Тасқа салынған өнерлер

Кіріспе

Табиғи тасқа адам қолымен жасалған белгілер

Археологияда тас өнері – табиғи беттерге, әдетте тік тас беттеріне салынған адам қолымен жасалған белгілер. Сақталған тарихи және ежелгі тас өнердің көп бөлігі үңгірлерде немесе жартылай жабық тас қоршауларда табылады; осы түр үңгір суреті немесе қабырғалық өнер деп те аталады. Әлемдік құбылыс ретінде, тас өнері әлемнің көптеген мәдени тұрғыдан әртүрлі аймақтарында кездеседі. Ол адамзат тарихының көптеген кезеңдерінде жасалған. Техникалық тұрғыдан алғанда, төрт негізгі тобы бар:
үңгір суреттері,
петроглифтер, яғни тас бетіне қашалып немесе сызылып салынған суреттер,
тасқа ойылған бейнелер, және
геоглифтер, олар жер бетінде жасалады. Ең көне тас өнері Жоғарғы Палеолит кезеңінен басталады, ол Еуропа, Австралия, Азия және Африкада табылған. Осы өнер туындыларын зерттеген антропологтар олардың діни-сиқырлық мағынасы болған деп санайды. Тас өнерін зерттеудің археологиялық саласы 19 ғасырдың соңында Батыс Еуропаның кейбір аймақтарындағы үңгірлерде табылған Жоғарғы Палеолит тас өнерін зерттеген франкоязық ғалымдар арасында дамыды. Тас өнері әлемнің әртүрлі аймақтарындағы жергілікті халықтар үшін маңыздылығын сақтап келеді, олар оны қасиетті нәрселер және мәдени мұраның маңызды бөлігі деп есептейді.

Этимология

"Тас өнері" термині 1940 жылдардан бастап жарияланған әдебиеттерде кездеседі. Ол "тасқа қашалған бейнелер", "тасқа салынған суреттер", "тасқа түсірілген өрнектер", "тасқа жазылған жазулар", "тасқа боялған суреттер", "тасқа бейнеленген суреттер", "тасқа сақталған жазбалар" және "тас мүсіндері" деп те сипатталған.

Өмірбаян

Париетальды өнер – үңгірдегі өнерді атау үшін қолданылатын термин; бұл анықтама көбінесе жартас үстіне орналасқан жартас қоршауларындағы өнерге де қатысты. Халық арасында оны "үңгір өнері" деп атайды, ол тас өнерінің кең ұғымының бір бөлігі. Көбінесе жартас қабырғаларында кездеседі, бірақ төбелер мен едендерде де болуы мүмкін. Оны жасау үшін түрлі техникалар қолданылған. Бұл термин көбінесе тарихқа дейінгі өнерге ғана қолданылады, бірақ кез келген мерзімдегі өнерге де қолдануға болады. Жабық париетальды өнер ұзақ жылдар бойы сақталу мүмкіндігі жоғары, ал қазір сақталғандары жасалған өнердің аз бөлігін ғана құрайды. Үңгір және париетальды өнердің екеуі де үңгірлер мен жартас қоршауларының ішкі жағындағы үңгір суреттеріне, салмақтарына, қашауларына, мүсіндеріне және ойылған өнерге қатысты. Әдетте, олар қашалып (сызылып) немесе боялып жасалады, немесе екі техниканың үйлесімі қолданылады. Париетальды өнер әлемде кеңінен таралған, көптеген жерлерде жаңа үлгілер табылған. Тас өнерінің ерекшелігі – оның табиғи тас беттеріне орналасуы; осылайша, ол салынған қабырғаларға немесе жеке тұрған мүсіндерге орналастырылған өнерден ерекшеленеді. Тас өнер – әлемдік құбылыс, ол әлемнің әртүрлі аймақтарында кездеседі. Тас өнерінің түрлі түрлері бар. Кейбір археологтар тас жыныстарындағы шұңқырлар мен ойыстарды, яғни тостағандар мен сақиналарды да тас өнерінің бір түрі деп санайды. Тас өнерінің қазіргі әлемде көптеген мақсаттары бар. Бірнеше аймақта ол әлі де жергілікті халықтар үшін рухани маңызға ие, олар оны өздерінің мәдени мұрасының маңызды бөлігі деп санайды. Пигменттер алынғаннан кейін, олар ұнтақталап, су, қан, зәр немесе жұмыртқа сарысы сияқты сұйықтықтармен араластырылып, қылқалам, саусақтар немесе мөрлермен бояу ретінде тасқа жағылады. Балама ретінде, пигмент құрғақ күйінде де қолданылуы мүмкін, мысалы, көмірдің таяғымен. Кейбір қоғамдарда бояудың өзі символдық және діни мағынаға ие; мысалы, Калифорниядағы аңшы-жинаушылар тобында бояуды тек топтың шамандары ғана саудалауға рұқсат етілген, ал Солтүстік Американың басқа бөліктерінде "бояу" сөзі "үстеркерлік рух" сөзімен бірдей болған. Пиктограмманың кең таралған түрі – қол іздері, олар көптеген, бірақ барлық тас өнерін жасайтын мәдениеттерде де кездеседі. Мұның үш түрі бар: біріншісі – қолды ылғал бояумен жауып, оны тасқа басу. Екіншісі – қолға сурет салу, содан кейін оны бетке жабыстыру. Үшіншісі – қолды панельге қойып, құрғақ бояуды түтік арқылы оған үрлеу, бұл ауамен бояуға немесе спреймен бояуға ұқсас процесс. Нәтижесінде қолдың теріс бейнесі пайда болады, оны кейде Австралия археологиясында "штамп" деп атайды. Австралияның екі жерінен және Индонезияның бір жерінен кішкентай штампталған өнер табылған.

