Кіріспе

Хасмонейлер билеушісі Иоанн Гиркан (/h//ər/'/k//eɪ//n//ə//s/; יוחנן הרקנוס Yōḥānān Hurqanōs; Ἰωάννης Ὑρκανός) – б.з.д. II ғасырындағы хасмоней (Маккабей) көшбасшысы және еврейлердің бас жұбасы (164 ж.б.д. туған, 134 ж.б.д. билікке келген, 104 ж.б.д. қайтыс болған). Раввиндік әдебиеттерде ол көбінесе Йоханан Коэн Гадол (יוחנן כהן גדול) деп аталады, яғни "Жохан бас жұбасы".

Өмір және жұмыс

Ол Симон Тассидің ұлы болғандықтан, Яһуда Маккавейдің, Джонатан Апфустың және олардың бауырларының туысы еді. Олардың тарихы 1 Маккавейлер мен 2 Маккавейлер кітаптарында, Талмудта және Иосиф Флавийдің еңбектерінде баяндалған. Жоханның қарындасының күйеуі Птолемей, Әбубтың ұлы, оның әкесі мен екі бауырларын өлтірген тойға қатыспады. Ол әкесінің бұрынғы лауазымдарын – бас діни қызметкер және этнорх (ұлттық көшбасшы) – иеленді, бірақ патша болған жоқ. Иосиф Флавий Иоанн Гирканның бес ұлы болғанын айтқан, бірақ тарихтарында тек төртеуін атады: Иуда Аристобул I, Антигон I, Александр Яннай және Абессалом. Бесінші ұлының Аристобул I қайтыс болғаннан кейін таққа таласқандығы, бірақ сәтсіз болғандығы айтылады.

Иерусалимнің қоршалуы

Иоанн Гирканның билігінің алғашқы жылында, ол тәуелсіз Яһудея билігіне Селевкидтер империясынан күдікті сынды қарсы алды. Антиох VII Сидес Яһудеяға жорық жасап, ауылды-аймақты тонады және Иерусалимді бір жылға қоршауға алды. Ұзақ қоршау Гирканды қорғанысқа көмектесе алмайтын яһудилерді қаладан шығаруға мәжбүр етті (Ежелгіліктер 13.240). Бұл босқындар Антиохтың қатарынан өте алмады және хаостық қоршаудың ортасында қалып қойды. Гуманитарлық апатқа тап болған Гиркан, Сукот мерекесі келгенде, Иерусалимнен қуылған халқын қайта қабылдады. Бірақ Иерусалимде азық-түлік жетіспегендіктен, Гиркан Антиохпен келісімге келді. Келісім шарттарына үш мың талант күміс төлеу, Иерусалим қабырғаларын бұзу, парфтарға қарсы Селевкид соғысына Яһудеяның қатысуы және Селевкид билігін қайта мойындау кірді (Ежелгіліктер 13.245). Бұл шарттар Гиркан үшін ауыр соққы болды, ол 3000 талантты төлеу үшін Дәуіт қабірін тонауға мәжбүр болды (The Wars of the Jews I 2:5).

Селевкидтер тұсында (б. з. д. 133 - 128 жж.)

Селевкидтердің қоршауынан кейін Яһудея ауыр экономикалық қиындыққа тап болды, оған Антиохтың Селевкидтерге салған салықтары одан әрі күш берді. Сонымен қатар, Гиркан 130 жылы Антиохтың шығысқа жасаған жорығына қатысуға мәжбүр болды. Ол жорықта яһуди жасағының әскери қолбасшысы болған болуы мүмкін. Антиох яһуди одақтастарының дінін ескере отырып, бір күндік үзіліс жасап, оларға сенбі күні мен Апталар мерекесін сақтауға мүмкіндік берді. Бұл мәжбүрлі үзіліс тәжірибесіз Гирканға Яһудея халқының қолдауын жоғалтуына себеп болды. Антиохтың әскері Яһудея жерін тонағаннан кейін, ауыл тұрғындары Гирканға деген сенімін айрылды. Сонымен қатар, Иоанн Гирканның Иерусалимді қоршау кезінде бейбіт тұрғындарды қууы оған наразылық тудырды. Дәуіт қабірін тонау оның бас діни қызметкер ретіндегі міндеттерін бұзу болды, бұл діни басшыларды ренжітетін жағдай туғызды. Сондықтан, Яһудеяны отыз бір жыл билегеннен кейін, Гиркан Яһудеяның түрлі салаларында қолдауын жоғалтты. Иерусалим тұрғындары, Яһудея ауылдары мен діни басшылар Гирканның басшылығымен Яһудеяның болашағына күмәнданды. Алайда, 128 жылы Антиох VII Парфияға қарсы шайқаста қаза тапты. Одан кейін Гиркан бастаған жаулау дәуірі басталды, бұл Яһудеяның Левант аймағындағы ең маңызды күшке айналған кезеңі болды.

