Кіріспе
Әскери форманың сәндік иық жапқышы. Эпаулет ( /ɛ//p//ə//l//ɛ//t/; сондай-ақ эпаулет деп те жазылады) – қарулы күштер мен басқа да ұйымдарда шен белгісі ретінде қолданылатын сәндік иық жапқышы немесе әшекейлеу түрі. Әдетте мыстан жасалған иілгіш металл эпаулеттер иық қабығы деп аталады. Француз және басқа да армияларда элиталық немесе салтанатты бөлімдердің барлық шендегі әскери қызметшілері парад кезінде эпаулеттер тағады. Олар шенді немесе басқа да белгілерді көрсетуі мүмкін, және оларды иық белгісімен шатастырмау керек – оны иық тақтасы, шендік сызық немесе иық белдеуіне тігілетін мата жолақ деп те атайды (екі терминнің мағынасы көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылса да).
Epaulette ('/ɛ//p//ə//l//ɛ//t/; also spelled epaulet) is a type of ornamental shoulder piece or decoration used as insignia of rank by armed forces and other organizations. Flexible metal epaulettes (usually made from brass) are referred to as shoulder scales. In the French and other armies, epaulettes are also worn by all ranks of elite or ceremonial units when on parade. It may bear rank or other insignia, and should not be confused with a shoulder mark – also called a shoulder board, rank slide, or slip on – a flat cloth sleeve worn on the shoulder strap of a uniform (although the two terms are often used interchangeably).
Этимология
Эпаулет (э. по. лэ) – француз тілінен алынған сөз, "кішкентай иық" (француз тіліндегі "épaule" – "иық" сөзінің кішіленген түрі) деген мағынаны білдіреді.
Тарих
Эпаулеттер ежелгі грек-рим әскери киімдерінің иық қорғағыштарына (птеругтерге) ұқсас. Дегенмен, олардың тікелей шығу тегі 17 ғасырдың соңында әскери пальтолардың иықтарына тағылатын ленталардың жиынтығында жатыр. Бұл ленталар ішінара сәндік мақсатта, ішінара иық белдеулерінің сырғанауын болдырмау үшін қолданылды. Ленталар түйінделгеннен кейін шеткі бөлігі еркін қалдырылатын. Осылайша, 18 және 19 ғасырларда эпаулеттің негізгі дизайны қалыптасты. 18 ғасырдан бастап француз және басқа да армияларда эпаулеттер шенді көрсету үшін пайдаланылды. Офицердің шені сол немесе оң иыққа, немесе екі иыққа да эпаулет тағуы арқылы анықталды. Кейіннен, бір эпаулет таққан офицерлердің қарама-қарсы иығына шеті жоқ "қарсы эпаулет" тағылды. Офицерлерге арналған эпаулеттер күмістен немесе алтыннан, ал қатардағы әскерлерге түрлі түсті матадан жасалды. Сонымен қатар, 19 ғасырда кейбір армияларда иілгіш металл эпаулеттер кең таралған, бірақ олар жауынгерлік жағдайда сирек қолданылды. "Иық қабықтары" деп аталатын бұл эпаулеттер 1854 жылдан 1872 жылға дейін АҚШ атқыштары, АҚШ жаяу әскері және АҚШ артиллериясының жабдықтарының бір бөлігі болды. 18 ғасырдың басында эпаулеттер офицерлік шеннің айырма белгісіне айналды. Осыдан әскери бөлімдердің офицерлері, әлі эпаулетсіз, олардың мәртебесін мойындау үшін эпаулет тағу құқығын беру үшін өтініш жасауға мәжбүр болды. Наполеон соғыстары кезінде және одан кейін 19 ғасыр бойында көптеген еуропалық армиялардағы гранадерлер, жеңіл жаяу әскерлер, вольтигерлер және басқа да арнайы жаяу әскерлер қарапайым жаяу әскерден ажырату үшін түрлі түсті жүн шеттері бар мата эпаулеттер тақты. Ұшатын артиллерия эпаулетке ұқсас иық қорғағыштарын киді. Ал ауыр артиллерияның иығында оқ-дәрілерді бейнелейтін кішкентай шарлар болды. Кейбір әскерлерде, мысалы Ресей армиясында қолданылатын аралық форма – иық тақтасы, ол шеті жоқ және иық тігісінен аспайды. Бұл 19 ғасырда алтын баулы, әсем эпаулеттің қызметтік киімге арналған қарапайым нұсқасы ретінде пайда болды.
