Кіріспе

Американдық әлеуметтанушы (1918–2002)

Питер Майкл Блау (7 ақпан 1918 – 12 наурыз 2002) – американдық әлеуметтанушы және теоретик. Вена, Австрияда дүниеге келген, ол 1939 жылы АҚШ-қа көшіп келді. 1952 жылы Колумбия университетінде Роберт К. Мертонмен бірге докторлық диссертациясын қорғады, ол бюрократия динамикасының алғашқы теориясын қалады. Келесі жылы оған Чикаго университетінде профессорлық қызмет ұсынылды, онда ол 1953 жылдан 1970 жылға дейін оқытты. Сонымен қатар, ол Ұлыбританиядағы Кембридж университетінде Питт профессоры, Корольдік колледждің аға ғылыми қызметкері және ол құруға көмектескен Тяньцзинь әлеуметтік ғылымдар академиясының құрметті профессоры болып жұмыс істеді. 1970 жылы Колумбия университетіне оралды, онда оған өмір бойына профессор-эмиритус атағы берілді. 1988 жылдан 2000 жылға дейін ол Солтүстік Каролина университетінде, Чапел-Хиллде Роберт Браутонның есімдігімен аталған зерттеу профессоры қызметін атқарды, бұл оның әйелі Джудит Блаумен бірге оқыған кафедрасы болды, сонымен қатар аспиранттармен және әріптестерімен кездесу үшін Нью-Йоркке үнемі барып тұрды. Оның әлеуметтанудағы мамалдығы – ұйымдық және әлеуметтік құрылымдар. Ол әлеуметтік құбылыстардың көптеген аспектілеріне қатысты теорияларды жасады, соның ішінде әлеуметтік мобильділік, кәсіби мүмкіндіктер және гетерогенділік. Әр теориясынан ол ірі эмпирикалық зерттеулермен тексерілетін гипотезаны тудырды. Ол теорияны макро деңгейдегі эмпирикалық деректермен негіздеп, әлеуметтануды ғылыми дисциплина ретінде дамыту үшін жоғары деңгейдегі статистиканы қолданған алғашқы әлеуметтанушы теоретиктердің бірі болды. Ол сонымен қатар халық құрылымының адам мінез-құлқына қалай әсер ететіні туралы теориялар жасады. Блаудың әлеуметтік теорияға қосқан ең маңызды үлестерінің бірі – оның айырбас теориясына қатысты жұмысы, ол шағын ауқымды әлеуметтік айырбастың қоғамдық деңгейдегі әлеуметтік құрылымдармен тікелей байланысты екенін түсіндіреді. Ол сондай-ақ Миллер Макферсон "Блау кеңістігі" деп атаған әлеуметтік күштердің кең спектрін картаға түсірген алғашқы адам болды. Бұл идея алғашқылардың бірі болды, ол жеке тұлғаларды алып, оларды көп өлшемді кеңістікте орналастырды. Блау кеңістігі әлі күнге дейін әлеуметтанушылар үшін нұсқау ретінде қолданылады және Блау өзі нақты қарастырмаған социологияның салаларын қамтитын кеңейтілген. 1974 жылы Блау Америкалық әлеуметтану қауымдастығының 65-ші президенті болды.