Parietal art is a term for art in caves; this definition usually extended to art in rock shelters under cliff overhangs. Popularly, it is called "cave art", and is a subset of the wider term, rock art. It is mostly on rock walls, but may be on ceilings and floors. A wide variety of techniques have been used in its creation. The term usually is applied only to prehistoric art, but it may be used for art of any date. Sheltered parietal art has had a far better chance of surviving for very long periods, and what now survives may represent only a very small proportion of what was created. Both parietal and cave art refer to cave paintings, drawings, etchings, carvings, and pecked artwork on the interior of caves and rock shelters. Generally, these either are engraved (essentially meaning scratched) or painted, or, they are created using a combination of the two techniques. Parietal art is found very widely throughout the world, and in many places new examples are being discovered. The defining characteristic of rock art is that it is placed on natural rock surfaces; in this way, it is distinct from artworks placed on constructed walls or free standing sculpture. Rock art is a global phenomenon, being found in many different regions of the world. There are various forms of rock art. Some archaeologists also consider pits and grooves in the rock known as cupules, or cups or rings, as a form of rock art. Rock art serves multiple purposes in the contemporary world. In several regions, it remains spiritually important to indigenous peoples, who view it as a significant component of their cultural heritage. Once the pigments had been obtained, they would be ground and mixed with a liquid, such as water, blood, urine, or egg yolk, and then applied to the stone as paint using a brush, fingers, or a stamp. Alternately, the pigment could have been applied on dry, such as with a stick of charcoal. In some societies, the paint itself has symbolic and religious meaning; for instance, among hunter gatherer groups in California, paint was only allowed to be traded by the group shamans, while in other parts of North America, the word for "paint" was the same as the word for "supernatural spirit". One common form of pictograph, found in many, although not all rock art producing cultures, is the hand print. There are three forms of this; the first involves covering the hand in wet paint and then applying it to the rock. The second involves a design being painted onto the hand, which is then in turn added to the surface. The third involves the hand first being placed against the panel, with dry paint then being blown onto it through a tube, in a process that is akin to air brush or spray painting. The resulting image is a negative print of the hand, and is sometimes described as a "stencil" in Australian archaeology. Miniature stencilled art has been found at two locations in Australia and one in Indonesia.

Петроглифтер

Петроглифтер – тасқа түсірілген немесе онда қалдырылған өрнектер. Олар түрлі қабырға басу, ойып жазу немесе кесу техникалары арқылы жасалады, көбінесе қатты тас балғамен, оны тас бетіне соғып жасау арқылы. Кейбір қоғамдарда, тас балғаның өзінің таңдалуы діни мағынаға ие. Ал басқа жағдайларда, тасқа түсірілген суреттер екінші тасты балға тасы мен панельдің арасына шапқыш ретінде пайдаланып, жанама соққы арқылы жасалады.

