Әскери жетондар: тарихы мен мақсаты

Кіріспе

Әскери қызметшілердің тағайындалған таңбасы. Әскери қызметшілердің тағайындалған таңбалары. "Ит таңбасы" – әскери қызметшілердің киетін нақты бір типтегі тағайындалған таңбаға арналған бейресми, бірақ көп қолданылатын термин. Таңбалардың басты мақсаты – қаза тапқандарды анықтау. Оларда жеке тұлға туралы ақпарат, соның ішінде жеке басының мәліметтері және қан тобы, егу тарихы сияқты қажетті медициналық ақпарат жазылған. Көбінесе діни нанымын да көрсетеді. Ит таңбалары әдетте тот баспас металдан жасалады. Олар көбінесе ақпараттың екі данасын қамтиды, бір данасы екіге бөлінетін бір таңба түрінде немесе бір тізбекке ілінген екі бірдей таңба түрінде болады. Осылайша, бір таңба немесе оның жартысы қаза тапқан адамның денесінен алынып, хабарлама жіберіледі, ал екінші данасы, егер жағдай оны дереу алып кетуге мүмкіндік бермесе, денемен бірге қалады. Бұл термин жануарлардың тіркеу таңбаларымен ұқсас болғандықтан пайда болып, кеңінен танымал болды.

Тарих

Әскерлерді тану белгісі туралы ең алғашқы дерек Полиеннің (Стратагема 1.17) еңбегінде кездеседі, онда спартандықтар өздерінің есімдерін сол білегіне байланған таяқтарға жазған. Рим легионеріне әскери тіркеу кезінде "сигнакулум" деп аталатын белгі берілді. Легиондық "сигнакулум" – бұл жауынгердің аты және ол қай легионда қызмет ететінін көрсететін, былғары жіппен байланысқан қорғасын дискі, оны мойынға іліп тағуға болады. Бұл рәсім, рекруттер тізіміне енгізілумен бірге, төрт айлық сынақ мерзімінің ("probatio") басында жүргізілді. Рекрут әскери мәртебеге тек "пробация" аяқталғанда берілген адалдық серті ("sacramentum") арқылы қол жеткізді, яғни заңды түрде "сигнакулум" әлі әскери қызметке қосылмаған, азамат емес адамға берілді. Жақында, 19 ғасырдың ортасында қытай сарбаздарына да белгілер берілген. Тайпин көтерілісі (1851–66) кезінде, императорлық әскердің (яғни Қытай императорлық армиясының қатардағы әскери қызметшілері) және форма киген Тайпин көтерілісшілерінің барлығы белдеріне жауынгердің аты, жасы, туған жері, бөлімшесі және тіркелген күні жазылған ағаштан жасалған белгілер таққан.

Америка Азаматтық соғысы

1861-1865 жылдардағы Америка Азамат соғысы кезінде кейбір сарбаздар пальтоларының артқы жағына өздерінің аты-жөні мен үй мекенжайын жазылған қағазшаларды тіркеп қойған. Басқа сарбаздар өздерінің рюкзактарына немесе әскерлік белбеулерінің жұмсақ қорғасын жағына идентификациялық белгілер салып, жазған. Бұл қажеттілікті сезінген идентификациялық төсбелгілерді жасаушылар мерзімді басылымдарда жарнама беруге кірісті. Олардың төсбелгілері көбінесе қызмет түрін білдіретін пішінде жасалған және сарбаздың аты-жөні мен бөлімшесімен өрнектелген. Сондай-ақ, тесігі бар мыстан немесе қорғасыннан жасалған, машинамен соғылған таңбалар да шығарылды. Мұндай таңбалардың бір жағында әдетте бүркіт немесе қалқан бейнесі және "Одақ үшін соғыс" немесе "Азаттық, Бірлік және Теңдік" сияқты сөздер жазылған. Екінші жағында сарбаздың аты-жөні мен бөлімшесі, кейде ол қатысқан шайқастардың тізімі көрсетілген.