Балалық шағы және отбасылық тарихы

Питер Блау 1918 жылы Венада, Австро-Мажарстан империясы құлағанға дейін бірнеше ай бұрын дүниеге келді. Ол еврей отбасында өсті, Еуропада фашистік билік күшейген сайын Гитлердің Австриядағы ықпалы анық байқалды. Он жеті жасында Блау, Әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясының жер асты газетінде жазған мақалалары арқылы үкіметтік репрессияға қарсы сөйлегені үшін мемлекеттік опасыздық қылмысына кінәлі деп танылды және түрмеге қамалды. Блау Венадағы федералды түрмеге он жылға сотталды. Бірақ ол тұтқындалғаннан кейін көп ұзамай босатылды, себебі Ұлттық социалистер билікке келгеніне байланысты саяси қызметке қойылған тыйым алынып тасталды. Нацистік Германия Австрияны басып алған кезде, Блау 1938 жылдың 13 наурызында Чехословакияға қашып кетуге тырысты. Блау да, Англияға жіберілген оның қарындасы да қашып құтыла алды. Дегенмен, оның отбасының қалған бөлігі Австрияда қалуды жөн көрді. Блаудың қашуға жасаған алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені ол нацистік шекара күзетімен ұсталды және екі айға қамалды. Ол екі ай бойы қамауда ұсталып, азапталды, аштан қиналып, тек қана майға тоңылды. Бірақ ол тағы да босатылып, Прагаға жетті. Гитлер Чехословакияны басып алған кезде ол тағы да қашып, Венаға заңсыз кіріп, ата-анасымен соңғы рет кездесті. Түннің қараңғысында Блау Франция шекарасын кесіп өту үшін пойызға тығылып кірді. Ол жерде одақтас күштерге өзіндік тапсырды, бірақ олар неміс паспорты бар кез келген адамды – тіпті еврейлерді де – еңбек лагерлеріне жіберу саясатын әлі өзгерте қоймаған еді. Ол бірнеше апта бойы Францияның тұтқыны ретінде Бордода жүзімді жанға сыйғызып ішті. Яһудилерге қатысты саясат өзгерген соң, ол Франциядағы Ле-Хавр қаласына сапарын жалғастыра алды, онда теологиялық семинарияда оқитын миссионерлер тобы арқылы Иллинойс штатындағы Элмхерст колледжінде босқын шәкіртақысын алды. Блау «Деграсс» кемесімен Америкаға көшіп келді және 1939 жылдың 1 қаңтарында Нью-Йоркке жетті. Кейіннен ол Элмхерст колледжінде оқып, 1942 жылы социология мамандығы бойынша диплом алды және 1943 жылы АҚШ азаматы болды. Блау 1942 жылы Германия тіліндегі біліміне орай тергеуші болып Еуропаға АҚШ армиясының құрамында оралды және қызметі үшін қола жұлдызбен марапатталды. Осы кезде Блау отбасының Аушвицте қаза болғанын естіді.

Кейінгі өмірі

Эльмхерст колледжінде бакалавр дәрежесін алғаннан кейін, Блау білімін Колумбия университетінде жалғастырды, онда 1952 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Блаудың әлеуметтану саласына қосқан ең есте қаларлық және маңызды үлестерінің бірі 1967 жылы жарық көрді. Ол Отис Дадли Дункан және Андреа Тайримен бірлесіп «Америкалық кәсіби құрылым» атты еңбекті жазды, ол әлеуметтік жіктелуді зерттеуге маңызды әлеуметтанулық үлес қосты және 1968 жылы Америка әлеуметтану қауымдастығының (American Sociological Association) жоғары бағаланған Сорокин сыйлығына ие болды. Блау сонымен қатар социологиялық теорияға қосқан үлесімен де белгілі. «Айырбас және әлеуметтік өмірдегі билік» (1964) – қазіргі заманғы айырбас теориясына маңызды үлес қосқан, Блаудың ерекше теориялық бағыттарының бірі. Осы еңбектің мақсаты – «әлеуметтік құрылым теориясының кіріспесі ретінде адамдар арасындағы қарым-қатынастарды басқаратын процестерді талдау» болды. Онда Блау микродеңгейдегі айырбас теориясын алып, оны макродеңгейдегі әлеуметтік құрылымдарға қолдануға тырысты. Блау құрылымдық теорияны зерттеуде де өте белсенді болды. Блаудың 1977 жылғы «Теңсіздік және әртүрлілік» кітабы «әлеуметтік құрылымның макросоциологиялық теориясын» ұсынады, онда оның теориясының негізі – «әлеуметтік қарым-қатынастарға әсер ететін әлеуметтік позициялар арасында адамдардың таралуы тұрғысынан әлеуметтік құрылымның сандық түсінігі» болып табылады. Сондай-ақ ол 1973-1974 жылдары Америка әлеуметтану қауымдастығының президенті қызметін атқарды. 2002 жылдың 12 наурызында тыныс алу жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол сексен төрт жаста болды.

Теория

Блау үшін социологиялық теориялар логикалық дедукция арқылы жасалған. Блау теориялық зерттеулерді әлеуметтік әлемге қатысты жалпылама мәлімдеме немесе негізгі ұғымды айтудан бастады, содан кейін осыдан туындаған логикалық болжамдармен оны дәлелдеді. Блау осы мәлімдемелерді бір ғана эмпирикалық сынақ арқылы растауға не жоққа шығаруға болмайды деп санады. Оның орнына, теорияның "логикалық салдарына" эмпирикалық сынақтан гөрі сенуге болады.

