Кіріспе

Роберт Саутвелл, SJ (шамамен 1561 – 21 ақпан 1595), сондай-ақ Әйіргі Роберт Саутвелл – иезуит орденінің ағылшын католик дін қызметкері. Ол сонымен қатар ақын, гимн жазушы және Елизавета Англиясындағы құпия миссионер болған. 1592 жылы тұтқындалып, түрмеге қамалғаннан кейін, Ричард Топклиффтің үнемі азаптап, сұраққа алуынан кейін, Саутвелл соңында мемлекеттік қаскөйлік жасады деген айыппен сотталды және кінәлі деп танылды. 21 ақпан 1595 жылы Саутвелл Тибернде дарға асылды. 1970 жылы Рим папасы Павел VI оны Англия мен Уэльстің қырық шейітінің бірі ретінде қасиетті деп жариялады.

Англиядағы ерте өмір

Ол Англияның Норфолк графтығындағы Хоршам Сент-Фейтте дүниеге келген. Сегіз баланың ең кішісі Саутвелл Норфолк ақсүйектерінің отбасында өсті. Католикке бейім болғанына қарамастан, Саутвеллдер король Генрих VIII-нің монастырларды жабуынан үлкен пайда тапқан. Роберт Норфолк графтығындағы Хоршам Сент-Фейттен Ричард Саутвеллдің үшінші ұлы болды, ал оның бірінші әйелі – Сэра Роджер Коплидің қызы Бриджит, Сассекс графтығындағы Роугвейден. Гимн жазушының анасының әжесі – сэр Уильям Шеллидің қызы Елизавета еді; сэр Ричард Саутвелл оның әкесінің әкесі болды, бірақ оның әкесі заңды емес туған.

Иса қауымына кіреді

1576 жылы ол Дуайдағы ағылшын колледжіне жіберілді, онда ол жатақханада тұрды, бірақ Анчиндегі иезуит колледжінде оқыды, бұл француз колледжі, ағылшын колледжі сияқты, Дуай университетімен байланысты болды. Ол Леонард Лессиуспен қысқа ғана уақыт оқыды. 15 маусымда ол Дуайға қайтып оралды. Бір жылдан кейін Иса қоғамына қосылу ниетімен Римге жолға шықты. Дегенмен, қоғамға қабылдану үшін екі жылдық тәлімгерлікке Турнайда түсу қажет болды, бірақ бастапқыда оған рұқсат берілмеді. Ол мектепке жүрек жарды, эмоционалды хат жолдап, осы шешімге шағымданды. Ол жағдайға қатысты: «Өзімді сол топтан, сол қоғамнан, менің өмірім, махаббатым, барлық жүрегім мен құштарлығым жатқан сол денеден бөлініп қалғаным үшін қандай азап пен қайғыдан құтыла алам?» (Archivum Romanum Societatis Iesu, Anglia 14, fol. 80, 1578 жылғы жазба).

Ағылшын миссиясында

1586 жылы Саутвелл өзінің өтініші бойынша Генри Гарнетпен бірге иезуит миссионері ретінде Англияға жіберілді. Ол бір католик отбасынан екіншісіне ауысып жүрді. Иезуит Уильям Уэстон бұрын Англияға келген болатын, бірақ 1587 жылы тұтқындалып, Висбех қамалына қамалды. Шпион сэр Фрэнсис Уолсингхэмге иезуиттердің шілде айында шығыс жағалауға қонғанын хабарлады, бірақ олар Хакнидегі Уильям Вокстың үйіне, 3-ші Барон Вокстың үйіне тосқауылсыз жетті. 1588 жылы Саутвелл мен Гарнетке Джон Джерард пен Эдвард Олдкорн қосылды. Саутвелл басынан бастап қатаң бақылауда болды; ол «Котон» деген жалған атпен протестанттық қоғамда жасырын араласты. Ол спорт терминдерін зерттеп, сөйлесулерде пайдаланды. Көбінесе Лондонда тұрып, кейде Сассекске және Солтүстікке сапарлар жасады. Арундл 1585 жылдан бері Лондон мұнарасында қамауда болды, бірақ оның өлімі кейінге шегерілді және ол 1595 жылы қайтыс болғанға дейін түрмеде қалды. Саутвелл графшамен бірге Лондонның Странд ауданындағы Арундел үйінде тұрды. 1591 жылы ол көп уақытын жазумен өткізді; Саутвеллдің есімі ешбір туындысымен ашық байланысты болмаса да, үкімет оның әдеби қызметіне күдікпен қарады.