Франко-прусиялық соғыс

1866 жылғы Аустрия-Пруссия соғысында пруссиялық сарбаздар өз еркімен жеке тағайындама белгілерін тағуды шешті. Бірақ, көптеген сарбаздар оларды өміріне жаман ниетті белгі деп санады. Кенигграц шайқасынан кейін сегіз ай өткен соң, 8900-ге жуық пруссиялық сарбаз қаза тапқаннан кейін, олардың тек 429-ы ғана анықталды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедерациясы құрылғаннан кейін, Пруссияның әскери ережелері Солтүстік Германияның барлық мүше мемлекеттерінің әскерлері үшін міндетті болды. 1869 жылдың 29 сәуірінде жарияланған Пруссияның «даладағы армияның медициналық қызметін ұйымдастыру туралы нұсқау» (Instruktion über das Sanitätswesen der Armee im Felde) бойынша, әрбір сарбаз далаға аттанғанға дейін жеке тағайындама белгілері (сол кезде Erkennungsmarke деп аталған, сөзбе-сөз «таныс белгі») берілуі тиіс еді. Пруссия армиясы 1870 жылғы Франко-Пруссия соғысының басында әскерлеріне жеке тағайындама белгілерін берді. Оларды «ит белгілері» (Hundemarken) деп атады, бұл атау неміс тілінде «ит тағайындамасы» деген мағынаны білдіреді. Бұл жүйе сол кезде Пруссияның астанасы Берлинде иттерге лицензия төлеген иелерінің иттіктеріне тағылатын белгілермен салыстырылды, бұл иттерді тіркеудің ұқсас тәсілі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Британдық армия 1907 жылы жеке куәліктердің орнына алюминийден жасалған жеке куәлік дискілерін енгізді, олар әдетте әскерлік бөлімшелерде, ойын-сауық жәрмеңкелеріндегідей машиналармен жасалған. Дискілерге әріптер біртіндеп басылып, ақпарат жазылған. 1916 жылдың қыркүйегіндегі №287 армиялық бұйрыққа сәйкес, британдық армия барлық сарбаздарға екі ресми табельдік белгі беруге міндеттелді. Екеуі де вулканизацияланған асбест талшығынан жасалған (ол ыстық климатта киюге ыңғайлырақ болды) және бірдей мәліметтерді алып жүрді, әрбір әріп жеке-жеке басылған. Бірінші белгі – сегізбұрышты жасыл дискі, ол ұзын арқанға ілініп мойынға тағылған. Екінші белгі – дөңгелек қызыл дискі, ол алғашқы белгіден 6 дюймдік арқанға ілінген. Бірінші белгі болашақта сәйкестендіру үшін денеде қалдырылуы керек болса, екінші белгі өлімді тіркеу үшін алынуы мүмкін еді. Ұлы соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысы кезінде Ұлыбритания, Доминион және Ұлтаралық мемлекеттердің (Австралия, Канада және Жаңа Зеландия) әскерлеріне негізгі үлгідегі бірдей сәйкестендіру дискілері берілді. Бірақ ресми дискілерге қосымша, жеке сатып алынатын табельдік бұйымдар, әсіресе теңізшілердің сүйікті таңдауы – сәйкестендіру білезіктері жиі қолданылды, себебі олар ресми дискілердің суға ұзақ уақытқа төзуі мүмкін емес деп сенді. АҚШ армиясы алғаш рет 1906 жылғы 20 желтоқсандағы №204 әскери бөлімнің бұйрығымен жеке табельдік белгілерді бекітті, ол Кеннеди үлгісіндегі табельдік белгіні қарастырды:

Алюминийден жасалған, күміс жарты доллардың мөлшерінде және қалыңдығы жеткілікті табельдік белгіге, оны киген адамның аты, шені, взводы, полкі немесе корпусы мөрмен басылады. Армияның барлық офицерлері мен салдаты әскери жиынтықпен жүргенде, белгі мойынға арқан немесе шнур арқылы, киімнің астында ілінеді. Бұл форма ретінде қарастырылады және нұсқау бойынша киілмеген жағдайда, иесінің қасында сақталуы керек. Табельдік белгілерді штаб бастығы салдатарға тегін, ал офицерлерге – өтемақы төленеді. 1916 жылғы 6 шілдеде АҚШ армиясы ережелерді өзгертіп, барлық сарбаздарға екі белгі берді: біреуі мәйітпен бірге, екіншісі жерлеуге жауапты тұлғаға тіркеу үшін берілді. 1918 жылы АҚШ армиясы әскери нөмірлер жүйесін қабылдап, табельдік белгілерге аты мен әскери нөмірін басуға бұйрық берді.