Қазіргі заманғы түзілімдер
Қазіргі кезде эполеттердің орнына көбінесе иық тігісіне тігілген және ұшы эполеттей түймеленген бесбұрышты матадан жасалған иық пластиналары қолданылады. Осы иық пластинасынан иық белгісі дамыды, ол иық белбеуінен киілетін және дәреже белгісін тігіп немесе қадап тағуға арналған жалпақ матадан жасалған түтікше. Мұның артықшылығы – жағдайға қарай белгілерді оңай ауыстыру мүмкіндігі. Әуе компаниясы ұшқыштарының формасы көбінесе иық белбеулерімен бекітілген, матадан жасалған немесе металл өрнекпен әшекейленген жолақтары бар жалпақ түтікше эполеттерден тұрады. Киім иесінің дәрежесі жолақтардың санымен анықталады: дәстүрлі түрде төрт – капитан, үш – аға бірінші офицер немесе бірінші офицер, ал екі – бірінші немесе екінші офицер үшін. Дегенмен, дәреже белгілері әр әуе компаниясына тән. Мысалы, кейбір әуе компанияларында екі жолақ кіші бірінші офицерді, ал бір жолақ – екінші офицерді (рейстік немесе ауыстырушы ұшқышты) білдіреді. Әуе компаниясы капитандарының формалық бас киімдерінің қалқанында көбінесе өрнектер болады. Бұл форма талаптары компания саясатына байланысты өзгеріп отырады. 2000-шы жылдардың басында әскери стильдегі азаматтық киім танымал болды, соның ішінде жейделердегі эполеттер де солардың бірі.
Бельгия
Бельгия армиясында Патшалық Эскорттың салтанатты формасымен ақ бахромасы бар қызыл эполеттер тағылады, ал Гренадерлер толығымен қызыл эполеттер киеді. Патшалық Эскорттың түркишілері толығымен қызыл эполеттерімен ерекшеленеді, ал екі бөлімнің офицерлері сәйкесінше күміс немесе алтын тағады.
Канада
Канаданың қарулы күштерінде эполеткалар әлі де кейбір әскерлік той киімінде, патрульдік киімде және мейрамханалық киімде қолданылады. Офицерлердің ақ теңізшілік киімімен иық тақтасы түріндегі эполеткалар тағылады. Қарулы күштер біріктірілгеннен кейін және арнайы жағдайдағы киім-кешектер шығарылғанға дейін, Музыкалық бөлім музыканттары өрілген алтын жіптен жасалған эполеткалар киген.
Франция
1914 жылға дейін француз армиясының көптеген жаяу әскер полктерінің офицерлері толық киімде алтын эполеттер тақса, атты бөлімдер күміс таққан. Эполеттің өзінде ешқандай белгі болмаған, бірақ ай тәрізді бөліктен төгілген алтын өрімдер шеніне қарай өзгерген. Көптеген жаяу әскердің басқа саптары, сондай-ақ курассирлер түрлі түстердегі (сызықтық жаяу әскер үшін қызыл, шассёрлер үшін жасыл, колониялық жаяу әскер үшін сары және т.б.) ажыратылатын эполеттер таққан, олардың жүнмен тігілген жиектері 18 ғасырдан бері сақталған дәстүрлі үлгіде болған. Гусарлар, драгундар және атты шассёрлер сияқты басқа атты әскерлер иықты қорғауға арналған, ерекше стильдегі эполеттер таққан. Қазіргі француз армиясында 19 ғасыр стиліндегі толық киім киетін бөлімдер, атап айтқанда ESM Saint Cyr және Garde Républicaine әлі де эполеттер тағады. Француз Шетелдік Легионы 1915 жылдан 1930 жылға дейінгі үзілістен басқа, жасыл және қызыл эполеттерін таққан. Соңғы жылдары теңіз жаяу әскері және басқа да бөлімдер түрлі түстердегі дәстүрлі жиекті эполеттерін қайта кие бастады, оларды салтанатты шерулерде тағады. Marine nationale және Armée de l'Air эполеттерді қолданбайды, бірақ кіші және аға офицерлер эполетті иыққа бекітуге арналған алтын жалатылған иық белдеуін (атента) тағады. Армия генералдары да мерекелік киімдерінде атента тағады.