Жеңіс

Иоанн Гиркан Селевкидтер империясындағы алабөліктерді пайдаланып, Яһудияның тәуелсіздігін нығайтып, жаңа территорияларды жаулап алды. 130 ж.б.д. бұрынғы Селевкид патшасы Деметрий II өзінің империясын қайтару үшін Гирканиядан оралды. Дегенмен, билік ауысуы Деметрийге Яһудияны бақылауға кедерілді. Сонымен қатар, Селевкидтер империясының өзі кішкентай княздықтарға ыдырады. Ливанның итуралықтары, Иорданның арғы жағындағы аммониттер және арабтың набатейлері Селевкидтерден бөлініп шыққан тәуелсіз княздықтарды құрады. Гиркан Селевкидтер империясының әлсіреп бара жатқанын пайдаланып, Яһудия мемлекетін кеңейтуге бел буды. Гиркан Антиох VII-нің (Ант.13.249) жеңіліске ұшыраған Яһудия әскерлеріне қарама-қарсы жаңа жалдамалы армия құрды. Яһудия халқы, әлдеқайда Антиохтың шабуылынан әлі толыққан тоқ болмағандықтан, Гиркан басқаратын армия үшін жеткілікті саяхатқа қабілетті ер адамдарды бере алмады. 113 ж.б.д. Гиркан Самарияға қарсы кең ауқымды әскери науқан бастады. Гиркан өз ұлдары Антигон мен Аристобулды Самарияны қоршауға жетекшілік етуге тағайындады. Самариялықтар көмек сұрап, Антиох IX Кизикеннің 6000 әскерін алды. Қоршау ұзақ және қиын жылға созылса да, Гиркан бас тартуға дайын болмады. Ақырында Самария басылып алынып, толығымен қиратылды. Кизикеннің жалдамалы армиясы жеңіліске ұшырады, ал Скитополис қаласы да Гирканның бақылауына көшті. Самарияның тұрғындары құлдыққа салынды. Селевкидтердің бұрынғы территорияларын басып алғаннан кейін, Гиркан яһуди емес халықтарды яһуди салтына көнуге мәжбүрлеу саясатын бастады. Иоанн Гирканның алғашқы жаулауы 110 ж.б.д. Трансиорданияны басып алу болды. Иоанн Гирканның жалдамалы армиясы Медеба қаласын қоршап алып, алты айлық қоршаудан кейін басып алды. Осы жеңістерден кейін Гиркан Шихем және Геризим тауына қарай бет бұрды. Шихем қаласы ауылға дейін азайтылды, ал Геризим тауындағы Самария ғибадатханасы қиратылды. Геризим тауындағы Самария ғибадатханасын қирату Иоанн Гирканның діни элита мен қара халық арасындағы беделін арттырды, олар Иерусалимнен тыс жерде Яхвеге арналған кез келген ғибадатхананы жек көретін. Гиркан идумеялықтарға (едомдықтарға) қарсы да әскери науқан бастады. Осы науқан барысында Гиркан Адора, Мареша және басқа да идумеялық қалаларды басып алды (Ант.13.257). Содан кейін Гиркан идумеялықтарды яһуди дініне мәжбүрлеп көшіруді бастады. Бұл Яһудия билеушісі үшін бұрынғысыздай жаңа қадам еді; тарихқа жазылғанда еврейлер жасаған мәжбүрлеп дін өзгерткен алғашқы оқиға. Дегенмен, кейбір ғалымдар мәжбүрлеп дін өзгерткен оқиғаға күмәнді қарап, эдомдықтар Яһудия қоғамына бейбіт түрде сіңіп кеткенін айтады.