Екінші дүниежүзілік соғыс "қаңқалы" белгілері

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және Корея соғысына дейін АҚШ армиясының қызметкерлеріне берілген табельдік белгілердің бір шетіндегі ойыс туралы жиі айтылатын аңыз бар. Әскерилердің бірі ұрыс алаңында жолдасын тапса, бір белгіні командирге алып барып, екіншісін қаза тапқан әскеридің тісіне тығып қою арқылы белгінің денемен бірге қалуын және анықталуын қамтамасыз ету үшін бұл ойыс жасалған деген қаңқау тараған. Шындығында, бұл ойыс Model 70 Addressograph Hand Identification Imprinting Machine (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Медициналық қызметте кеңінен қолданылған, пистолет тәрізді импринтер) үшін пайдаланылған. 1930-1980 жылдардағы американдық табельдік белгілер Graphotype машинасы арқылы жасалған, онда әріптер металл пластиналарға басылған. Кейбір белгілер әлі де Graphotype сияқты ерте жабдықтарды пайдаланып жасалады, ал кейбіреулері компьютерлік басқарумен жабдықталған машиналарында көтеріңкі әріптермен басылады. Graphotype процесінде, 1900 жылдардың басынан 1980 жылдарға дейін коммерциялық мақсатта қолданылған, әріптерді металл пластиналарға басу үшін машина қолданылған; бұл пластиналар содан кейін қағазға мекенжай сияқты ақпаратты қайталап басу үшін қолданылған, типтер машинасы сияқты жұмыс істеген, бірақ принтердің бір рет басуы бірнеше әріптен тұратын мәтінді шығаратын. Бұл процесс берік және оңай оқылaтын металл пластиналарды жасады, ол әскери табельдік белгілерге өте қолайлы болды, нәтижесінде американдық әскер бұл жүйені қабылдады. Дебосстелген белгілер түпнұсқа Graphotype пластиналары сияқты жұмыс істей алатыны да анықталды. Model 70 осы мүмкіндікті пайдаланып, солдаттың табельдік белгісіндегі барлық ақпаратты бір рет басу арқылы медициналық және жеке құрамдық құжаттарға жылдам басып шығаруға арналған. Бірақ, бұл үшін белгінің дұрыс бағытта (басылған әріптері төмен қарап) салынуын қажет етті, және соғыс алаңындағы стресс қателерге әкелуі мүмкін деп есептелді. Белгілердің дұрыс бағытта салынуын қамтамасыз ету үшін белгілерге ойыс жасалған, ал Model 70-тің ішінде белгіні дұрыс емес бағытта (қайта шалғанда) салынуына жол бермейтін локаторлық тірекше бар. Алайда, ауа райы, лас-шаң, су сияқты қолайсыз жағдайларға байланысты бұл мүмкіндік дала жағдайында күтілгендей тиімді болмады. Сонымен қатар, Model 70 пісталетке ұқсағандықтан, мергендердің назарын аударды (олар пісталет ұстаған адамды офицер деп ойлауы мүмкін). Нәтижесінде, далалық медициналық қызметкерлер Model 70 қол импринтерін пайдануды тез тоқтатты (Model 70-тің көп бөлігі сияқты), және ақырында белгілерде локаторлық тірекше болуы талабы өндіріс тапсырыстарынан алынып тасталды. Қолдағы белгілердің барлық қоры сарқылып біткенше пайдаланылды, ал 1960 жылдары әскерилерге бір ойысшасы бар, бір ойысшасы жоқ белгі берілуі жиі кездесетін жағдай болды. Ойысшасы бар белгілер хоббишілердің, кино өндірісінің және т.б. қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әлі де өндірісте, ал Model 70 импринтері сирек кездесетін коллекциялық затқа айналды. Вьетнам соғысы кезінде, әсіресе, шетелге аттанатын әскерлерге бейресми түрде, ойысшаның мифтік қолданылуын растайтын нұсқаулар бейресми түрде Графтық тіркеу қызметі тарапынан берілген. Табельдік белгілер әскерилердің қаза тапқан жолдастарына арнап жасаған далалық ескерткіштердің бөлігі болды. Қаза тапқан әскеридің байонетімен бекітілген мылтығы бос буттардың үстіне тік қойылып, шлем мылтықтың үстіне қойылды. Табельдік белгілер мылтықтың тұтқасынан немесе қағып алу қалқасынан ілінді.

