Кіріспе

Киім үлгісінде бас киіміне тағылатын белгі,
кеш ортағасырлық және Тюдор шапқышының әшекейі.

Шапқа белгісі, бас белгісі немесе шапқыш белгісі деп те аталатын бұл белгі, киім үлгісіндегі бас киіміне тағылады және оны киген адамның ұлтын және/немесе ұйымын анықтайды. Шапқа белгісін тағу – әскери және полиция күштерінде, сондай-ақ скауттар, азаматтық қорғаныс ұйымдары, жедел жәрдем қызметтері (мысалы, Сент-Джон жедел жәрдем бригадасы), кеден қызметі, өрт сөндіру қызметі және т.б. сияқты бірыңғай киімдегі азаматтық топтар арасында кең таралған дәстүр. Шапқа белгілері – геральдиканың қазіргі заманғы түрі және олардың дизайны көбінесе жоғары символдық элементтерді қамтиды. Арыстан немесе басқа да мысықтардың суреттерін бейнелейтін кейбір белгілер кейде бейресми түрде «мысық белгілері» деп аталады.

Ұлыбритания қарулы күштері

Британдық қарулы күштері бас киімдерінде, әдетте шапкалар мен береттерде, түрлі металл және матадан жасалған белгілерді пайдаланады. Бұл белгілер сикхтердің тюрбандарына да бекітіледі.

Британдық әскер

Британ армиясында (сондай-ақ басқа да Ұлттар Достастығы армияларында) әр полк пен корпустың өзіндік бас киім белгісі болады. Корольдік атты лансерлердің бас киім белгісі полктегілер арасында девиз деп аталады, Корольдік ат артиллериясының белгісі – шифр, ал Колдстрим гвардиясы, Шотланд гвардиясы және Ирланд гвардиясының бас киім белгісі – бас жұлдызы деп танылады. Гренадер гвардиясының белгісі дұрыс атылған граната деп аталады. Полк белгілерінің идеясы Британ армиясынан бастау алған сияқты. «Британ энциклопедиясының» 1911 жылғы басылымында сол кездегі басқа армияларда жаяу әскер, ат әскері және т.б. бөлімдерге арналған белгілер ортақ болғанымен, тек британдық армия ғана ерекше полк белгілерін таққандығы айтылған.

Капшықтың белгісінің түрлері

Пластикалық қалпақ белгілері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде металдар стратегиялық материалға айналған кезде енгізілді. Бүгінде Британ армиясының көптеген қалпақ белгілері "stay brite" деп аталатын материалдан жасалған (анодизацияланған алюминий, анодизациялау – жеңіл, жылтыр белгіге әкелетін электропластикалық процесс), себебі ол арзан, икемді және мыс белгілерге қарағанда аз күтімді қажет етеді. Полк қалпақ белгілері көбінесе бір бөліктен құйылады, бірақ кейбір жағдайларда олар бірнеше бөліктен құралуы мүмкін. Мысалы, қазір біріктірілген The Highlanders (Seaforth, Gordons and Camerons) полкінің белгісі екі бөлек бөліктен құралды: патшайымның тәжі мен қызыл гүл (thistle) бір бөлікті құрады, ал бұғының басы мен полк ұраны жазылған орама екінші бөлікті құрады (жоғарыдағы бірінші суретті қараңыз). Корольдік сигнал корпусының белгісі де екі бөліктен тұрады. Жоғарғы бөлігі – мыс тәж, ал төменгі бөлігі – мыс әлемнің үстіндегі қанатты Меркурийдің (құдайлардың хабаршысы "Джимми") күміс мүсіні және "certa cito" ("жылдам және сенімді") деген ұран. Полк немесе батальон түрлі шендер үшін бірдей қалпақ белгісінің әртүрлі нұсқаларын қолдануы мүмкін. Бұл айырмашылықтар әдетте белгінің материалында, мөлшерінде және стильділігінде болады. Қалпақ белгілерінің түрлері әдетте мыналар үшін жасалады:

Офицерлер: көбінесе үш өлшемді дизайн, күміс, эмаль және алтын сияқты қымбат материалдардан жасалған. Көптеген офицерлердің беретінің белгілері металл немесе "stay brite" емес, кестеленген. Старшиналар, түс старшиналары және уоррант-старшиналар: басқа шендерге қарағанда күрделірек дизайн, бірақ офицерлердікідей емес. Мысалы, Уэльс гвардиясында барлық шендер матадан жасалған қалпақ белгісін киеді. Офицерлер солдаттарға қарағанда алтын жіппен тігілген, үш өлшемді дизайны бар күрделірек нұсқаны киеді. Бұған жалғыз ерекшелік – оқудан өткен және батальонға жеткенге дейін "NAAFI fork" деп аталатын мыс (немесе көбінесе "stay brite") пиязын киюге міндетті оқушылар. Арнайы әуе күштерінің барлық шендері кестеленген қалпақ белгісін киеді, ал The Rifles және Royal Regiment of Fusiliers полктерінің барлық шендері бірдей металл белгіні киеді. Кейбір полктер қалпақ белгілерінің қараңғыланған немесе күңгірт нұсқасын сақтайды, себебі жылтыр мыс белгілер соғыс алаңында жаудың назарын аударуы мүмкін. Алайда, британдық сарбаздардың полк бас киімімен (яғни, фуражка, берет) театрларда жұмыс істеуі көбінесе тоқтатылғандықтан, соңғы жылдары оларды кию азайып кетті.

Корольдік әуе күштері

Корольдік әуе күшінде офицерлер мен қатардағы әскери қызметшілердің бас киім белгілерінің дизайны әртүрлі болады. Олар шапкалар мен береттерден өзге, жемшөп шапкаларында да тағылады.

Канада қарулы күштері

Канаданың қарулы күштері бас киімдерінде металл және матадан жасалған түрлі шапан жамаларын пайдаланады, және көптегендер британдық дәстүрлерді сақтайды, мысалы, матадан жасалған арқалық және мылтық полктері үшін қара металл жамалар. Шапан жамалары әскери қызметшілердің қызмет тармағын немесе, жаяу әскері мен броньды әскерлерде, полкке қатыстылығын анықтайды. Кейбір бөлімшелер офицерлерді қатардағы әскери қызметшілерден шапан жамаларының материалы арқылы ажыратады (мысалы, артиллерия офицерлері мыс орнына алтын жіппен тігілген мата тағады, Лорд Страткона атты әскері офицерлері мыс орнына күміс тағады).

АҚШ әскері

АҚШ армиясында ерекшеленген бөлімше таңбасы (DUI) береттің түсінің үстіне тағылады. Қызметтік бас киімдері үшін алтын түсті бүркіт белгісі тағылады. Бұл – АҚШ-тың Ұлы мөрі. Тоқсан тоғызыншы ғасырдың соңында, көк түсті дөңгелек үстіндегі бұл белгі көптеген еуропалық армиялардың бас киімдерінде болған дөңгелек белгісімен теңестірілген. Офицерлер үшін үлкен бүркіт белгісі тағылады. Сайыпқырылған әскерлер үшін офицерлік белгінің кіші нұсқасы алдыңғы жағына орналастырылады. Алдыңғыда кезінде алтын бүркіт белгісін, "Көтеріліп келе жатқан бүркіт" деп аталатын белгіні таққан уоррант-офицерлер қазіргі кезде қатардағы офицерлер сияқты бірдей белгілерді тағады. Гарнизондық бас киімдері үшін әдетте шендік белгілер тағылады, бірақ соңғы ережелерге сәйкес ДУИ тағу міндетті.

АҚШ Әуе күштері

АҚШ Әуе күштерінің қызметтік бас киімдеріне үлкен күміс бүркіт белгісі тағылады. Сайыпқырылған әскерлер офицерлердің кіші нұсқа белгісін тағады, бірақ ол сақинаға оралған. Осы белгіні пайдалану себебі, АҚШ Әуе күштері бұрын АҚШ Армиясының бір бөлігі болған.

Әскери-теңіз флоты

Әлемдегі теңіз күштері (және сауда флоты теңізшілері) қолданатын бас киімге тағылатын белгілер, әдетте, Корольдік теңіз күштерінде қолданылатын үлгіге ұқсайды: якор немесе кейде алтын жапырақтармен жасалған кестемен оралған ко́кade, көбінесе тәж немесе басқа да символмен безендіріледі. Оларды қалпақтарда немесе береттерде тағуға болады. Кіші офицерлер үшін жапырақтар болмауы мүмкін немесе алтын сымнан жасалған шеңбермен алмастырылуы мүмкін.

Корольдік теңіз флоты

Корольдік теңіз флотындағы шапка белгілері шендері бойынша өзгеше, бірақ бірнеше ортақ белгілері бар: кіші шенділер (қатардағы теңізшіден бастап жетекші теңізшіге дейін) шапка белгілерін тақпайды, бірінші формада биіксіз теңізші шапкесін киеді. Баретка киген кезде кіші шенділер алтын сақина ішіндегі бұзылған зәкірді баретка белгісі ретінде тағады. Кіші офицерлер алтын шеңбер ішінде күміс зәкір тағады, ал шапка белгісі ретінде шеңбердің үстінде Сент-Эдвард тәжі киеді. Бас сержанттардың шапка белгісі де сондай, бірақ алтын шеңбердің айналасына кішкентай лавр гүлдері қойылады. Уоррант-офицерлерінің (I және II сынып) зәкірінің айналасында үлкен гүлдер шоғыры бар, бірақ сақинасы жоқ. Ал, офицерлердің шапка белгісіндегі лавр гүлдері шоғыры одан да ірі.

