Кіріспе
Даневирке немесе Даневерк (қазіргі Дания жазуы: Dannevirke; көне скандинав тілінде; Danavirki, неміс тілінде; Danewerk, сөзбе-сөз «дандардың жер жұмыстары» деген мағынаны білдіреді) – Германияның Шлезвиг-Гольштейн аймағындағы Данияның бекіністер жүйесі. Бұл тарихи маңызы бар, Кимбрия түбегінің тар жерінде орналасқан сызықтық қорғаныс құрылысы Даниялықтар тарапынан шамамен 650 жылы Солтүстік темір дәуірінде бастау алған. Кейіннен Данияның викинг дәуірі мен жоғарғы орта ғасырларында бірнеше рет кеңейтілді. Даневирке соңғы рет 1864 жылы Шлезвигтің екінші соғысы кезінде әскери мақсаттар үшін қолданылды. Даневирке бірнеше қабырғалар, траншеялар және Шлей тосқауылынан тұрады. Қабырғалардың ұзындығы 30 км-ге жетеді, олар шығыста Балтық теңізі жағалауындағы Шлезвиг қаласының жанындағы Хедебидің бұрынғы викинг сауда орталығынан басталып, жарым аралының батысындағы кең саздықтарға дейін созылады. Шлей мен Эккернфорде шығанақтары арасындағы қабырғалардың бірі Швансен түбегін қорғады. Жазбаша деректерге сәйкес, Даневиркедегі жұмыстарды 808 жылы Дания королі Гудфред бастаған. Алдыңғы 100 жылдың ішінде язычниктардың Фризиясын және 772-804 жылдары Ескі Саксонияны бағындырған франктардың шапқыншылығынан қорқуынан, Гудфред өзінің мемлекетін қорғау үшін ауқымды құрылыс салуға кірісті, ол Ютландия түбегін франк империясының солтүстік бөлігінен бөліп тұрды. Алайда, даниялықтар Хедеби маңында скандинав темір дәуірінде сакстармен де қақтығысқа түскен, және соңғы археологиялық қазбалар көрсеткендей, Даневирке король Гудфред билік еткенге дейін, кем дегенде 500 жылға дейін, тіпті одан да ертерек бастау алған. Тарихи маңызы және викинг дәуіріндегі сауда жолдарын қорғауға куә болғандықтан, Даневирке және оған жақын орналасқан викинг қаласы Хедеби 2018 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
The Danevirke or Danework (modern Danish spelling: Dannevirke; in Old Norse; Danavirki, in German; Danewerk, literally meaning earthwork of the Danes) is a system of Danish fortifications in Schleswig Holstein, Germany. This historically important linear defensive earthwork across the neck of the Cimbrian peninsula was initiated by the Danes in the Nordic Iron Age about AD 650. It was later expanded multiple times during Denmark's Viking Age and High Middle Ages. The Danevirke was last used for military purposes in 1864 during the Second War of Schleswig. The Danevirke consists of several walls, trenches and the Schlei Barrier. The walls stretch for 30 km, from the former Viking trade centre of Hedeby near Schleswig on the Baltic Sea coast in the east to the extensive marshlands in the west of the peninsula. One of the walls (named Østervolden), between the Schlei and Eckernförde inlets, defended the Schwansen peninsula. According to written sources, work on the Danevirke was started by the Danish King Gudfred in 808. Fearing an invasion by the Franks, who had conquered heathen Frisia over the previous 100 years and Old Saxony in 772 to 804, Godfred began work on an enormous structure to defend his realm, separating the Jutland peninsula from the northern extent of the Frankish empire. However, the Danes were also in conflict with the Saxons south of Hedeby during the Nordic Iron Age, and recent archaeological excavations have revealed that the Danevirke was initiated much earlier than King Gudfred's reign, at least as far back as 500 AD and probably well before that. Because of its historical importance and testimony to the defense of trade routes in the Viking Age, the Danevirke and the nearby Viking town of Hedeby were inscribed on the UNESCO World Heritage List in 2018.
Символизм
Аңыз бойынша, Тейра патшайымы Даневирке құрылысын салуға бұйрық берген. Ол Данияның алғашқы тарихи тұрғыдан мойындалған королі Горм Ескінің (936-958 жылдар аралығында билеген) әйелі болған. 1800 жылдарда Еуропада ұлттық мемлекеттердің пайда болуымен Даневирке Дания үшін, сондай-ақ бірегей даниялық халық пен даниялық мәдениеттің қуатты символына айналды. 19 ғасыр бойы Дания мен Германия Sønderjylland немесе Slesvig деп аталатын аумақты иелену үшін саяси және әскери күрес жүргізді. Екі соғыс болды: Бірінші Шлезвиг соғысы (1848–1851) және Екінші Шлезвиг соғысы (1864), нәтижесінде Дания жеңіліске ұшырап, одан кейін Германияның аннексиясына түсті. Осы қақтығысты жағдайда Даневирке бастапқыда Германияға қарсы рухани-мәдени кедергі ретінде маңызды рөл атқарды, бірақ көп ұзамай 1850 және 1861 жылдары артиллериялық орналасқан жерлермен және бекіністермен нығайтылған нақты әскери бекініс ретінде де маңызға ие болды. Бұрынғы радиокөміртек талдауы ертедегі құрылыстардың бір бөлігін 7 ғасырдың екінші жартысына жатқызған еді, ал дендрохронология да зерттелген құрылыстардың 737 жылдан кейін көп ұзамай, король Гудфред билік құрғаннан 70 жыл бұрын басталғанын көрсетеді.
