Кіріспе

Эволюциялық бейімделудің зорлаушылардың психологиясына қалай әсер ететіні туралы теориялар. Зорлаудың әлеуметтік-биологиялық теориялары эволюциялық бейімделудің зорлаушылардың психологиясына тигізетін әсерін зерттейді. Мұндай теориялар өте даулы, себебі дәстүрлі теориялар зорлауды мінез-құлыққа бейімделу ретінде қарастырмайды. Кейбіреулер осы теорияларға этикалық, діни, саяси немесе ғылыми тұрғыдан қарсы шығады. Ал басқалары зорлаудың себептерін дұрыс білу тиімді алдын алу шараларын қабылдау үшін қажет деп есептейді.

Зорлаудың табиғи тарихы

Зорлаудың кейбір жағдайларда генетикалық түрде пайдалы мінез-құлық ретінде қалыптасқан деген пікірді биолог Рэнди Торнхилл мен антрополог Крейг Т. Палмер 2000 жылы жарық көрген "Зорлаудың табиғи тарихы" атты кітабында кеңінен таратты.

Жануарларды жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу

Адамдарда зорлауға ұқсас мінез-құлық жануарлар әлемінде де кездеседі, оның ішінде үйректер мен қаздар, бөтелке мұрынды дельфиндер және шимпанзелерде. Шындығында, адамға жақын туыс саналатын орангутандардың жұптасуының жартысына дейін осыған байланысты болады. Мұндай "күшпен жыныстық қатынас" жануарлар күресіп немесе қашып құтылуға тырысқан кезде оларға жақындап, жыныстық мүшесімен енуімен сипатталады. Жануарларда күшпен жыныстық қатынас жасау фактісі даусыз; алайда, осы фактілерді түсіндіру және оларға негізделген теорияларды адамдарға қатысты қолдану даулы мәселе болып табылады. "Торнхилл бұл теорияны шұбарқұйрықтардың жыныстық мінез-құлқының мысалын келтіріп енгізеді. Онда еркек ұрғашыдан жыныстық қатынасқа түсу үшін, оған кездесу кезінде сыйлық ретінде тамақ ұсынуы немесе үйлену тойына сыйлықсыз ұсынуы мүмкін, егер сыйлық болмаса, оны күшпен ұстап тұру қажет болады."

Адамды зорлау

Зорлау жануарлардағы ұқсас мінез-құлыққа гипотетикалық түрде ұқсас. "Адамдарды зорлау – бұл қалыптан тыс жағдай емес, бәсекелестік, гарем құру күресіндегі "жеңілістер" қолдануға бейім генологиялық үдемелі стратегия. Егер еркекке заңды, ерікті жыныстық қатынасқа қол жеткізу мүмкін болмаса, онда ол күш қолдану немесе генетикалық жойылудың алдында таңдау жасауы мүмкін". McKibbin және авторлар (2008) зорлаушылардың бірнеше түрі немесе зорлау стратегиясы болуы мүмкін деп санайды. Бірі – жыныстық қатынасқа түсе алмайтын, нашар жағдайдағы еркектердің зорлауы. Екіншісі – "арнайы зорлаушылар", олар ерікті жыныстық қатынасқа қарағанда зорлаудан көбірек сексуалдық қызығушылық алады. Үшінші түрі – жағдайға қарай мәжбүрлеу және келісіммен жыныстық қатынасқа түсетін мүмкіндікті пайдаланушы зорлаушылар. Төртінші түрі – психопаттық зорлаушылар. Бесінші түрі – әйелдің басқа еркекпен жыныстық қатынаста болғанын күдіктенген немесе білген жағдайда сперматозоидтар бәсекелесуіне байланысты жұбайлық зорлау. Осы түрлердің әрқайсысының болуына әртүрлі дәрежеде эмпирикалық дәлелдер бар. Олар сондай-ақ, кем дегенде үштен бірі ер адамдардың "белгілі бір жағдайларда зорлыққа баратындарын мойындайтынын" және басқа да сауалнамалар көптеген ер адамдардың зорлыққа ұқсас сексуалдық қиялдары бар екенін көрсететінін атап өтеді. Олар, басқалар сияқты, "зорлау – кез келген еркек қолдана алатын шартты стратегия" деп ұсынады. Зерттеулер сондай-ақ еркектерде мәжбүрлеу мінез-құлқына сезімталдық және қолдың күші (бірақ тек симуляцияланған мәжбүрлеу жағдайында) менструалдық циклдің фертильді фазасында артатынын анықтады.