Сот және өлім жазасы

1595 жылы Саутвеллді мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен соттау үшін Кеңес қаулы қабылдады. Ол Тауэрден Ньюгейт түрмесіне ауыстырылып, Лимбо деп аталатын қараңғы камераға қамалды. Оның осы және басқа діни трактаттары, «Жақсы өмірдің қысқаша ережесі», «Өлім үстінен жеңіс», және «Елизавета патшайымға көңілді тілек» қолжазба түрінде таратылды. «Мария Магдаленаның аза тұруы» 1591 жылы жарияланды. Ол өте танымал болды, 1636 жылға дейін он рет қайта басылды. Томас Нашедің «Мария Магдаленаның аза тұруы» шығармасын «Иерусалимге арналған Мәсіхтің көз жастары» поэмасындағыдай бейімдеуі, бұл еңбектердің католик шеңберінен тыс танылғанын көрсетеді. Саутвеллдің әдеби мұрасының көп бөлігі басқа жазушыларға тигізген маңызды ықпалына негізделген. Шекспирдің «Венеция саудагері», «Ромео мен Джульетта», «Гамлет» және «Лир патша» пьесаларында Саутвеллдің еңбектеріне сілтемелер бар екеніне дәлелдер бар. Саутвеллдің ықпалы Донн, Герберт, Крашо және Хопкинс еңбектерінде көрінеді. Саутвеллдің өмірі оның қайтысынан кейін жақын уақытта жазылған. Ричард Чаллонер осы материалдың көп бөлігін «Миссионерлік діни қызметкерлердің естеліктері» (1741) еңбегіне енгізді, ал қолжазба қазір Брюссельдегі Мемлекеттік архивте сақталуда. Сондай-ақ, Алексис Поссоз, «Пре Р. Саутвеллдің өмірі» (1866); және Генри Фоулидің «Иса қоғамының ағылшын провинциясының жазбалары: оның мүшелерінің еңбектері мен азаптарын көрсететін тарихи фактілер» (16 және 17 ғасырлар, 1877, i. 301387) еңбектерін қараңыз. Фоулидің баяндамасында оның сотына қатысты құжаттардың көшірмелері және түпнұсқалық дереккөздер туралы ақпарат бар. Саутвелл 1929 жылы мақұлданды және 1970 жылғы 25 қазанда Рим папасы Павел VI оны Англия мен Уэльстің қырық шейітінің бірі ретінде қадірледі. Саутвеллдің поэзиясы көбінесе Реформациядан кейінгі Елизавета Англиясында қоршауда қалған ағылшын католик қауымына арналған. Саутвелл қалған ағылшын католиктерін мемлекет тарапынан діни қуғын-сүргін рухани өсуге мүмкіндік беретініне көндіруге тырысты. Оның пікірінше, шейіт болу – діни бағышталудың ең шынайы формаларының бірі. Саутвеллдің «Өмір – тек жоғалту» өлеңі осы алаңдаушылықтың мысалы. Жеті шумақ бойында Саутвелл сол кездегі ағылшын католиктерінің шейіт болуын суреттейді, екі Жаңа және Ескі өсиеттердің (Самсон және елшілер) библиялық тұлғаларын қолданады. Өлеңнің тақырыбы Саутвеллдің өмірді сипаттау үшін қолданатын пессимистік үн туралы оқырманды ескертеді, мысалы, «Өлім пайда деп есептелетін жерде өмір тек жоғалту» деген жолдағыдай. Құдайға жақын болу – рухани бақытқа жетудің ең жақсы жолы: «Мен үшін өмір сүремін, оған қарай өлуді үміттенемін» – Саутвеллтің өліммен аяқталмайтын өмір сүру себебін оқырманға жеткізу тәсілі. Саутвеллдің жазуы оның замандастарының неостоиктерінен және құмарлыққа деген теріс стоикалық көзқарасынан ерекшеленеді, өйткені ол құмарлықтың шығармашылық құндылығына сенеді. Саутвеллдің кейбір замандастары да құмарлықты қорғады, бірақ ол құмарлықтың қайда бағытталатыны туралы өте таңдаулы болды. Ол былай деді: «Мен құмарлықтарға жол беремін және сүйіспеншіліктерді мақұлдаймын, бірақ адамдар өз мақсаттарын өзгертіп, ниеттерін жақсартуын қалаймын». Ол өзінің жазуымен діни сезімдерді оятуға болатынына сенді және осы үлгі оны ғалымдардың барокко дәуірінің жетекші жазушысы деп жариялауына себеп болды. Пьер Жанель 1935 жылы Саутвелл туралы зерттеу жариялады, онда ол оны барокконың ізашар тұлғасы ретінде таныды, ол 16 ғасырдың аяғындағы алғашқы барокколық жазушылардың бірі және 17 ғасырдың көптеген барокколық жазушыларына ықпал етті. Бен Джонсон Драммонд Хоторнденге «егер ол Саутвеллдің «Жарлы бала» шығармасын жазса, ол өзінің көптеген шығармаларын жоюға келісер еді» деді. Шындығында, Саутвеллдің замандастары мен ізбасарларына тигізген әсеріне күшті дәлелдер бар, олардың арасында Дрейтон, Лодж, Наше, Герберт, Крашо және әсіресе Уильям Шекспир, оның поэзиясы мен прозасын өте жақсы білген сияқты. Соңғы кезде, 1873 жылы жарық көрген Саутвеллдің Элизавета ағылшын тіліне Фрай Диего де Эстелланың «Құдайға деген махаббат туралы жүз ойлану» («Meditaciones devotíssimas del amor de Dios») еңбегінің әдеби аудармасының бірінші басылымы Фр. Герард Мэнли Хопкинстің «Желқайрат» («The Windhover») өлеңін жазуына түрткіс болды.

