Кіріспе

1927 жылы Агата Кристидің "Поаро" романы

"Үлкен төртеу" – Агата Кристидің детективтік романы, алғаш рет Ұлыбританияда 1927 жылдың 27 қаңтарында «Уильям Коллинз және Ұлдары» баспасынан, ал АҚШ-та сол жылдың соңында «Додд, Мид және Компания» баспасынан жарық көрді. Романның басты кейіпкерлері – Геркуль Пуаро, Артур Гастингс және инспектор Жапп. Ұлыбританиядағы басылымның бағасы жеті шиллинг және алты пенс (7/6), ал АҚШ-тағы басылымның бағасы 2 доллар болды.

Даму

1926 жылы Кристи анасының қайтыс болуынан және Арчибальд Кристимен некесінің ажырасуынан терең күйзелді. Оның жеңістігі Кэмпбелл Кристи, жаңа роман жазудың қиындығынан гөрі, Пуаро туралы жақында жазылған әңгімелер жинағынан толыққанды кітап жасауды ұсынды. Кэмпбелл оған «The Sketch» журналы үшін жазылған әңгімелерді кітапқа лайықты, біртұтас формаға келтіруге көмектесті. Оның көмегі көбінесе әңгімелердің басын және соңын қайта жөндеуден тұрды, осылайша олар романға жақсы үйлесетін болар еді. Әңгімелердің мазмұны қысқаша және романдық нұсқаларында бірдей сақталды. «Партнерлер қылмыста» (1929) сияқты кейінгі туындылардан айырмашылығы, әңгімелердің реті өзгертілмеді. Осы шамада, бір роман «Бодли Хед» баспасына ұсынылып, қабылданбады. Бұл роман туралы басқа мәлімет жоқ, бірақ Зембой бұл «Үлкен Төрттік» болған деп болжайды. Олардың Доломит тауларындағы карьерде құпия жасырын орны бар. Ол италяндық компанияға тиесілі, бірақ шын мәнінде Эйб Райландқа қарасты фронт компаниясы. Карьердің ішінде, таудың терегіне қазылған зор жер асты базасы жасырылған. Олар сол жерден сымсыз байланыс арқылы көптеген елдегі мыңдаған жақтастарына бұйрықтар жібереді. Кейіпкерлер 1920-шы жылдардағы британдық әдебиетке тән этникалық және ұлттық стереотиптерді бейнелейді. Олар:

Эйб Райланд, «америкалық сабын патшасы» атанған. Ол Джон Д. Рокфеллерден де бай, тіпті әлемдегі ең бай адам деп есептеледі. Романның басында Райланд Пуароны жұмысқа алуға тырысып, оны Рио-де-Жанейроға шақырады, ондағы ірі компанияның іс-қимылын тергеп шығуды ұсынады. Пуароға үлкен ақша ұсынылады және ол азғырылады, бірақ ақырында бас тартады, ал бұл сюжеттік желісі одан әрі дамытылмайды. Көрінетіндей, Райланд оны ұйымға тартып алуды ниеттенген. Ол «Төрттік» жасырын базасы жарылғанда қаза табады. Ол байлықтың күшін символдайды. Ол заманауи әйелге қарағанда көне дін қызметкеріне көбірек ұқсайды. Ол «Төрттік» жасырын базасы жарылғанда қаза табады. Ол саяси мақсаттарға бағытталған ғылыми зерттеуді бейнелейді. Армин Ризи бұл Пуароның өміріндегі ең маңызды іс болуы керек екенін мойындайды, өйткені кейіпкердің өзі барлық басқа да істер бұл іске қарағанда ұсақ көрінеді деп мәлімдейді. Пуаро кісі өлтірушіні іздемейді, оның орнына әлемдік үстемдікке ұмтылған жоғары лауазымды тұлғалардың құпия ұйымын ашыққа шығаруға тиіс. Блэк Кристидің туындылары соғыстар аралық кезең әдебиетінің ерекшелігі екенін, оның көп бөлігі шетелдік қауіп-қатерлер және ішкі және халықаралық мәселелер арасындағы байланыс туралы алаңдаушылықты көрсетеді деп қосты. «Үлкен Төрттік» кейіпкерлері әлемдік толқудың, еңбек дауларының және кезеңдегі төңкерістердің, әсіресе Владимир Ленин мен Леон Троцкийдің құыршақтары ретінде бейнеленген Қазан төңкерісінің жасырын себебі және байланысты қауіп ретінде бейнеленеді. «Үлкен Төрттік» қару-жарағында да озық технология бар.