Табиғилық қателік

Торнхилл мен Палмер «Зорлау – адам эволюциясының мұрасының нәтижесі болып табылатын табиғи, биологиялық құбылыс ретінде қарастырылады» деп жазады. Олар мінез-құлықты «табиғи» және «биологиялық» деп санаттау арқылы, оның ақталуын немесе тіпті сөзсіз болатынын білдірмейді. «Биологиялық» дегеніміз – «өмірге қатысты» дегенді білдіреді, сондықтан бұл сөз адамның барлық ерекшеліктері мен мінез-құлқына қатысты. Алайда, осыдан биологиялық нәрсе дұрыс немесе жақсы деген қорытынды жасау, көптеген сыншылардың Торнхилл мен Палмердің айтуынша, «табиғатқа шағым жасау» деп аталатын қателікке ұшырау болады. Олар оны «эпидемия, су тасқыны және торнадо сияқты табиғи апаттармен» салыстырады. Бұл табиғатта кездесетіннің әрқашан жақсы бола бермейтінін және табиғи құбылыстарға қарсы шаралар қабылдануы керектігін көрсетеді. Олар зорлаудың себептерін, оның ішінде эволюциялық себептерін жақсы білу тиімді алдын алу шараларын әзірлеу үшін қажет деп санайды. Эволюциялық психологтар МакКиббин және т.б. эволюциялық теориялар зорлауды ақтауға бағытталған деген пікірдің жалған екенін айтады. Бұл, ғалымдар қатерлі ісіктің себептерін зерттеу арқылы оны ақтауға тырысқандай болады. Олардың пікірінше, зорлаудың себептерін түсіну алдын алу шараларын жасауға көмектеседі. Уилсон және т.б. (2003) Торнхилл мен Палмер сияқты эволюциялық психологтар өз теориясының этикалық салдары туралы заңды пікірталас жүргізуге кедерлес болу үшін «табиғатқа шағым жасау» қателігін дұрыс емес қолданады деп мәлімдейді. Торнхилл мен Палмердің түсіндіруінше, «табиғатқа шағым жасау» қателігі – (ақиқат немесе жалған) фактілерден этикалық тұжырымдар жасау (мысалы, зорлау жақсы). Уилсон және т.б. фактілік мәлімдемені этикалық мәлімдемемен біріктіру арқылы этикалық қорытынды жасау – бұл стандартты этикалық ойлау, «табиғатқа шағым жасау» қателігі емес, себебі моральдық үкім тек фактілік мәлімдемеге сүйенбейді. Олар сондай-ақ, егер Торнхилл мен Палмердің зорлау әйел баласының тіршілікке бейімділігін арттырады деген фактілік тұжырымын, баланың тіршілікке бейімділігін арттыру дұрыс деген этикалық тұжырыммен біріктірсе, дедуктивті тұрғыдан дұрыс қорытынды – зорлаудың да оң әсерлері бар және оның этикалық мәртебесі күмәнді болады. Уилсон және т.б. Торнхилл мен Палмер барлық этикалық наразылықтарды «табиғатқа шағым жасау» деп теріске шығарады, бірақ «осылай «табиғатқа шағым жасау» қателігін қолданып, қателікке ұшыраған – Торнхилл мен Палмердің өздері».