Өлшемі
Даневирке шамамен ұзындығында, ал биіктігі аралығында өзгереді. Орта ғасырларда бұл құрылыс палисадалармен және қабырғалармен нығайтылып, Дания патшалары оны Дания әскери жорықтары үшін жиналатын орын ретінде пайдаланды, соның ішінде оңтүстік Балтық теңізінің славяндарына қарсы крест жорықтарының бірнешесі осы жерден басталды. Атап айтқанда, XII ғасырдағы Ұлы Вальдемар патша Даневирке бөліктерін кірпіш қабырғамен нығайтты, бұл осы стратегиялық маңызды құрылысты әскери мақсаттарда пайдалануды жалғастыруға мүмкіндік берді. Құрылыстың нығайтылған бөліктері сол себепті Дания тілінде Вальдемарсмурен (аудармасы: Вальдемардың қабырғасы) деп аталады.
Даневирке құрылысының кезеңдері
Даневирке 1 – Hovedvolden ("негізгі қамал"), Nordvolden ("солтүстік қамал"), Østervolden ("шығыс қамал"). Бірінші Даневирке көміртек-14 әдісімен анықталғандай, шамамен 650 жылдан бастап бес кезеңде салынды. Алғашқы үш кезең қарапайым топырақ қамалдардан тұрды, ал төртінші кезең 737 жылы салынған, алдынан ауыр ағашпен бекітілген қамалдан құралды. Соңғы кезеңдерде ағаш қоршау, ағашты айнала қоршаған ауыр тас қабырғамен нығайтылды. 1848 жылғы 2 тамызда қол қойылған келісімшарт бойынша пруссиялықтар Шлезвиг-Гольштейннен шығып кетті, бірақ соғыс аяқталған жоқ. Келесі екі жылда Даневирке маңында шайқастар болды, бірақ олар тікелей Даневиркеге қатысты емес. 1852 жылғы 8 мамырда толық бейбітшілік орнатылды.
Екінші Шлезвиг соғысы
Даневирке соңғы рет 1864 жылғы Екінші Шлезвиг соғысында әскери мақсатта қолданылды. Көбінесе жоғарыда айтылған эмоционалды ұлтшылдық символизмге байланысты, Даниядағы қоғамдық пікір мен Дания әскері алдағы шайқастың Даневирке бойында өтетінін күткен еді. Ғасырлар бойы тасталып, тозуға ұшырағаннан кейін, Даневирке бекіністері 1850 және 1861 жылдары ішінара қалпына келтіріліп, нығайтылып, артиллериялық орналымдармен жабдықталды. Екінші Шлезвиг соғысында Даневиркеден оңтүстікке қарай шағын шайқастар болды, бірақ шайқас өте қойған жоқ, себебі Данияның Бас қолбасшысы, генерал де Меза күтпеген жағдайға байланысты, Шлей және Даневирке мен Хусум арасындағы батпақтар қатып, оңай кесіп өтуге болатындықтан, және Даневиркеден оңтүстікке қарайғы аумақты неміс әскері басып алғандықтан, барлық әскерін Диббольдегі бекіністерге қайтарды. Бұл шегініс Австрия-Пруссия армиясына күтпеген соққы болды және Дания армиясының көбі эвакуацияны сәтті аяқтады. Дегенмен, бұл ауыр артиллерияның маңызды бөліктерін тастауға әкелді, және Фленсбургке дейінгі темір жол эвакуация үшін тиімді пайдаланылмауы тарихи пікірталас тудырды. Шегініс туралы жаңалық Дания қоғамын қатты дүрліксітті, олар Даневиркеге жеңілмейтін бекініс деп сенген еді, және генерал де Меза дереу лауазымынан алынды. Содан бері Даневирке Германияның иелігінде қалып отыр.
Екінші дүниежүзілік соғыста
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың Нормандияға шабуыл жасауынан кейін, Вермахт Дания арқылы екінші одақтас шабуылы болуы мүмкін деп қорқып, осы қауіпке қарсы тұру үшін топырақ қабырғасын танкке қарсы орға айналдыруды қарастырды. Егер бұл ұсыныс іске асырылса, ол құрылысты қиратар еді. Даниялық археолог Сорен Теллинг жоспарлар туралы естіп, барлық археологиялық зерттеулер СС басшысы Генрих Гиммлердің толық құзырында екенін білген соң, бірден СС-тің археологиялық бөлімінің басшысы, "Ата-тектік мұра кеңсесі" (Amt für Ahnenerbe) және Гиммлердің өзіне телефон соқты. Теллинг "арий өркениетінің" маңызды қалдығын жоюға қарсы күшпен талас етті, және Гиммлер оған танкке қарсы ор құрылысын тоқтатуға рұқсат берді. Ол Теллингке жазбаша бұйрық жіберілетінін, бірақ оның келуіне бірнеше күн уақыт кететінін хабарлады. Содан кейін Теллинг құрылыс алаңына барып, Вермахт офицерлеріне құрылыс процесін дереу тоқтатуға бұйрық берді. Жергілікті Вермахт командирі бас тартқанда, Теллинг оны СС-тен жазалау шараларымен қорқытты. Құрылыс тоқтатылды, ал Гиммлердің жазбаша бұйрығы екі күннен кейін Вермахттың алғашқы нұсқауларына қайшы келді. Кейін Теллинг осы жерге жақын қоныстанды және 1968 жылы қайтыс болғанға дейін өзін оның күзетшісі деп санады.