Корольдік теңізшілер

Корольдік теңіз жаяу әскерлерінде қалпақ белгілері ұшты қалпақтар мен береттерде тағылады. Полковник шенінен төменгі офицерлердің белгілері екіге бөлінеді: жоғарыда тәж бен арыстан, ал төменде – шар мен лавр жапырақтары, бірақ олар бірінен бірі ажыратылған. Олар мыс пен күмістен жасалған. Басқа шендегілердің белгілері де сондай дизайнға ие, бірақ екіге бөлінбеген. Олар қара мыс. Офицерлер мен қатардағы әскерлердің екі түрінің де қараңғыланған немесе күңгірттелген нұсқалары, жауынгерлік формамен бірге береттерде тағылады. Арыстан мен тәж 1802 жылы король Георг III-тің бұйрығымен берілген корольдік полк екенін көрсетеді. Шарды король Георг IV дүниежүзіндегі олардың жетістіктерін бейнелеу үшін таңдады. Лавр жапырақтары 1761 жылы Белл-Ильді басып алу кезіндегі олардың батылдығын құрметтейді. Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің оркестрі қызметіндегі Портсмут және CTCRM оркестрлерінің қалпақ белгілері корпустың қалған бөлігінен өзгеше. SBS-тің де өз қалпақ белгісі бар.

Әскери-теңіз және жағалау күзеттері

Корольдік флот үлгісінен негізгі ерекшеліктер – АҚШ Әскери-теңіз күштері мен АҚШ Жағалау күзеті, олар бұрын осы үлгіні ұстанған, бірақ Америка Азаматтық соғысынан кейін қазіргі дизайндарына өзгерді. Әскери-теңіз күштері офицерлер үшін бүркіт пен қалқанның артында шапақталған екі зәкірді пайдаланады, ал Жағалау күзеті өз офицерлерінің қалпақтарында бүркіттің тырнақтарында ұсталатын бір үлкен зәкірді қолданады. Әскери-теңіз күштері мен Жағалау күзетінің бас сержанттары мен жоғары шенді офицерлері комбинациялық қалпақтарында жаға белгісінің үлкен нұсқасын, ал гарнизондық қалпақтарында кішкентай нұсқасын тағады; екі қызметте де бірінші сынып сержанттары мен төмен шенді офицерлер гарнизондық қалпақтарында толық өлшемді шендік белгіні тағады. Жас жағалау күзетшілері екі күміс шапақталған зәкірдің алдында алтын дискі бар комбинациялық қалпақ белгісін тағады, ал екі жынысты жас теңізшілер ешқандай белгісі жоқ теңізшілердің қалпағын тағады. АҚШ Әскери-теңіз академиясының және Әскери-теңіз резервтік офицерлер оқу корпусының (NROTC) мичмандары комбинациялық және гарнизондық қалпақтарында бір тік сопақша зәкірді тағады, ал АҚШ Жағалау күзет академиясының кадеттері бес бұрышты жұлдыздың үстіне, бір бұрышы төмен қаратылған бір сопақша зәкірді тағады.

Теңіз әскерлері

АҚШ теңіз жаяу әскерлері қалпақтарына бүркіт, глобус және якорь белгісін тағайындайды: офицерлер үшін алтын және күміс, ал көк түсті парадтық формада әскери қызметшілер үшін алтын, ал қызметтік және күнделікті формаларда барлық шендер үшін қарапайым. АҚШ Әскери-теңіз академиясының курсанттары басқа курсанттар сияқты бірдей бас киім белгісін тағады, ал NROTC курсанттары барлық формаларында якорьдің орнына әскери қызметшілердің парадтық формасындағы бүркіт, глобус және якорь белгісін тағады.

Халықаралық күштер

Белгілер халықаралық әскери және бейбітшілік сақшыларының береттеріне тағылады.

Полиция

Корольдік Канадалық шаруа полициясы, сондай-ақ провинциялық және қалалық полиция күштері бас киімдер мен металл белгілерді пайдаланады.

Ұлыбритания

Британдық полиция күштерінің көпшілігі күміс түсті бас киім белгілерін тағайындаса, Лондон қаласы полициясының белгілері мыс түсті болады. Олар әр күштің таңбасы түрінде жасалған және сол күштің атын қамтиды. Полиция қауымдастығының қолдау қызметкерлерінің бас киімдерінде де әртүрлі белгілер қолданылады.