Тас бедерлері

Көбінесе сауатты мәдениеттерде кездесетін, жартастан жасалған рельеф немесе жартасқа қашалған рельеф – бұл жеке тас емес, қатты немесе "тірі тастан" қашалған рельефтік мүсін. Олар тас өнерінің бір саласы болып табылады және кейде жартасқа қашалған сәулетпен бірге кездеседі. Дегенмен, олар тас суретіне арналған көптеген еңбектерде ескерілмейді, себебі олар көне заман халықтарының қашаулары мен суреттеріне баса назар береді. Кейбір туындылар тастың табиғи контурларын пайдаланып, бейнені анықтайды, бірақ олар адам қолымен жасалған рельефтерге жатпайды. Жартастан жасалған рельефтер көптеген мәдениеттерде жасалған, және олар Ежелгі Таяу Шығыс өнерінде ерекше маңызға ие болды. Тас рельефтері көбінесе ашық ауада көзге түру үшін үлкен болады. Көптеген рельефтерде адамнан гөрі үлкен мөлшердегі фигуралар бейнеленген, ал кейбіреулерінде фигуралардың мөлшері бірнеше есе артық. Стильдік тұрғыдан алғанда, олар әдетте сол мәдениет пен дәуірге тән басқа мүсін түрлерімен байланысты, ал хетт және парсы мысалдарынан басқа, олар көбінесе осы кең тақырыптың бір бөлігі ретінде талқыланады. Тік рельефтер ең көп таралған, бірақ негізінен көлденең беттердегі рельефтер де кездеседі. Бұл термин әдетте үңгірлердегі рельефтік оюларды, табиғи немесе адам жасаған, әсіресе Үндістанда кездесетін рельефтік оюларды қамтымайды. Табиғи тау жыныстарынан жасалған мүсіндер немесе басқа да скульптуралар, ең танымал мысалы – Гизадағы Ұлы Сфинкс, көбінесе ескерілмейді. Еттілік Имамкулу рельефі сияқты табиғи орнында қалған үлкен тас жыныстардағы рельефтер кіріктірілуі мүмкін, бірақ кішірек тас жыныстар стелалар немесе оюлы ортостаттар деп аталуы мүмкін.

Жер бедері

Жер фигуралары – тас бетінде жасалған ірі суреттер мен өрнектер. Оларды жасау тәсіліне қарай жіктеуге болады. Интальондар шөлдің тас-талқанын (жерді жабатын қиыршық тастарды) жойып, төмендегі тау жынысының бетіне кері сурет түсіру арқылы жасалады. Мұндай жартас өнерінің ең белгілі мысалы – Перудегі Наска сызықтары.

Діни түсініктер

Көп жағдайда, тас суреттерін жасаудың өзі бір ритуалдық амал болды. Тас өнері зерттеу орталығы және Әлемдік мұра мұрағаты Швецияның Танум қаласында орналасқан.