Экономика, сыртқы қатынастар және дін

Иерусалим қоршалғаннан кейін Гиркан Яһудеяда ауыр экономикалық дағдарысқа тап болды, бірақ экономикалық қиындықтар Антиох VII-нің өлімінен кейін азайды, себебі Гиркан енді әлсіз Селевкид империясына салық немесе міндеттеме төлеуге міндетті болған жоқ. Экономикалық жағдай жетіліп, Гирканға өз монетасын шығаруға мүмкіндік берді (төменде қараңыз). Сонымен қатар, Гиркан Яһудеяда маңызды құрылыс жобаларын бастады. Гиркан Антиохтың бұрынғысынша қиратқан қабырғаларды қайта тұрғызды. Ол сондай-ақ ғибадатхананың солтүстігінде Барис деп аталатын бекініс және, мүмкін, Хиркания бекінісін де салды. Үмітсіздікке ұшыраған Гиркан айналасындағы жұрттан, әсіресе өсіп келе жатқан Рим Республикасымен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты. Рим Сенаты Яһудеямен достық келісімді бекітетін екі қаулы қабылдады. Бұл қаулылардың нақты мерзімін анықтау қиын болғанымен, олар Гиркан мен Рим арасындағы тұрақты қарым-қатынасты сақтауға жасалған күш-жігерді көрсетеді. Сондай-ақ, Гиркан жіберген елшілік Римнен Хасмонейлердің тәуелсіздігін растауды алды. Гиркан – Римнің қолдауымен билік құрған үлгілі билеуші. Римнен басқа, Гиркан Птолемейлік Мысырмен де тұрақты қарым-қатынас орната алды. Бұл, әрине, Птолемей сарайымен байланысы бар Мысырда тұратын яһудилердің болуымен байланысты (Ант. 13.284–287). Соңында, Афина және Пергам қалалары Римді ынталандыру үшін Гирканға құрмет көрсетті. Бұдан бөлек, Гирканның монета соғуы оның билікті уәкілеттік беруге дайын екенін көрсетеді. Бейт-Лехем маңынан табылған 63 монетада «Жоханан бас діни қызметкер» деген жазу бар. Монеталардың екінші жағында «Жүдейлер жиналысы» деген сөздер жазылған. Бұл Гирканның билік құрған кезінде абсолютті билеуші болмағанын көрсетеді. Керісінше, Гиркан кейдегі уақытта белгілі бір билігі бар яһудилер жиналысына бағынуға мәжбүр болды. Монеталарда жануарлар мен адамдардың бейнесі жоқ. Бұл Гирканның яһудилердің мүсіндерге қатысты тыйым салған заңына қатаң орайласқанын көрсетеді. Монеталар сондай-ақ Гирканның өзін Яһудеяның бас діни қызметкері деп санағанын және Яһудеяны басқаруда жиналыспен бірге болғанын көрсетеді. Яһудеяда діни мәселелер ішкі саясаттың маңызды бөлігі болды. Иосиф Флавий Гиркан мен парызшылдар арасындағы жалғыз белгілі дауды баяндайды, олар одан бас діни қызметкерліктен бас тартуын сұрады (Ант. 13.288–296). Осы келіспеушіліктен кейін Гиркан парызшылдардың қарсыластары – саддукейлер жағына шықты. Алайда, Иосиф Флавийдің басқа жерінде парызшылдар патшайым Саломея Александра билік құрғанға дейін билікке жете алмағаны айтылады (JW.1.110). Бұл есеп Иосиф Флавийдің парызшыл болғандығына байланысты парызшылдардың жақтауын қамтамасыз етуі мүмкін. Дегенмен, Гирканның діни және әлеуметтік рөліне байланысты керістер болған болуы мүмкін. Соңында, Иоанн Гирканның өміріндегі соңғы әрекеттерінің бірі – бас діни қызметкер және этнорх ретіндегі оның рөліне қатысты дауларды шешкен әрекет болды. Гирканның өсиеті бас діни қызметкерлікті әлеуметтік биліктен бөлуді қарастырды. Иоанн Гирканның әйеліне оның қайтысынан кейін әлеуметтік билікті басқару құқығы берілді, ал оның ұлы Яһуда Аристобул бас діни қызметкер болып тағайындалды. Бұл әрекет Иоанн Гирканның әлеуметтік және діни билік мәселесінде келісімге келуге дайын екенін көрсетеді. (Дегенмен, Аристобул бұл шараға қанағаттанбады, сондықтан анасын түрмеге жаптырып, аштықтан өлтірді.)