There is a recurring myth about the notch situated in one end of the dog tags issued to United States Army personnel during World War II, and up until the Korean War era. It was rumored that the notch's purpose was that, if a soldier found one of his comrades on the battlefield, he could take one tag to the commanding officer and stick the other between the teeth of the soldier to ensure that the tag would remain with the body and be identified. In reality, the notch was used with the Model 70 Addressograph Hand Identification Imprinting Machine (a pistol type imprinter used primarily by the Medical Department during World War II). American dogtags of the 1930s through 1980s were produced using a Graphotype machine, in which characters are debossed into metal plates. Some tags are still debossed, using earlier equipment, and some are embossed (with raised letters) on computer controlled equipment. In the Graphotype process, commonly used commercially from the early 1900s through the 1980s, a debossing machine was used to stamp characters into metal plates; the plates could then be used to repetitively stamp such things as addresses onto paper in the same way that a typewriter functions, except that a single stroke of the printer could produce a block of text, rather than requiring each character to be printed individually. The debossing process creates durable, easily legible metal plates, well suited for military identification tags, leading to adoption of the system by the American military. It was also realized that debossed tags can function the same way the original Graphotype plates do. The Model 70 took advantage of this fact, and was intended to rapidly print all of the information from a soldier's dogtag directly onto medical and personnel forms, with a single squeeze of the trigger. However, this requires that the tag being inserted with the proper orientation (stamped characters facing down), and it was believed that battlefield stress could lead to errors. To force proper orientation of the tags, the tags are produced with a notch, and there is a locator tab inside the Model 70 which prevents the printer from operating if the tag is inserted with the notch in the wrong place (as it is if the tag is upside down). This feature was not as useful in the field as had been hoped, however, due to adverse conditions such as weather, dirt and dust, water, etc. In addition, the Model 70 resembled a pistol, thus attracting the attention of snipers (who might assume that a man carrying a pistol was an officer). As a result, use of the Model 70 hand imprinter by field medics was rapidly abandoned (as were most of the Model 70s themselves), and eventually the specification that tags include the locator notch was removed from production orders. Existing stocks of tags were used until depleted, and in the 1960s it was not uncommon for a soldier to be issued one tag with the notch and one tag without. Notched tags are still in production, to satisfy the needs of hobbyists, film production, etc., while the Model 70 imprinter has become a rare collector's item. It appears instructions that would confirm the notch's mythical use were issued at least unofficially by the Graves Registration Service during the Vietnam War to Army troops headed overseas. Dog tags are traditionally part of the makeshift battlefield memorials soldiers created for their fallen comrades. The casualty's rifle with bayonet affixed is stood vertically atop the empty boots, with the helmet over the rifle's stock. The dog tags hang from the rifle's handle or trigger guard.

Мода

Иттің таңбалары жастар сәніне әскери стиль ретінде еніп келеді. Бастапқыда әскери форманың бір бөлігі ретінде, қатал немесе әскери бейне жасағысы келген жастар киген, ит таңбалары кейіннен кеңірек сәндік айналымға жетті. Оларға адамның жеке мәліметтері, сенімдері, талғамдары, сүйікті цитатасы немесе музыкалық топтың немесе орындаушының аты мен логотипі жазылуы мүмкін. Кейбір әскери қызметкерлер ит таңбаларын сәндік аксессуар ретінде киюді құрметсіздік деп есептейді. 1990 жылдардың соңынан бері, жекешелендірілген ит таңбалары музыканттардың (әсіресе рэперлердің) арасында және маркетингтік тарату материалдары ретінде танымал болды. Көптеген компаниялар клиенттерге өздерінің суреттері, логотиптері және мәтіні бар жеке ит таңбаларын жасау мүмкіндігін ұсынады. Тіпті жоғары сапалы зергерлер де алтын мен күмістен жасалған, алмаз және басқа да қымбат тастармен әшекейленген ит таңбаларын ұсынады.