Австралия

Австралияның абориген өнері әлемдегі ең көне үздірілмеген өнер дәстүрін білдіреді. Австралияда 100 000-нан астам тіркелген тас өнер орындары бар. Австралиядағы ең көне сенімді түрде даталанған тас өнері – Солтүстік территориядағы Арнем жерінің оңтүстік-батысындағы Наварла Габарнманг тау-кен қонысының қазба жұмыстары кезінде табылған жартас фрагментіндегі көміртегінен жасалған сурет. 28 000 жыл бұрын жасалған бұл сурет, жер бетіндегі ең көне тас өнерінің бірі. Наварла Габарнманг әлемдегі ең көп тас өнер жинағына ие және Ласко мен Шове үңгірлеріндегі өнерге қарағанда кем дегенде 10 000 жыл бұрын пайда болған, Еуропадағы ең көне белгілі өнер ескерткіші. 2008 жылы Кимберлидің солтүстік-батыс жағалауында Тилаколео бейнеленген тас суреті табылды. Тилаколеоның 45 000–46 000 жыл бұрын жойылғаны белгілі (Roberts et al. 2001) (Gillespie 2004), бұл Гвион Гвион тас суреттерінің ұқсас жасын көрсетеді. Алайда археолог Ким Акерман мегафаунаның Уэллс (1985: 228) ұсынғандай, континенттің ылғалды аймақтарындағы рефюгияларда (паналау орындарында) кейінірек сақталған болуы мүмкін деп санайды және суреттердің жасы одан да жас болуы мүмкін екенін ұсынады. Солтүстік территориядағы Лиммен ұлттық паркіндегі Йилбилинжи деп аталатын жартастағы баспанадағы миниатюралық тас өнері – мұндай өнердің үш ғана белгілі мысалының бірі. Әдетте, штампталған өнер дене бөліктерін штамп ретінде пайдалана отырып, тірі өлшемде жасалады, бірақ адам фигураларының, бумерангтардың, крабтар мен ұзын мойынды тасбақалар сияқты жануарлардың, толқынды сызықтар мен геометриялық пішіндердің 17 суреті өте сирек. 2017 жылы археологтар тапқан басқа да тіркелген мысалдар Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Нильсон сағасында және Индонезиядағы Кисар аралында орналасқан. Суреттер бал ара шамынан жасалған штамптар арқылы жасалған болуы мүмкін. Солтүстік территориядағы Какаду ұлттық паркінде боялған бояулардың үлкен коллекциясы бар. Окре – органикалық материал емес, сондықтан осы суреттердің көміртекпен даталануы мүмкін емес. Кейде суреттердің мазмұнынан шамамен бір күнді немесе кем дегенде бір кезеңді болжауға болады. Сидней аймағында маңызды тас оюлары бар. Жаңа Оңтүстік Уэльстің батысындағы Кобар маңындағы Гренфелл тауының тарихи орнында маңызды ежелгі тас суреттері сақталған. Батыс Австралияның Каратхаға жақын орналасқан Муруджуга (Бурруп түбегі) аймағында 500 000-нан 1 миллионға дейінгі жеке оюлар бар деп есептеледі. Батыс Австралияның Кимберли аймағы. 1977 жылдан 2007 жылы қайтыс болғанға дейін осы аймақтағы Гвион Гвион тас суреттерін зерттеген әуесқой археолог Грэм Уолш 1,5 миллион Гвион Гвион тас суреттерінің фотосуреттік дерекқорын жасады. Гвион тас суреттерінің көптеген түрлеріндегі жарқын түстер қара саңырауқұлақ, Chaetothyriales сияқты бактериялар мен саңырауқұлақтардың отарлауына байланысты сақталған. Бастапқыда қолданылған пигменттер қара саңырауқұлақтар мен қызыл бактериялар арасындағы симбиоздық қарым-қатынасты бастауы мүмкін. Грампианс Гариверд аймағы Викторияда Австралияның оңтүстік-шығысындағы аборигендер тас өнерінің ең бай жерлерінің бірі. Ең танымал және оңай қол жетімді орындардың кейбіреулері – Нгамадджидж баспанасы (Жалпылар үңгірі), Гулгурн Манжа (Жеті жартас), Биллимина (Гленисла баспанасы) және Манжа (Қол үңгірі); оңтүстік-шығыс Австралиядағы ең маңызды орындардың бірі – Стауэллдің маңындағы Бунжилдің баспанасы, бұл Австралияның аборигендер мифологиясындағы жаратушы Бунжилдің жалғыз белгілі тас суреті. Арнем жеріндегі Маливава фигуралары, 6000 мен 9400 жыл бұрын жасалған 571 картиналар мен суреттер сериясы, бұл саладағы зерттеушілер 2016–2018 жылдары жаңа зерттеулер жүргізіліп, 2020 жылдың қыркүйегінде Пол Тасон мен оның тобы жариялағанға дейін танылмаған стильді көрсетеді. 2020 жылы Батыс Квинслендтегі Туррамура алаңы ашылады. Грейс Вейл станциясы деп белгілі болған жердің жартастары ежелгі тас суреттермен, соның ішінде мегафаунаның суреттері мен ою-өрнектері, эму символдары және Жеті әйел бауырластың дәстүрлі әндерімен жабылған. Жергілікті тастан жасалған білім беру орталығын салу жоспарлануда. Еуропалықтардың алғашқы тас суреттерін табуы 1803 жылы 14 қаңтарда болды. Британдық кемеші және зерттеуші Мэтью Флиндэрс Карпентария шығанағының жағалаулары мен аралдарын зерттеу экспедициясында Грот Эйландт маңындағы қалың Часм аралына жетіп қалды. Аралдың жартастағы баспаналарында Флиндерс суреттелген және штампталған үлгілердің қатарын тапты. Бұл суреттерді түсіру үшін ол кеме суретшісі Уильям Весталды шақырды. Весталдың екі акварель суреті – Австралияның тас өнерінің ең алғашқы құжатталған мысалы. Флиндэрс өзінің күнделігінде суреттердің орналасқан жерін және өнер еңбектерін емес, сонымен қатар алғашқы есепті жазды: «Шақырықтың терең жақтарында жартастың ақ түсіне көміртегі және қызыл бояу сияқты нәрсемен салынған қарапайым суреттер бар терең ойыстар мен үңгірлер болды. Бұл суреттер дельфиндер, тасбақалар, кенгурулер және адам қолы бейнеленген, ал кейіннен оларды көруге келген Весталл мырза кенгурудың суретін, одан кейін отыз екі адамнан тұратын процессияны тапты. Топтың үшінші адамы қалғандарынан екі есе биік болды және Порт-Джексондықтардың найзасы сияқты бір нәрсені ұстады, бұл, әрине, басшыны бейнелеуі керек. Олар біз сияқты киім-кешек немесе әшекейлермен жоғарылығын көрсетпесе де, ежелгілер сияқты, қару-жарақ қосып, адамның жоғарылығын күштің басты белгісі ретінде көрсетуге тырысты, қуатының нәтижесінде әдетте қоғамның ерте кезеңдерінде болады». Дунтрун маңындағы Такироа тас баспанасында охр мен көміртегі қолданылған маори өнері сақталған.