Зорлаудың алдын алу

Торнхилл мен Палмер (2000) зорлаудың алдын алу үшін бірнеше стратегия ұсынады. Бір мысал – еркектерге әйелдердің жыныстық қатынасқа шақыруын дұрыс түсінбеуге бейім екенін түсіндіру. Олардың пікірінше, зорлауды билік құруға деген құштарлықтан туындайды деп қарастыру, жыныстық құштарлықпен байланысты емес, жалпы алғанда зиянды. Мысал ретінде, әйелдердің киінуі зорлау қаупіне әсер етпейді деген пікір келтіріледі. Олардың пікірінше, бақылаусыз танысудың қоғамда кең таралған бостандығы және ерлер мен әйелдер арасындағы көптеген тосқауылдардың жойылуы зорлауға қарсы бұрынғы қоғамдық бақылауларды жойған ортаны құрды. «Ерлер мен әйелдер қарым-қатынастарының бастапқы кезеңінде тек қоғамдық орындарда ғана араласуы керек» деп ұсынылады. Палмер мен Торнхилл осы сынға «Эволюциялық психология» журналында жарияланған мақалаларында жауап берді. Смит және тағы басқалар (2001) Торнхилл мен Палмердің зорлауға бейімділік белгілі бір жағдайларда пайда болған психологиялық бейімделу болып табылады деген гипотезасын сынады. Олар пайда мен шығынның математикалық моделін жасап, оны белгілі бір параметрлердің бағалауларымен толтырды (кейбір параметрлер бағалаулары Парагвайдағы аче тайпасын зерттеуге негізделген). Олардың моделі бойынша, болашақтағы репродуктивтік мүмкіндігі 25 жастағы ер адамның оннан бір бөлігіне немесе одан да аз еркектер ғана зорлаудан таза пайда көреді. Олардың моделі мен параметрлік бағалауларына сүйене отырып, зорлаудың көптеген еркектер үшін таза пайда әкелмейтінін болжайды. Эволюциялық психология теориясын одан да қатал сыншыларға қарсы қорғаған Вандермассен (2010) осы көзқарастың кейбір аспектілерін сынады. Ол Торнхилл мен Палмердің көзқарасын «радикалды» деп сипаттайды (736-бет), өйткені олар зорлау қылмысына жыныстық емес мотивациялардың ықпалын ескермейді. Вандермассен сонымен қатар Торнхилл мен Палмердің зорлаумен байланысты зорлық-зомбылықтан туындаған психологиялық жарақат туралы келтірген деректерінде екі мәселеге тоқталады: біріншіден, деректер кітапта дұрыс емес және шатастыратын түрде ұсынылған, көбінесе олар Торнхилл мен Палмердің «қарама-қайшы гипотезасын» (744-бет) қолдамайтындығын жасырады, яғни зорлау кезінде физикалық зорлық-зомбылықтың күшінсіздігі психологиялық ауыртпалықты азайтады. Екіншіден, соңғы зерттеулер бұл гипотезаны растамады. Вандермассен эволюциялық психология мен феминистік теорияларды зорлау туралы біріктіретін, феминистік эволюциялық зерттеуші Барбара Сматстың жұмысына негізделген, орташа ұстанымды ұсынады. Гамильтон (2008) Торнхилл мен Палмердің зорлауды репродуктивтік жастағы әйелдердің вагинальды жолмен зорлауы ретінде берген анықтамасын сынады. Ол еркектерді зорлау, репродуктивтік жастағы емес әйелдерді зорлау, кісі өлтіруші зорлау және вагинальды емес зорлаудың жойылғанын, олардың зорлау – дамыған репродуктивтік стратегия емес, зорлық-зомбылық қылмысы деген гипотезасын растауға кепілдік беретінін айтты. Гамильтон эволюциялық психология зорлауды түсіндіре алмайды деп мәлімдеді, өйткені эволюциялық психологияның өзінің критерийлері бойынша балаларды немесе еркектерді зорлауға бейімделу, немесе вагинальды емес зорлау эволюция барысында жойылған болар еді, өйткені ол біздің ата-бабаларымызға репродуктивтік артықшылық бермеген. Эволюциялық психолог Дэвид Басс зорлауды бейімделу ретінде растауға немесе оған қарсы нақты дәлелдердің жоқтығын айтады. Ол зорлау басқа да дамыған механизмдердің, мысалы, жыныстық әртүрлілікке құштарлық, инвестициясыз жыныстық қатынасқа ұмтылыс, жыныстық мүмкіндіктерге сезімталдық және жалпы физикалық агрессияға бейімділік сияқты, бейімделудің қосалқы өнімі болуы мүмкін деп мәлімдейді.