Белсенділік

2023 жылы Хамас бастаған Израильге жасалған шабуылда 250-ден астам адам Израильден Газа секторына ұрланып кеткеннен кейін, таңбалы медальдар (ит белгілері) тұтқындарды босату қозғалысының символына айналды. Израильде және басқа елдерде адамдар тұтқындар мен олардың отбасыларына қолдау білдіру үшін, сондай-ақ тұтқындарды дереу босатуға немесе құтқаруға шақыруды көрсету үшін өздерінің әскери таңбалы медальдарын немесе арнайы жасалған таңбалы медальдарды жария түрде тағуды қалыпты жағдай етіп алды. Арнайы мақсатта жасалған таңбалы медальдарға "оларды қазір үйге қайтарыңыз", "7.10.23" және "הלב שלנו שבוי בעזה" (ағылшын тілінде: "біздің жүректеріміз Газада тұтқын") деген сөздер жазылған. Бұл жазулы таңбалы медальдар базарларда және интернет-дүкендерде сатылады, көбінесе Қамқоршылар мен жоғалған отбасылар форунына немесе басқа да осы сияқты мақсаттарға арналған қайырымдылық акцияларының бөлігі ретінде.

Австрия

Австриялық Бундесәскері бір ұзын, тікбұрышты, екі басты сопақша ұштары бар бір табельдік таңба қолданды, сопақша ұштарында қан тобы мен Rh факторы мөрленген, ал астында ID нөмірі болды. Екі ойық және төменгі жағындағы тесік таңбаны екіге бөлуге мүмкіндік берді, ал ұзын төменгі бөлігінде ID нөмірі және дозиметрге енгізуге арналған тесіктер тізімі болды. Бұл қазір кеңірек және дөңгелектелген, дәстүрлі тікбұрыш пішіндес таңбаға алмастырылды, оны да екіге бөлуге болады, бірақ дозиметр көрсеткіштерін оқуға арналған тесіктері жоқ.

Шығыс Германия

Ұлттық халық армиясы Вермахт және Батыс Германияның Бундесвері қолданғанға ұқсас табельдік таңба қолданды. Овал пішіндес алюминий табельдің үстіңгі жағында жеке сәйкестендіру нөмірінің үстіне "ДДР" (Deutsche Demokratische Republik) деп басылған; осы ақпарат төменгі жартысында да қайталанған, ол өлім болған жағдайда жыртылып тастауға арналған. Қызығы, бұл табельді кимеген (бірақ соғыс болғанда киер еді), бірақ оны WDA ("Wehrdienstausweis") әскери билетінің артқы жағындағы пластик қаптамада сақтау қажет болды.

Финляндия

Фин қорғаныс күштерінде "tunnuslevy" немесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған "tuntolevy" (фин тілінде "Белгілеу тақтасы") тот баспайтын болаттан жасалған және екіге бөлінуге арналған. Алайда, оның бетінде тек жеке сәйкестендіру нөмірі және "FI" немесе ескі үлгілерде "SF" әріптері ғана болады, бұл – "Suomi Finland" дегенді білдіреді және бұл әріптер тақтаның жоғарғы жағындағы мұнара бейнесінің ішінде қалыптастырылған.

Франция

Франция әскерилер үшін металл дөңгелек төртбұрыш, теңіз флоты үшін дискі тәрізді, екіге бөлінуге арналған, ID нөмірінің үстінде тегі мен аты жазылған құжаттар шығарады.

Венгрия

Венгрия армиясының әскери билеті болаттан жасалған, 25×35 мм өлшемді, диагональ бойынша екіге бөлінетін табельдік белгі. Екі жағында да бірдей ақпарат болады: әскердің жеке идентификациялық коды, қан тобы және "HUNGARIA" деген сөз. Кейбір билеттерде қан тобы көрсетілмеген болуы мүмкін. Бұл билеттер тек ел шегінен тысқары жерде қызмет ететін әскерлерге ғана беріледі. Егер әскер қаза болса, бір жағы алынып, әскердің ресми тізімінде сақталады, ал екінші жағы денесіне тіркеліп қалады.