Цитаталар

Елбасы оның жасын сұрады, жастығына деген сынысын жасырмай. Ол: «Мен Құтқарушымыздың шамамен отыз үш жылға жуық ғұмыр сүрген жасына шамаласпын, өзімнің шамамен отыз төртке жуық екенімді ойлаймын», – деді. Сонда Топклиф оның өзін Мәсіхке теңегенін айтып, қуанышпен қарсы алды. Әке Саутвелл: «Жоқ, ол Мәсіх жаратқан қарапайым құрт», – деп жауап берді. «Иә», – деді Топклиф, – «сен Мәсіхтің жолдасысың». – Генри Гарнеттің «Роберт Саутвеллдің сот ісі туралы есеп», Караманның «Екінші жақ» кітабынан, 230-бет. Саутвелл: Ұзақ уақыт түрмеде болғандықтан, есте сақтау қабілетім нашарлаған, он рет азапталдым. Мен он рет өлім жазасын қабылдағанды артық көрер едім. Мұны өзім үшін емес, басқалар үшін айтамын, олар да осылай қатыгездікке ұшырамасын, адамдарды отчаяниеға түсіру үшін оларға қыйнау көрсетпесін. Топклиф: Егер оны қиындыққа салмаса, мен өлейін. Саутвелл: Жоқ, бірақ ол да азаптаудың жаман түрі еді, немесе соңғы ойлап табылған құрал. Топклиф: Мен оны қабырғаға тіреп қойдым. Саутвелл: Сен жаман адамсың. Топклиф: Егер мүмкін болса, сендердің бәріңді шаңға айналдырар едім. Саутвелл: Барлығын ба? Топклиф: Иә, барлығын. Саутвелл: Жан мен денені де ме? Сот процесінде: «Мен тыныс алатын жерде емес, сүйетін жерде өмір сүремін» деген сөз Скрантон иезуит университетінің «Денаплес» орталығының сыртында жазылған. Ұзақ нұсқасы: «Мен тыныс алатын жерде емес, сүйетін жерде өмір сүремін; Мен сүйетін жерде емес, бар болған жерде өлемін». «Желкен көтеріңдер, жел барда, толқын мен жел ешкімнің қалауына бағынбайды». – «Санкт-Петрдің шағымынан». 1595 жыл. «Мамыр махаббат айы емес, өйткені мамыр гүлдерге толы, ал сәуір, нұрлы жауындармен жуылған, махаббаттың жауындарына толы». – «Махаббаттың құл еңбегінен». «Менің санама империя, ал денсаулық – рақымның сыйы». – «Үйге қара» кітабынан. «Ой, өліп бара жатқан жандар, тірі көктемдеріңді көріңдер; Ой, көздеріңді ашып тұрғандар, рақымның күнін көріңдер; Саңырау құлақтар, осы Сөз нені жеткізеді, тыңдаңдар; Ауыр жүректер, қуанышыңды қуанышпен қабылдаңдар! Өлімнен, қараңғылықтан, саңыраулықтан, үмітсіздіктен: Осы өмір, осы жарық, осы Сөз, осы қуаныш құтқарады». – «Христос туған күнінен». «Ақын, ғашық және жалғаншы – көптеген адамдар үшін үш сөздің бір мағынасы». – «Автор өзінің сүйікті туысына», «Санкт-Петрдің шағымымен» бірге жарияланған. 1595 жыл.