануарлармен қатар, адамдар мен аң аулау көріністері бейнеленген, олар қолданған қару-жарақтарды көрсетеді: тікенді найзалар, өткір таяқтар, садақтар мен жебелер. Суреттерде бірлескен билер, құстар, музыкалық аспаптар, аналар мен балалар, жүкті әйелдер, өлген жануарларды көтеріп жүрген ерлер, ішімдік ішу және жерлеу рәсімдері ритмикалық қозғалыста бейнеленген. III кезең (Халколиттік): Мезолиттік кезең суреттеріне ұқсас, бұл суреттер осы кезеңде аймақтың үңгір тұрғындары Малва жазығының егінші қауымдастықтарымен байланыста болғандығын және олармен тауар алмасқандығын көрсетеді. IV және V кезеңдер (Ерте тарихи кезең): Бұл топтағы суреттер схемалық және декоративтік стильде орындалған, негізінен қызыл, ақ және сары түстерде боялған. Суреттерде аттылар, діни символдар, туника тәрізді киімдер және әртүрлі кезеңдерге тән жазулар бейнеленген. Діни сенімдер якшалар, ағаш құдайлары және сиқырлы аспан арбалары арқылы көрсетілген. VI және VII кезеңдер (Орта ғасыр): Бұл суреттер геометриялық, сызықтық және схемалық стильде орындалған, бірақ олардың көркемдік стилінде дегенерация мен қарапайымдық байқалады. Үңгір тұрғындары қолданған бояулар қара марганец оксидтері, қызыл гематит және көмірдің қоспасынан дайындалған. Бір жартас, көпшілікке «Зоопарк жартасы» деп белгілі, пилдер, баринга (саздық елік), бизон және еліктерді бейнелейді. Басқа жартастағы суреттерде тауыс, жылан, бұғы және күн бейнеленген. Тағы бір жартаста екі пілдің тістері суреттелген. Аңшылық көріністері, садақ, жебе, қылыш және қалқан ұстаған аңшылармен бірге осы тарихи алдындағы суреттерде кездеседі. Бір үңгірде аңшыны бизон қуалайды, ал оның екі серігі көмектесуге тырысады; екіншісінде аттылар мен садақшылар көрінеді. Бір суретте үлкен жабайы ірі қара мал (мүмкін гур немесе бизон) бейнеленген. Яшодар Матпал осы жартастағы суреттерде бейнеленген түрлі жануарларды мұқият зерттеді. Ол жаяу аю, қасқыр, гиена, қарақұйрық, жабайы ірі қара, бұғы, антилопа, қоян, маймыл, қарақұйрық, тышқан, балық, тасбақа, тауыс, кейбір егжей-тегжейсіз құстарды және үй жануары – итті анықтады. Еліктер мен антилопалар жабайы жануарлардың арасында ең көп кездеседі. Суреттерде аңшылар тобы бейнеленген; олардың бірі носорогтан қашып бара жатқан күйде көрсетілген. Басқа топтар бұғы, антилопа және басқа да жануарларды аулаумен айналысады. Найза, садақ және жебе аң аулаудың негізгі құралдары, ал балық пен тасбақа торға түседі, ал тышқандар қуысшаларынан қуылды. Суреттер негізінен екі топқа бөлінеді: бірі – аңшылар мен азық-түлік жинаушылар, екіншісі – аттар мен пілдерге мініп, металл қару-жарақтарды алып жүрген жауынгерлер. Суреттердің бірінші тобы тарихқа дейінгі кезеңге, ал екіншісі – тарихи кезеңге жатады. Тарихи кезеңдегі суреттердің көпшілігі билеушілер арасындағы қылыш, найза, садақ және жебелермен болған шайқастарды бейнелейді. Кем дегенде 100 жартастағы суреттер эрозияға ұшыраған болуы мүмкін.

"Дикинсонияның қалдықтары"

Эдиакаран кезеңіне жататын ертедегі жануар – Дикинсония тенюисының қазба қалдықтары Бхимбеткадан табылды; олар Оңтүстік Австралиядағы Эдиакара төбелерінің Эдиакара қабатындағы Д. тенюисының қазба қалдықтарымен бірдей екені айтылды. Осыған сүйеніп, бірнеше палеогеографиялық қорытындылар жасалды, мысалы, 550 миллион жыл бұрын Гондвана құрлығының қалыптасуы. Бірақ кейіннен жасалған зерттеулер көрсеткендей, осы деп саналған қазба материал шын мәнінде балқоңның шіріген қалдықтары еді.

Үндістандағы ұқсас сайттар

Мезолит дәуірінің үңгір суреттері, құралдары, картиналары сияқты нәрселер табылган орындар – Дели аймағындағы Анангпур үңгірлері (Фаридабад) және Мангар Бани үңгірлері (Гуруграм), сондай-ақ Мадхья-Прадеш штатындағы Пахаргарх үңгірлері (Морена).