Ирак

Саддам дәуіріндегі Ирак армиясы бір, ұзын, тіктөртбұрышты металл табельді, екі шеті сопақша келген, (көбінесе қолмен) есімі мен нөмірі немесе бөлімшесі, сирек жағдайда қан тобы жазылған.

Италия

Тікбұрышты пішінді, 35x45 мм, екіге бөлінетіндей етіп жасалған. Әскери қызметшінің аты және тегі, туған күні мен орнының коды, жеке сәйкес нөмірі, дінге жататындығы және қан тобы жазылған.

Мексика

Мексика армиясы АҚШ армиясында қолданылатын сияқты екі ұзын жеке сәйкестендіру табельін пайдаланады. Олар - овалырақ ұштармен тіктөртбұрышты металл табельдер, оларға аты-жөні, тізбек нөмірі, қан тобы және Rh факторы түсірілген.

Родезия

Бұрынғы Родезия Республикасы Екінші дүниежүзілік соғыстағы британ үлгісіндегі екі қысылған асбест талшықтық табельді пайдаланған: No. 1 сегізбұрышты (сұр) және No. 2 дөңгелек (қызыл) пішіндес табельдер, олардың екеуі де бірдей ақпаратпен мөрленген. Қызыл табель отқа төзімді, ал сұр табель шіруға төзімді деп есептелген. Табельдерге мынадай мәліметтер мөрленген: нөмір, аты, әкесінің аты, діні; қан тобы табельдің арт жағына мөрленген. Әуе күштері мен BSAP көбінесе қан тобының үстінде, табельдің арт жағына өз қызметтерін мөрлеген.

Ресей

Ресей қарулы күштері Кеңес әскерінің таңбашаларына ұқсас, сопақ металл таңбашаларды пайдаланады. Әрбір таңбашада, суретте көрсетілгендей, аты-жөні және жеке тұлғаның әріп-сан коды жазылған.

Кеңес Одағы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армия өз әскерлеріне металлдан жасалған жеке куәліктер бермеді. Оларға қара бакелиттен жасалған, ішінде әскердің жеке мәліметтері жазылған қағаз сыны берілді. Мұндай куәліктер металл жеке куәліктердей берік болмайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Армиясы қазіргі Ресей Қарулы Күштерінің жеке куәліктеріне ұқсас, сопақша металл белгілерді пайдаланды. Әрбір белгіде әскердің атағы және әлфавиттік-цифрлық нөмірі көрсетілген.

Діни атау

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде америкалық әскери жеке куәлігі бір әріп арқылы үш діннің біреуін көрсетуге мүмкіндік берді: "P" – протестант, "C" – католик немесе "H" – еврей ("еврей" сөзінен), немесе (кем дегенде бір дереккөзге сәйкес) "ЖОҚ" – діни қалаусыздық. Армия ережелері (606–5) жақын арада P, C және H әріптеріне қоса X және Y әріптерін де қосты: X – алғашқы үш дінге кірмейтін кез келген дінді, ал Y – дін жоқтығын немесе дінді көрсетуден бас тартуды білдірді. Вьетнам соғысы кезінде кейбір жеке куәліктер әріптердің қысқаша жазылуының орнына "протестант" және "католик" сияқты кең таралған діни бағыттарды толық жазып көрсетті, сондай-ақ "методист" немесе "баптист" сияқты жеке діни ағымдарды көрсетуді бастады. Жеке куәліктер әскери түрлеріне қарай өзгеше болды, мысалы, кейбір теңіз күшінің жеке куәліктерінде "CATHOLIC" орнына "CATH" қолданылды. Дінге жатпайтын және дінін көрсетуден бас тартатындар үшін, дін көрсетілетін орын бос қалдырылды немесе "ДІНИ ҚАЛАУ ЖОҚ" немесе "ДІНИ ҚАЛАУСЫЗДЫҚ" (немесе "ҚАЛАУ ЖОҚ" деген қысқарту) деген сөздер жазылды. Сонымен қатар, американдық әскерлер алғаш рет Сауд Арабиясына Парсы шығанағы соғысы кезінде жіберілгенде, кейбір АҚШ әскери шенеуніктері еврей әскери қызметшілерін жеке куәліктерінде дінін көрсетуден аулақ болуға мәжбүрледі деген айыптамалар пайда болды.