Кіріспе
Рим республикасы мен империясының ғибадатханалары Ежелгі Рим ғибадатханалары рим мәдениетіндегі ең маңызды құрылыстардың бірі және рим сәулетіндегі ең көрнекті ғимараттардың бірі болды, бірақ олардың тек азы ғана толық күйінде сақталған. Бүгінде олар «рим сәулетінің ең айқын символы» болып табылады. Олардың салынуы мен күтілуі ежелгі рим дінінің маңызды бөлігі болды, және кез келген маңызды қалада кем дегенде бір негізгі ғибадатхана, сондай-ақ кішкентай киіз үйлер болды. Негізгі бөлмеде (cella) ғибадатханаға арналған құдайдың бейнесі орналасқан, сонымен қатар қосымша құрбандықтар немесе құйымдар үшін үстел және құрбандық шалу үшін кішкентай алтарь болған. Cella-ның артында ғибадатхана қызметкерлері құрал-жабдықтар мен құрбандықтарды сақтауға арналған бөлме немесе бөлмелер орналасқан. Қарапайым жандар cella-ға сирек кіретін, ал көпшілік рәсімдері құрбандық алтары орналасқан жердің сыртында, портикте, ғибадатхана ауласында жиналған халықпен бірге өткізілетін. Ең көп таралған сәулеттік жоспар – биік подиумда тұрғызылған тіктөртбұрышты ғибадатхана, алдыңғы жағы ашық, сатылардың үстінде портик және бағаналардың үстінде үшбұрышты фронтон болған. Ғимараттың бүйір жақтары мен артқы жағында сәулеттік безендіру аз болған, және әдетте кіреберіс болмаған. Дөңгелек жоспарлары да болған, көбінесе барлық жағынан бағаналармен, ал Италиядан тыс жерлерде дәстүрлі жергілікті стильдермен үйлесімді болған. Рим ғибадатханасының түрі бастапқыда этрус ғибадатханаларынан дамыған, олар өздері гректердің ықпалында болған, содан кейін Грекиядан тікелей ықпал күшті болды. Ресми рим дінінің ашық ауадағы діни рәсімдері ғибадатхана ішінде емес, сыртында өткізілген. Кейбір рәсімдер ғибадатханаға басталатын, ғибадатханаға баратын немесе ғибадатханада аяқталар еді, онда ырымдық заттар сақталып, пайдалануға әкелінетін немесе құрбандықтар шалынар еді. Құрбандықтар, көбінесе жануарлар, ғибадатхана ішіндегі ашық аспандағы алтарьда жасалатын, көбінесе сатылардың жанындағы подиумның тар кеңейтулерінде. Әсіресе империя кезінде Римде экзотикалық шетелдік культтар таралу алды, және кеңейтілген империяның көп бөлігінде жергілікті діндерге айналды. Олардың әдет-ғұрыптары әртүрлі болды, кейбіреулері жер астындағы ғибадат орындарын ұнатса, ал басқалары, ерте христиандар сияқты, үйлерде ғибадат ететін. Рим ғибадатханаларының көптеген қалдықтары әлі де сақталған, ең алдымен Римнің өзінде, бірақ толық сақталған мысалдардың көпшілігі христиан шіркеулеріне (кейде мешіттерге) айналдырылды, әдетте христиан дінінің Константин тұсында жеңіске жеткеннен кейін біраз уақыттан соң. Рим дінінің құлдырауы салыстырмалы түрде баяу болды, және ғибадатханалар үкімет тарапынан 415 жылы император Гонорийдің жарлығы шыққанға дейін иеленбеді. Рим форумындағы Санти Косма е Дамиано, бастапқыда Ромул ғибадатханасы, 527 жылға дейін шіркеу ретінде тағайындалмаған. Ең танымал – Римдегі Пантеон, бірақ ол өте ерекше, әдеттегі портик алдында, керемет бетонды төбесі бар үлкен дөңгелек ғибадатхана.