Мұра

Жохан Гиркан бас діни қызметкер ретінде рабби әдебиетінде есте қалуға лайық бірнеше ерекше актілер мен іс-әрекеттер жасады, олардың бірі ол Торaның 26-тарауының 12-15-тарауларында айтылған мойындауды үш жылда бір рет айту талабын жойған, өйткені ол Израильде бірінші оннан бір бөлігін дұрыс бөлуді тоқтатқандарын көрді. Мойындау арқылы, «Мен Құдайым Иенің даусына құлақ қойдым және сен маған бұйырғанның бәрін жасадым» деп айту арқылы, ол өзін Жаратушысының алдында адал емес және Құдайдың қаһарына ұшырауы мүмкін екенін түсінді. Оның заманында, леуіліктерге берілуге тиіс бірінші оннан бір бөлігі, Езра леуіліктерді Израиль еліне толыққанды қайтып келмегені үшін айыппұл салғаннан кейін, Һаронның ұрпақтарынан шыққан діни қызметкерлерге берілді. Бірінші оннан бір бөлігін леуіліктерге Құдай бұйырғандай беруге болмағандықтан, бұл мойындауды күшсіз етті. Сонымен қатар, Жохан Гиркан 44-Псалмның 23-тарауын оқуды тоқтатқандығы үшін есімізде сақталады, бұрын леуіліктер ғибадатхана ауласында күнделікті оқыған, ал «Оян! Неге ұйықтап жатырсың, уа, Ием?» деген сөздер дұрыс емес көрінді, олар Құдайдың еркіне өз еркінді таңуға тырысқандай немесе Құдай ұйықтап жатыр дегендей сезім тудырды. Сол сияқты, бас діни қызметкер құрбандыққа шалынатын бұзаулардың басын соққымен соққылап, олардың көздерінен қан ағуын болдырмады, себебі олар жануарды соққымен соққылағанда миын жабатын қабықшада зақымдану пайда болуы мүмкін еді. Мұны болдырмау үшін бас діни қызметкер мал сойылар алдында оларды бекітуге көмектесетін сақиналарды ғибадатхана ауласына орналастырды. Жохан Гиркан Израильдің бас діни қызметкері болып тағайындалғанға дейін, халық яһуди мерекелерінің аралық күндерінде қолмен жұмыс істеуге әдеттенген, және Иерусалимде балғаның есенге тигенін естіуге болар еді. Бас діни қызметкер осындай еңбекті сол күндері шектеу туралы жарлық шығарды, Холь ха Моедте құлшылық жұмыстарын жасау орынсыз деп ойлады. Сондай-ақ, Израильде асмонейлер гректерді жеңгеннен бері, олар Құдайдың есімін аспанда айтудан тыйым салған, олардың әдеттегі келісімшарттарына, сату қағаздарына және вексельдеріне Құдайдың есімін жазу әдеті болған. Олар мысалы, «Жоханнанның, яғни Құдай Тағаланың бас діни қызметкерінің, сол жылы» деп жазатын. Бірақ Израильдің даналары мұндай қарапайым келісімшарттар өтелгеннен кейін қоқысқа тасталатынын түсінгенде, Құдайдың есімін осылай құрметтемеу дұрыс емес деп есептеді. Сондықтан, тишри айының 3-күнінде Құдайдың есімін кәдімгі келісімшарттарда жазу әдеті тоқтатылды, ал осы жою күні қуаныш күні деп жарияланды және ораза кітабына жазылды. Мишнада (Парах 3:4[5]) сондай-ақ, Жохан Гиркан бас діни қызметкер болып қызмет еткен кезінде, ол мәйітпен ластанғандарды тазарту үшін қолданылатын екі Қызыл бұзаудың күлін дайындағаны айтылады. Бұл да Жохан Гирканның жетістіктерінің бірі саналады. Оның заманында кез келген қарапайым немесе ауылдық адам Демай өнімдеріне қатысты сенім білдіре алатын (яғни, одан сатып алынған өнімдердің оннан бір бөлігі дұрыс бөлінген-ақ екендігіне күмән туындаса), себебі тіпті Израильдегі қарапайым халық діни қызметкерлерге берілетін Теруманы бөлуге ұқыпты болды. Дегенмен, мұндай өнімдерді сатып алушы бірінші және екінші оннан бір бөлігін бөліп төлеуге міндетті болды. Кейбіреулер мұны бас діни қызметкердің беделін түсіру деп санайды, өйткені қарапайым халық осы соңғы оннан бір бөлігін бөлуден бас тартты, себебі оларды зорлық көрсетушілер қорқытты, олар мемлекеттік қазынадан күшпен бұл оннан бір бөлігін алып қойды, ал Жохан Гиркан мұндай жаман мінез-құлықты айыптаудан бас тартты. Өмірінің соңғы жылдары Жохан Гиркан парызшылдар сектасынан шығып, саддукейлерге қосылды. Бұл атақты раввиндік нақылдың пайда болуына себеп болды: «Өлгенше өзіңе сенбе». Ол қайтыс болғаннан кейін оның құрметіне ескерткіш орнатылып, сүйектері жерленді. Бұл ескерткіш сол кезде қала қабырғасының сыртында орналасқан, бірақ Иосиф Флавийдің уақытында Иерусалимнің екінші және үшінші қабырғаларының арасында және римдіктер Жоғарғы қаланы қоршап тұрған жаңа үшінші қабырғаны бұзу үшін жер қазындыларын салған жерде, Жоханның ескерткішіне тікелей қарсы орналасқан.