Australian Indigenous art represents the oldest unbroken tradition of art in the world. There are more than 100,000 recorded rock art sites in Australia. The oldest firmly dated rock art painting in Australia is a charcoal drawing on a rock fragment found during the excavation of the Nawarla Gabarnmang rock shelter in south western Arnhem Land in the Northern Territory. Dated at 28,000 years, it is one of the oldest known pieces of rock art on Earth with a confirmed date. Nawarla Gabarnmang has one of the most extensive collections of rock art in the world and predates both Lascaux and Chauvet cave art the earliest known art in Europe by at least 10,000 years. In 2008 rock art depicting what is thought to be a Thylacoleo was discovered on the north western coast of the Kimberley. As the Thylacoleo is believed to have become extinct 45000–46000 years ago (Roberts et al. 2001) (Gillespie 2004), this suggests a similar age for the associated Gwion Gwion rock paintings. Archaeologist Kim Akerman however believes that the megafauna may have persisted later in refugia (wetter areas of the continent) as suggested by Wells (1985: 228) and has suggested a much younger age for the paintings. Miniature rock art of the stencilled variety at a rock shelter known as Yilbilinji, in the Limmen National Park in the Northern Territory, is one of only three known examples of such art. Usually stencilled art is life size, using body parts as the stencil, but the 17 images of designs of human figures, boomerangs, animals such as crabs and long necked turtles, wavy lines and geometric shapes are very rare. Found in 2017 by archaeologists, the only other recorded examples are at Nielson's Creek in New South Wales and at Kisar Island in Indonesia. It is thought that the designs may have been created by stencils fashioned out of beeswax. Kakadu National Park in the Northern Territory has a large collection of ochre paintings. Ochre is a not an organic material, so carbon dating of these pictures is impossible. Sometimes the approximate date, or at least an epoch, can be guessed from the content. The Sydney region has important rock engravings. Mount Grenfell Historic Site near Cobar, western New South Wales has important ancient rock drawings. The Murujuga (Burrup Peninsula) area of Western Australia near Karratha is estimated to be home to between 500,000 and 1 million individual engravings. Kimberley region of Western Australia. Amateur archaeologist Grahame Walsh, who researched Gwion Gwion rock paintings in the region from 1977 until his death in 2007, produced a photographic database of 1.5 million Gwion Gwion rock paintings. Many of the Gwion rock paintings maintain vivid colours because they have been colonised by bacteria and fungi, such as the black fungus, Chaetothyriales. The pigments originally applied may have initiated an ongoing, symbiotic relationship between black fungi and red bacteria. The Grampians Gariwerd region is Victoria is one of the richest Aboriginal rock art sites in south eastern Australia. Some of the more well known and easily accessible sites are the Ngamadjidj Shelter (Cave of Ghosts), Gulgurn Manja (Flat Rock), Billimina (Glenisla Shelter) and Manja (Cave of Hands); one of the most significant sites in south eastern Australia is Bunjil's Shelter, near Stawell, which is the only known rock art depiction of Bunjil, the creator being in Aboriginal Australian mythology. The Maliwawa Figures in Arnhem Land, a series of 571 paintings and a drawing, created between 6,000 and 9,400 years ago, show a style nor recognised by researchers in the field before new research was done in 2016–2018 and published in September 2020 by Paul Taçon and his team. The Turramurra site in western Queensland is opening in 2020. Cliffs on the property, for some time known as Grace Vale Station, are covered with ancient rock art, including paintings and etchings of megafauna, emu symbols and the traditional songline of the Seven Sisters. Planning for an educational centre created from local rock is under way. The first European discovery of aboriginal rock paintings took place on 14 January 1803. While on a surveying expedition along the shores and islands of the Gulf of Carpentaria, British navigator and explorer Matthew Flinders made landfall on rugged Chasm Island off Groote Eylandt. Within the island's rock shelters, Flinders discovered an array of painted and stenciled patterns. To record these images, he enlisted the ship's artist, William Westall. Westall's two watercolour sketches are the earliest known documentation of Australian rock art. In his journal, Flinders not only detailed the location and the artworks but also authored the inaugural site report:<blockquote>In the deep sides of the chasms were deep holes or caverns undermining the cliffs; upon the walls of which I found rude drawings, made with charcoal and something like red paint upon the white ground of the rock. These drawings represented porpoises, turtle, kanguroos [sic], and a human hand; and Mr. Westall, who went afterwards to see them, found the representation of a kanguroo [sic], with a file of thirty two persons following after it. The third person of the band was twice the height of the others, and held in his hand something resembling the whaddie, or wooden sword of the natives of Port Jackson; and was probably intended to represent a chief. They could not, as with us, indicate superiority by clothing or ornament, since they wore none of any kind; and therefore, with the addition of a weapon, similar to the ancients, they seem to have made superiority of person the principal emblem of superior power, of which, indeed, power is usually a consequence in the very early stages of society. The Takiroa Rock Art Shelter near Duntroon contains Māori artwork made from ochre and charcoal.