Ancient Roman temples were among the most important buildings in Roman culture, and some of the richest buildings in Roman architecture, though only a few survive in any sort of complete state. Today they remain "the most obvious symbol of Roman architecture". Their construction and maintenance was a major part of ancient Roman religion, and all towns of any importance had at least one main temple, as well as smaller shrines. The main room (cella) housed the cult image of the deity to whom the temple was dedicated, and often a table for supplementary offerings or libations and a small altar for incense. Behind the cella was a room, or rooms, used by temple attendants for storage of equipment and offerings. The ordinary worshiper rarely entered the cella, and most public ceremonies were performed outside of the cella where the sacrificial altar was located, on the portico, with a crowd gathered in the temple precinct. The most common architectural plan had a rectangular temple raised on a high podium, with a clear front with a portico at the top of steps, and a triangular pediment above columns. The sides and rear of the building had much less architectural emphasis, and typically no entrances. There were also circular plans, generally with columns all round, and outside Italy there were many compromises with traditional local styles. The Roman form of temple developed initially from Etruscan temples, themselves influenced by the Greeks, with subsequent heavy direct influence from Greece. Public religious ceremonies of the official Roman religion took place outdoors and not within the temple building. Some ceremonies were processions that started at, visited, or ended with a temple or shrine, where a ritual object might be stored and brought out for use, or where an offering would be deposited. Sacrifices, chiefly of animals, would take place at an open air altar within the templum; often on one of the narrow extensions of the podium to the side of the steps. Especially under the Empire, exotic foreign cults gained followers in Rome, and were the local religions in large parts of the expanded Empire. These often had very different practices, some preferring underground places of worship, while others, like Early Christians, worshiped in houses. Some remains of many Roman temples still survive, above all in Rome itself, but the relatively few near complete examples were nearly all converted into Christian churches (and sometimes subsequently to mosques), usually a considerable time after the initial triumph of Christianity under Constantine. The decline of Roman religion was relatively slow, and the temples themselves were not appropriated by the government until a decree of the Emperor Honorius in 415. Santi Cosma e Damiano, in the Roman Forum, originally the Temple of Romulus, was not dedicated as a church until 527. The best known is the Pantheon, Rome, which, however, is highly untypical, being a very large circular temple with a magnificent concrete roof, behind a conventional portico front.
Шарттары
"Temple" деген ағылшын сөзі латынша "templum" сөзінен туындаған, ол бастапқыда ғимараттың өзі емес, салт-дәстүр бойынша өлшеніп, жоспарланған қасиетті кеңістік болған. Римдік сәулетші Витрувий "templum" сөзін әрқашан қасиетті ғимарат емес, қасиетті аумаққа сілтеме жасау үшін қолданған. Ғибадатхана немесе киелі орынды білдіретін латын сөздері sacellum (кішкентай киелі орын немесе шіркеу), aedes, delubrum және fanum болған (осы мақалада ағылшынша "temple" сөзі осы ғимараттардың кез келгенін білдіреді, ал латынша templum – қасиетті аумақты).
Сәулет
Рим ғибадатханасының пішіні негізінен этрус үлгісінен алынған, бірақ республиканың соңында грек классикалық және эллиндік стильдерді қолдануға көшу болды, пішінің негізгі ерекшеліктері көп өзгермеді. Этрусктер – б.з.