Халықтың құрылымы

Халық құрылымы және олардың әлеуметтік өзара әрекеттесумен байланысы Блаудың еңбегіндегі маңызды тақырыптардың бірі болды. Блау халық құрылымының белгілі бір адамдардың мінез-құлқына, әсіресе топтар арасындағы қарым-қатынастарға нұсқаулар береді деп сенді. Блау халық құрылымының топтар арасындағы қарым-қатынастар мүмкіндіктерін арттыратын аспектілерін түсіндіретін бірнеше теориялар жасады. Блау әлеуметтік құрылымды шамалы тұрақты деп қарастырды, бірақ халықтың ішінде құрылымдық өзгерістерге ықпал ететін екі құбылысты анықтады: әлеуметтік ұтқырлық және қақтығыс. Блау әлеуметтік ұтқырлықты – "адамның бір топ ішіндегі кез келген қозғалысы" деп сипаттады – және оның халық құрылымындағы топтар арасындағы қарым-қатынастарға пайдалы екенін айтты, сондай-ақ әлеуметтік қарым-қатынастар мен ұтқырлықты қамтитын түрлі сценарийлерді қарастырды. Блаудың пікірінше, құрылымдық қақтығыс топтардың мәртебесінің теңсіздігімен, топтың мөлшерімен, топтар арасындағы әлеуметтік ұтқырлықпен және топтар арасындағы әлеуметтік байланыс мүмкіндігімен байланысты. Блау халық құрылымындағы қақтығыстың алдын алуға "көп топтық байланыстар мен күрделі қоғамдардағы өзара қиылысулар" арқылы қол жеткізіледі деп санайды. Адамдар көбінесе терең ойланбайтын әлеуметтік өзара әрекеттесулерге қатысады, бірақ Блау бұл олардың экономикалық мәмілелерге қатысу себебімен ұқсас екенін айтады. Олар басқа адамдардан бір нәрсе қажет, яғни алмасу. Бұл әлеуметтік алмасудың артуына алып келеді, онда адамдар қарыздан аулақ болуға тырысады, себебі бұл оларға артықшылық пен ықпал береді. Әлеуметтік алмасу шынайы болуы мүмкін, бірақ егер адамның мақсаты қарыздан аулақ болу немесе кері қайтаруда бір нәрсе алу болса, онда ол өзімшілдікке жатады. "Басқаларға көмектесуге бейімділік көбінесе осының әлеуметтік сыйақы әкеледі деген үмітпен байланысты" деп түсіндірді Блау. Жеке адамдар арасындағы әлеуметтік алмасулар табиғи сыйақылардан (мысалы, махаббат немесе құрмет) немесе сыртқы сыйақылардан (ақша және т.б.) туындайды. Блау қарым-қатынастардағы әлеуметтік алмасуды да зерттеді. Оның пікірінше, екі тараптың мәртебесі шамалас болғанда, достық қарым-қатынастар гүлденеді, себебі бұл қарым-қатынас барысында алмасу мен пайда алуға тең мүмкіндік береді. Ол сондай-ақ серіктестердің әлеуметтік алмасуын және осы қарым-қатынастардың қалай қалыптасатындығын зерттеді. Блау махаббатқа толы қарым-қатынастардың бір адамды екіншісіне тартатын белгілі бір жағымды қасиеттерді алмасу арқылы қалай пайда болатынын түсіндіреді. Блау адамдардың серіктесте іздейтін негізгі қасиеттерінің бірі – мәртебе, сұлулық және байлық екенін айтады, және екі серіктес те пайдалы қасиеттерге ие болғанда ең сәтті қарым-қатынастар құрылады. Ол сондай-ақ қалыптасқан бастапқы мәртебелік жүйелердің осы ұйымдардың ресми мәртебелік құрылым ретінде тиімді жұмыс істеуі үшін маңызды екенін атап өтті. Сондықтан, Блаудың ұйымдарға қатысты көптеген жұмыстары ресми құрылым, бейресми практика және бюрократиялық қысым арасындағы өзара әрекеттестікке және бұл процестердің ұйымдық өзгерістерге қалай әсер ететіндігіне бағытталған. Блаудың ұйымдық талдауға қосқан екінші маңызды үлесі – ұйымдардың "бюрократиялық компоненттерін" анықтайтын факторларды зерттеу болды. Ол АҚШ-тағы 53 жұмыспен қамту агенттігі мен 1201 жергілікті кеңсе туралы мәліметтер жинады. Бұл зерттеудің нәтижесінде Блаудың (1970) ұйымдардағы дифференциацияның жалпы теориясы пайда болды. Бұл еңбек ұйым және, одан да маңыздысы, американдық социология саласында бірден елеулі әсер етті. Блау бірнеше жалпылама тұжырымдар жасады, олардың ең маңыздысы: 1) ұйымның көлемі ұлғайған сайын, әртүрлі лауазымдардың саны (дифференциация) азаяды және 2) көлемі ұлғайған сайын, әкімшілік компонент (өндіріспен тікелей айналыспайтын, бірақ үйлестірумен айналысатын персонал) азаяды. Алайда, бұл жұмыс ұйымдық социология ұйымдық құрылымның анықтауыштары туралы монотетикалық жалпыламалардан және ұйымдық ортаны зерттеуге көшкен соң, қысқа мерзімдік әсер етті.