Германия
Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германия империясының әскерлерінің офицерлері әдетте толық мерекелік формасында күміс эполеттер тағу арқылы ерекшеленетін. Капитандық шенін қоса алғандағы шендер үшін бұл шеті жоқ "қабықшалы" эполеттер болды, майорлар мен полковниктер үшін жіңішке шеттерімен, ал генералдар үшін ауыр шеттерімен. Эполеттің негізі полктің түстерінен жасалған. Күнделікті қызметте күміс өрмемен тоқылған және мемлекеттік түстермен араластырылған "иық баулары" киіліп, әшекейленген. 1919–1945 жылдар аралығында неміс армиясының формасы төрт өрмелі "сегіздік" өрнегімен белгілі болды, ол жоғары шенді және генерал-офицерлер үшін иық тақтасы ретінде қызмет етті. Бұл "иық түйіні" деп аталды және оның түсі күміс, ал дала офицерлері үшін арнайы түсті жиектері, генералдар үшін күміс және қызыл жиектері болды. Бұл бір кезде АҚШ армиясының формасында болған, бірақ қазір тек тойларда киіледі. Осыған ұқсас иық түйіні 1914 жылға дейін Ұлыбритания армиясының офицерлері толық мерекелік формасында киетін, ал бүгінде оны Корольдік кавалериясы сақтап келеді. Осы үлгідегі эполеттер Корея Республикасы армиясының генерал-офицерлері қолданады және Венесуэла, Чили, Колумбия, Парагвай, Эквадор және Боливия армияларының офицерлері кеңінен киеді; барлығы бұрын Германия империясының үлгісімен ұқсас форма киетін. Чили армиясы әлі де салтанатты бөлімшелерінің, әскери академиясының және сержанттар мектебінің формасында неміс стиліндегі эполеттерді сақтайды, ал Парагвай армиясының "Ака Карая" 5-ші атқыштар полкінің формасында эполеттер мен иық түйіндерін киеді (Чако соғысы формасын киетін взводтан басқа). Боливия армиясының салтанатты бөлімшелері мен мектептерінің офицерлері неміс үлгісіндегі эполеттерді (сондай-ақ иық түйіндерін) қолданады.
Гаити
Гаитидегі алтын эполеттер 18-шы және 19-шы ғасырларда толық мерекелік киіммен жиі тағылған. Гаити революциясы кезінде француз армиясының генералы Шарль Леклерк Наполеон Бонапартқа хат жазып, былай деді: "Біз жазықтағылардың жартысын жоюымыз керек және колонияда эпаулет тағынған бірде-бір афроамерикандық қалдырмауымыз керек."
Осман империясы
Осман империясындағы Танзимат кезеңінде батыс үлгісіндегі униформалар мен сарайлық киімдер қабылданып, толық мерекелік киімде алтын еплеттер тағылды.
Швеция
Эпаулеттер алғаш рет 18 ғасырдың екінші жартысында шведтік формада пайда болды. 1792 жылы эпаулеттер ресми түрде шведтік форма ережелеріне енгізілді, бірақ шетелден шақырылған полктер оларды одан бұрын-ақ қолданған. Жоғарғы шенді офицерлер өз шенінің айырмасын көрсету үшін алтын тәж тақты, ал төменгі шенді офицерлер алтын жұлдыз тақты. 19 ғасырдың ортасында эпаулеттер далалық формадан алынып тасталды, олардың орнына форма күлтесінің жағасындағы шендік белгілер қолданыла бастады. Эпаулеттер 1930 жылдары жалпы үлгідегі парадтық формадан алынып тасталғаннан кейін тоқтатылды. Дегенмен, оларды әлі күнге дейін Корольдік гвардия және әскери оркестрлер салтанатты толық форма киген кезде киеді.
Ұлыбритания
Британдық киім үлгілерінде эпаулеттер алғаш рет 18 ғасырдың екінші жартысында пайда болды. 1795 жылы эпаулеттер Корольдік теңіз күштерінің киім үлгілері ережелеріне ресми түрде енгізілді, бірақ оған дейін де кейбір офицерлер оларды таққан. Бұл жүйе бойынша, флаг-офицерлер өз шенін көрсету үшін эпаулеттерінде күміс жұлдыздар таққан. Кемінде үш жыл өтілі бар капитан екі қарапайым эпаулет тақса, кіші капитан оң иығында, ал командир сол иығында таққан. 