Зерттеулер

Тас өнерін зерттеуге арналған археологиялық тармақ "тас өнерін зерттеу" деп аталады. Тас өнерінің маманы Дэвид С. Уитли бұл саладағы зерттеулер археологиялық теория, әдістеме, далалық жұмыс, талдау техникалары және түсіндіруді біріктіретін "кешенді күш-жігерді" талап ететінін айтты.

Тарих

Француз археологтары тас суреттерін көптеп зерттегенмен, ағылшын тіліндегі археология ондаған жылдар бойы бұл тақырыпқа көңіл бөлмеген. 1980 және 1990 жылдары Уитли "революция" деп атаған өзгерістер тау-тасты өнерін зерттеу саласында болды, сол кезде ағылшын тілді елдердегі және Латын Америкасындағы археологтардың саны артып, олар бұл мәселеге қызығушылық танытты. Осылайша, олар тас суреттерін символдық және діни жүйелерді, гендерлік қатынастарды, мәдени шекараларды, мәдени өзгерістерді, сондай-ақ өнер мен сенімнің бастауларын түсіну үшін пайдалануға болатынын түсінді. Дегенмен, әлемдік тас суреттерін зерттеуде әртүрлі әдістердің тиімділігі және ең орынды әрі қорғалатын теориялық базаға қатысты көптеген пікір қақтығыстары бар.

Халықаралық деректер қорлары мен мұрағаттар

ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік тас өнері мұрағаты жұмыс тобы 2011 жылы Дүниежүзілік тас өнері мұрағатының базалық моделін талқылау үшін жиналды. Қазірге дейін ресми нәтиже шығарылмағанмен, әлем бойынша жүзеге асырылып жатқан түрлі жобалар – мысалы, The Global Rock Art Database – тас өнері мұрасы туралы ақпаратты оңай қолжетімді етуге және оны жария етуге тырысып, тас өнерін тану, сақтау және қорғау мәселелеріне көмектесуді мақсат етеді.