д. VII ғасырда өркениетінің шарына жеткен Солтүстік Италия халқы. Этрусктер ерте грек сәулетінің ықпалында болғандықтан, римдік ғибадатханалар ерекше болды, бірақ этрус және грек элементтерін сақтап қалды. Қалған ғибадатханаларда (грек және рим) шатыр сызықтарын безенген кең көлемді боялған мүсіндер, сондай-ақ ертеректегі мысалдарда антаблетураны жандандырған түрлі-түсті терракоттадан жасалған күрделі ревементтер мен антефикстер жоқ. Этруск және рим ғибадатханалары ғимараттың алдыңғы жағына баса назар аударды, грек ғибадатханаларының үлгісін ұстанды және әдетте бағаналы портикке, пронаоске және әдетте үшбұрышты фронтонға алып келетін кең сатылардан тұрады, ол ең сәнді мысалдарында мүсіндермен толтырылған; мұндай мүсіндер көбінесе тас емес, терракоттадан жасалған, ал фрагменттерден басқа ешқандай үлгі сақталмаған. Әсіресе ертеректе шатырға қосымша мүсіндер қойылып, антефикстермен және басқа элементтермен безендірілген, мұның бәрі жарқын түстермен боялған. Бірақ грек үлгілерінен айырмашылығы, римдік ғибадатханалардың бүйір және артқы қабырғалары көбінесе әсемделмеген (мысалы, Пантеон, Рим және Вик), сатылармен қол жетімді емес (мысалы, Карре үйі және Вик) және тіпті басқа ғимараттарға тірелген. Maison Carrée-дегідей, бүйірдегі бағаналар қабырғадан шығып тұрған жартылай бағаналар болуы мүмкін ("архитектуралық терминологияда" – енгізілген). Ғибадатхана орналасқан платформа этрус және рим үлгілерінде грек ғибадатханаларына қарағанда жоғарырақ болды, грек ғибадатханаларындағы үш сатыға қарағанда он, он екі немесе одан да көп сатырдан тұрды; Клавдий ғибадатханасы жиырма сатырмен көтерілген. Бұл сатылар әдетте тек алдыңғы жағында ғана орналасқан, және олардың ені әдетте толық болмаған. Ғибадатхананың сыртында (Хадриан ғибадатханасы) немесе бағаналы галереяның ішінде немесе кем дегенде екі жағында жүруге мүмкіншілік болды. Мұнда грек үлгілерінің сипаттамасы классикалық грек идеалдарының жалпыламасы болып табылады, ал кейінірек эллиндік ғимараттар оларды жиі көрсетпеді. Мысалы, Пергамондағы театрдың террасасындағы "Дионис ғибадатханасы" (Иония, б.з.д. II ғасыр, төбеде орналасқан) алдында көптеген сатырлар болды, ал портиктен тыс бағаналар жоқ еді. Парфенонға да төбеден жақындағанда, оның негізгі бетіне көптеген кең сатырлар мен соңғы сатырлардан бұрын жазық алаңша келді. Этрус үлгілерінің ықпалы азайғаннан кейін, римдік ғибадатханалардың қасбеттерінде грек классикалық тәртіптерінің барлық егжей-тегжейлі элементтері қатаң сақталды, грек үлгілерін тікелей қабылдау б.з.д. 200 жыл шамасында, Республиканың соңында басталды. Бірақ этрус-римдік стиль мен грек стилі арасындағы ғибадатханалардың жалпы құрылысындағы ерекше айырмашылықтар сақталды. Алайда, сәулет өнері туралы жалғыз маңызды римдік жазушы Витрувий және кейінгі итальяндық Ренессанс жазушылары ұсынған тәртіптердегі әртүрлі элементтер арасындағы идеалды пропорциялар нақты римдік практиканы көрсетпейді, ол теңгерім мен үйлесімділікке ұмтылса да, өте өзгермелі болуы мүмкін. Эллинистік үрдісті ұстанғаннан кейін, коринфтік тәртіп және оның түрі – құрама тәртіп римдік ғибадатханаларда ең көп таралған, бірақ Алькантарадағы сияқты кішігірім ғибадатханалар үшін қарапайым тоскандық тәртіп қолданылуы мүмкін. Витрувий өзінің жазбаларында құрама тәртіпті мойындамайды және тоскандық тәртіпті тек этрус ретінде сипаттайды; Ренессанс жазушылары оларды сақталған ғимараттарды байқау арқылы ресмилендірді. Ғибадатхананың алдыңғы жағында әдетте "V" пішіндес қимамен тасқа қашалған, оны кім салғанын көрсететін жазу орналасқан. Бұл әдетте қызыл немесе қызғылт түсті бояумен толтырылған. Үлкен императорлық ескерткіштерде әріптер қорғасыннан құйылып, ілгектермен бекітілген, содан кейін боялған немесе алтынмен қапталған. Олар көбінесе ұзақ уақыттан бері жоғалып кеткен, бірақ археологтар оларды көбінесе ілгек тесіктерінен қалпына келтіре алады, ал кейбіреулері қайта құрылып, орнына қойылған. Скульптуралық безендіру грек ғибадатханаларына ұқсас болды, көбінесе фигуралар бейнеленген фронтондық мүсіндермен, олардың тек бірнеше фрагменті ғана сақталған. Алайда, рельефті фигуралармен безендірілген сыртқы фриздер одан да сирек кездесетін. Көптеген акротерийлер, антефикстер және басқа элементтер жарқын түстермен боялған. Алғашқы империя кезеңінде ескі грек мүсіндері кейде акротерийлер ретінде қайта қолданылған. Рим сәулетшілері көбінесе халықтың қасиетті сәулетінде күткен элементтерін қосуға тырысқандықтан, стильдегі жергілікті айырмашылықтар көп болды. Бұл Мысыр және Таяу Шығыста, мыңжылдықтар бойына бар ескі үлкен тас ғибадатханаларының дәстүрлері бар жерлерде ерекше байқалды. Рим-кельт ғибадатханасы қарапайым стильде болды, әдетте тас аз қолданылды, Батыс империясында табылған кішігірім ғибадатханалар үшін, және Рим Британиясында ең көп таралған тип, олар көбінесе төртбұрышты, амбулаторийімен болды. Олар көбінесе классикалық ерекшеліктердің ешқайсысын қамтымады және кельт дінінің римге дейінгі ғибадатханаларымен үлкен байланысқа ие болуы мүмкін.