Әлеуметтік құрылыстың макроқұрылымдық теориясы

Блаудың әлеуметтануға қосқан ең маңызды үлестерінің бірі – макроқұрылымдық теориядағы еңбегі. Оның пікірінше, әлеуметтік құрылым – түрлі әлеуметтік жағдайлардағы өзара әрекеттесу үлгілерін ұйымдастыратын әлеуметтік қатынастардың желісінен тұрады. Осы кезеңде көптеген адамдар әлеуметтік құрылымды әртүрлі анықтады. Дегенмен, Блаудың анықтамасы оны басқалардан ерекшелендірді. Блау үшін әлеуметтік құрылым жеке тұлғалардан емес, әлеуметтік жағдайлардан құралды. Яғни, әлеуметтік құрылымның «бөліктері» – ерлер, әйелдер, байлар мен кедейлер сияқты адамдар тобы болды. Блау әлеуметтік құрылымның бастауын әр түрлі емес топтың әлеуметтік маңызы бар айырмашылықтар бойынша бөлінуінен табуға болатынына сенді. Блаудың ойынша, адамдардың ерекшелігі туралы сөз қозғамай, әлеуметтік құрылымды талқылауға болмайды. Ол, осы әлеуметтік айырмашылықтар, сондай-ақ белгілі бір әлеуметтік ерекшеліктер (жасы, діні, жынысы және т.б.) кімнің кіммен байланысқа түсетінін анықтайды деп санайды. Оның теориясы «гомофилия» ұғымын кеңейтіп, адамдардың өзіне ұқсас адамдарға тартылатынын түсіндірді. Бұл құрылымдық ерекшеліктерге байланысты, себебі адамдарда басқа да мүдделер болуы мүмкін, бірақ олар да құрылымдық жағдайлардың нәтижесінде пайда болады. Блау «әлеуметтік құрылымның параметрлері» деген терминді адамдарды әлеуметтік маңызы бар жағдайларға жіктеу үшін қолданды. Егер бір нәрсе адамдардың нақты қарым-қатынасына әсер етпесе, оны параметр деп санауға болмайды. 1974 жылғы «Әлеуметтік құрылымның параметрлері» атты президенттік құттықтауында Блау параметрлердің екі түрін қарастырды: градациялық және номиналды. Блау үшін қазіргі қоғамның ерекшелігі – 1) әлеуметтік маңызы бар жағдайлардың көптігі және 2) осы жағдайлардың байланыстылығы, кейде қарама-қайшылықты болуы, нәтижесінде әлеуметтік айналымдардың қиылысуы болды. Егер бір өзара әрекеттесудің күшеюі екіншісінің әлсіреуіне әкелсе, онда екі жағдай қарама-қайшы болып саналады.

Санаты

Оның ең танымал цитаталарының бірі: "Егер эскимос болмаса, эскимоға үйлену мүмкін емес". Питер Блаудың еңбегінің мақсаты: "Жеке адамдар мен топтар арасындағы қарым-қатынасты басқаратын әлеуметтік процестерді талдау арқылы әлеуметтік құрылымды түсіну. Басты сұрақ – әлеуметтік өмір адамдар арасындағы қауымдастықтардың күрделене түсетін құрылымдарына қалай ұйымдастырылады".

Мұра

Питер Блау қазіргі заманғы әлеуметтану ғылымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды және соғыстан кейінгі Американың ең ықпалды әлеуметтанушыларының бірі. Ол кейде ХХ ғасыр американдық әлеуметтануының соңғы ұлы "жалпы теориялық" ойшылы деп есептеледі. Блаудың ұйымдарды жіктеу жұмысы ұзаққа соқпаса да, оның зерттеу стилі солай болған жоқ. Ол зерттеу қалай жүргізілуі керек және теория қалай құрылуы керек екенін үлгі ретінде көрсетті. Ол әлеуметтануда жалпы және құнды дедуктивті теорияның мүмкін екенін дәлелдеді. Блау көптеген жас әлеуметтанушыларға жол ашты, олар одан кейін ұқсас зерттеу стильдері мен дедуктивті теорияны пайдаланды. Бұған қоса, ол Отис Дадли Дунканның көмегімен көп регрессия және жол талдауын әлеуметтанушыларға таныстырды. Бұл екі әдіс қазіргі таңда сандық әлеуметтанудың негізгі әдістері болып табылады. Блаудың негізгі теориялары әлеуметтік ғылымның дамуына үдеме беруде және оның идеялары бүгінгі күнге дейін кеңінен қолданылуда.