1855 жылы әскери офицерлердің алтын бахромалы үлкен эпаулеттері алынып, олардың орнына ресми түрде «бұрылған иық баулары» деп аталатын қарапайым нұсқасы енгізілді. Бұл киім әдетте толық киіммен тағылған. Осы кезеңде теңіз офицерлері толық киімде тарихи бахромалы эпаулеттерін сақтап қалды. Олар 1960 жылға дейін ресми түрде тағылды, содан кейін олар иық тақталарымен ауыстырылды. Бүгінде тек Корольдік күзет офицерлері, Виндзор рыцарлары, Ұлыбританияның үш бірлестігінің ағалары және Пяти Порттардың Лорд-уәкілі ғана бахромалы эпаулеттерді сақтайды. Судан операциясында (1898) және Бур соғысында (1899–1902) британдық атты әскері кейде иыққа түсетін қылыш соққыларынан қорғану үшін тізбекшенің эпаулеттерін таққан. Кейбір британдық атты әскері полктері мен еоманрилік бөлімшелерінің көк түсті "№1 киім" формалары әлі де осы ерекшелікті күміс жалатылған түрінде сақтап келеді. 1902 жылы хаки түсті киімдер енгізілгеннен кейін британдық армия майданда эпаулет тағуды тоқтатып, киімнің жеңдеріне тігілген шен белгілеріне көшті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл офицерлерді снайперлердің нысанына айналдырды, сондықтан белгілер жиі иық белдіктеріне ауыстырылды, онда олар көзге түспеді. Қазіргі көпүрлі өрнек (MTP) және ескі жауынгерлік форма (DPM) бұрын иық белдіктерінде қолданылған белгілерді көкіректің ортасында тік орналасқан бір белдікте көрсетеді. Ескі DPM формаларында иық белдіктері болған, бірақ тек офицерлер осы белдіктерге бекітілген шенді сызғыштарда шен таққан, ал қатардағы әскерлер сол кезде оң жеңінде шен таққан, бірақ кейіннен шенді сызғыштарда полк атаулары пайда болды. Бұл практика кейінірек үлгілерде де жалғасты, онда шен көкірекке тағылды және шен де қосылды. Қазіргі заманда эпаулеттер жедел жәрдем қызметінің қызметкерлерімен жиі тағылады, бұл олардың клиникалық деңгейін анықтауға көмектеседі. Олар әдетте жасыл түсті болып, алтын жазумен жазылған және жоғары басқарушылық шендерді көрсету үшін бірден үшке дейін «піп» таңбалары болуы мүмкін.
Америка Құрама Штаттары
Эпаулеттер АҚШ Теңіз күштерінің бірінші ресми киім үлгілері ережелерінде, 1797 жылы «АҚШ Теңіз күштерінің киім үлгілері» ережесінде бекітілді. Капитанның екі иығында да эпаулет болған, ал лейтенанттың тек оң иығында біреуі болған. 1802 жылға қарай лейтенанттар эпаулеттерін сол иығына кие бастады, кеме басқаратын лейтенанттар оң иығына киетін болды; шебер-коммандант шені құрылғаннан кейін, олар лейтенанттар сияқты оң иығына эпаулет тақты. 1842 жылға қарай капитанның екі иығында да эпаулет болды, ал белдеуінде жұлдыз болды, 1838 жылы шебер-коммандант шені командир деп өзгертілді және олар капитан сияқты эпаулет киді, бірақ белдеулері қарапайым болды, ал лейтенанттар командирдің эпаулетіне ұқсас біреуін сол иығына киді. 1852 жылдан кейін капитан, командир, лейтенант, кезекші, хирург, ассистент және ассистент хирург, жоғарылау жолындағы шеберлер және бас инженерлер эпаулет киді. 1832 жылы АҚШ Армиясының барлық офицерлері үшін эпаулеттер міндетті болды; жаяу әскер офицерлері күміс эпаулет киді, ал артиллерия және басқа да бөлімдер француз үлгісі бойынша алтын эпаулет киді. Шен белгісі контрастты металдан жасалған, яғни алтынға күміс, күміске алтын. 1851 жылы эпаулеттердің барлығы алтын түске енді. Майорлар мен екінші лейтенанттардың ерекше белгілері болған жоқ. Майорды жоғары шенді офицердің әсем эпаулет жиектері арқылы тануға болар еді. Жоғары шенді офицерлердің шен белгісі күміс, ал капитан мен бірінші лейтенанттардың алтын болды. Алтын орлының орнына күміс орлыны таңдау экономикалық себептермен байланысты деп есептеледі; жаяу әскерге қарағанда атты және артиллерия полковниктерінің саны көп болғандықтан, аз ғана алтын орлыны ауыстыру арзанға түсті. 1836 жылы далалық міндеттерде эпаулеттердің орнына иық белдеулері қабылданды. АҚШ Сауда флотының лицензияланған офицерлері өз шеніне және қызмет саласына сәйкес иық белгілерін және жең жолақтарын тағуға рұқсат етілді. Палуба офицерлері иық белгілеріндегі жолақтардың үстінде бұралып тұрған якорь тағар еді, ал инженер офицерлері үш пернелі винт тағар еді. АҚШ Сауда флотында бұралып тұрған якорь бейнеленген иық белгілерін дұрыс тағу – якорьдің бұралмаған бөлігі киюшіге қаратылып тағу.