Әдеби мәні және қабылдануы

Бұл роман «Роджер Акройдтың өлтірілуі» (1926) романынан бір жыл кейін жарық көрді және алдыңғы туындысының артында қалып қойды. 1927 жылдың 2 қазанындағы «Нью-Йорк Таймс Бук Ривью» газетінде сюжеттің негізгі мәліметтері келтіріліп, «Төртінші нөмір» романы соңына дейін құпия болып қалатыны айтылды. Бұл, әрине, детективке шабуылға қарсы қорғануды және тергеуді жалғастыруды қиындатады, сонымен қатар оқиғаның көп бөлігіне ширықтық сыйлайды. 1927 жылдың 13 ақпанындағы «The Observer» газетінің рецензенты «Үлкен Төрттік» тақырыбындағы кітаптан жаңалық күтпеген, бірақ мойындады: «Кітапты ашып, Ли Чан Ен есімін көріп, Шығыс аймағындағы жер асты палаталарына, «байшыл шығыс жібектерімен безендірілген» орынға жеткенде, ең жаман нәрсені күтесің. Бірақ миссис Кристи бізге ең жаман нәрсені бермейді; ол одан әлдеқайда шебер және дамыған жазушы. Алайда, құпияның ішіндегі қысқаша, араласқан құпиялар «Үлкен Төрттік» супермендердің амалдарынан гөрі әлдеқайда қызықты». Кітаптың қорытындысы «әдемі емес» және «көрнекті бола алмайды», ал рецензент былай деп қорытындылады: «кітапта ширықтық бар – тіпті тым көп, ол сапасы мен тұжырымдылығындағы кемшіліктерін егжей-тегжейлі сипаттау арқылы толтыруға тырысады». 1927 жылдың 17 наурызындағы «The Scotsman» газеті былай деді: «Пуароның өзінің іс-қимылдары, мысалы, Шерлок Холмс сияқты, қабылдауға қиын. Шындығында, кітап осы жанрдағы маңызды эссе емес, танымал детективтік әдебиеттің асыра сілтемесіне көбірек ұқсайды. Бірақ ол көңіл көтеруге дайын оқырманға әлдеқандай ләззат сыйлайды. Егер автордың ниеті осы болса, ол оны үлкен жетістікке жеткізді». Роберт Барнард: «Бұл триллер Кристи өмірінің ең қиын кезеңінде, оның қайнағасының көмегімен құрастырылды. Сондықтан қайырымдылыққа шақыру орынды және қажет, өйткені бұл шынымен де қорқынышты, және (оны қалай қабылдасаңыз да) Пуароның беделін түсіреді».

Графикалық роман

"Үлкен төртеу" 2007 жылғы 3 желтоқсанда HarperCollins баспасынан Ален Пейлу бейімдеп, суреттеген комикс ретінде жарық көрді. Бұл 2006 жылы Францияда алғаш рет Emmanuel Proust éditions баспасынан "Les Quatre" деген атпен шыққан нұсқасынан аударылды.

Теледидар

Роман Дэвид Сюшеттің Пуаро рөлінде ойнауымен, Агата Кристидің «Пуаро» сериалының соңғы бөлігі ретінде теледидарға бейімделді. Фильмнің премьерасы 2013 жылдың 23 қазанында ITV арнасында, ал АҚШ-та 2014 жылдың 27 шілдесінде PBS арнасында өтті. Сондай-ақ, Сара Пэриш, Патрисия Ходж, Том Брук, Николас Бернс және Саймон Лоу қаонақ ретінде түсті. Сюшеттің бұрынғы әріптестері Хью Фрейзер, Филипп Джексон және Паулин Моран Гастингс, Жапп және Мисс Лемон рөлдерін қайта ойнады. Эпизод романға шамалы ғана негізделген, жазушы Марк Гатисс оны «бейімдеуге өте қиын жағдай» деп есептейді.