Дөңгелек жоспарлар
Романо-кельт ғибадатханалары көбінесе дөңгелек болды, ал римдіктер әртүрлі дөңгелек ғибадатханалар салды. Грек үлгілері толос ғибадатханаларында және басқа да кейбір ғимараттарда, жиналыс залдары және түрлі мақсаттар үшін қолданылды. Веста құдайына арналған ғибадатханалар, әдетте кішкентай болды, осы пішінде болды, мысалы, Рим мен Тиволидегілер (тізімді қараңыз), олардың қалдықтары сақталған. Римдегі Геркулес-Виктор ғибадатханасы сияқты, мүмкін грек сәулетшісі салған, осы сақталған ғимараттардың сыртқы жағында үздірілмейтін бағаналы галереясы және грек стиліндегі төменгі подиумі болды. Пантеонда, Римде және Баалбектегі кішкентай ғибадатханада (әдетте "Венера ғибадатханасы" деп аталады) басқа тәсілдер қолданылды, мұнда есік толық портиктің артында орналасқан, бірақ оны жасаудың әртүрлі жолдары бар. Пантеонда тек портикте ғана бағаналар бар, ал портиктің және дөңгелек кірме бөлменің "өте қолайсыз" сыртқы жағы жиі сынға ұшырайды. Баалбекте бұзылған фронтоны бар кең портик, ғимараттың айналасындағы төрт бағанамен үйлесімді, мұнарасы иісті бөліктерден тұрады, әрқайсысы бағанамен тірелген проекциямен аяқталады. Римге жақын Пранестеде (қазіргі Палестрина) б.з.б. 1-ғасырдағы үлкен паломниктік кешен келушілерді тік беткейдегі үлкен ғимараттармен бірнеше деңгейге көтеріп, содан кейін кішкентай дөңгелек ғибадатханаға жеткізді.
Кесарев
Кесареум – императорлық культке арналған ғибадатхана. Кесареялар Рим империясының өңірлерінде орналасқан және көбінесе императорлық үкіметтен қаржыландырылатын, басқа құдайларға арналған жаңа ғибадатханаларға мемлекеттік қаражат жұмсауды тоқтатып, провинциялардағы жаңа римдік қалалардағы басты немесе жалғыз ірі ғибадатханаға айналатын. Мұндай жағдай Эвора, Вьенна және Ним қалаларында болды, олар римдіктер басып алғаннан кейін көп ұзамай кельт oppida-ларынан колонияларға айналды. Мемлекеттік қаржыға салынған императорлық ғибадатханалар империяның барлық жерінде дәстүрлі римдік стильде салынды, кішігірім ғибадатханалардағы жергілікті стильдерге қарамастан. Жаңа жоспарланған римдік қалаларда ғибадатхана әдетте форумның бір шетінде, көбінесе базиликаға қарама-қарсы орналасқан. Рим қаласында кесареум Арвал бауырларының діни аумағында орналасқан. 1570 жылы онда әлі де сәулеттік нишаларда Рим императорларының тоғыз мүсіні сақталғаны құжатталып алынған. Көптеген ертерек императорлардың Римде өте ірі ғибадатханалары болған.
Юпитер Optimus Maximus ғибадатханасы
Капитолий төбесіндегі Юпитер Оптимус Максимус ғибадатханасы Римдегі ең көне, ірі ғибадатхана болды. Ол Юпитер және оның серіктері Юнона мен Минервадан тұратын Капитолий үштігіне арналған капитолий саналатын және Римнің ресми дінінде собор сияқты мәртебеге ие болды. ғибадатхана үш рет өртеніп, сол заманғы стильде жылдам қайта жаңартылды. 509 ж. б.з. дәуірінде салтанатты түрде ашылған алғашқы ғимарат, ғасырлар бойы басқа римдік ғибадатханалардан әлдеқайда үлкен болды деп есептелді, бірақ оның өлшемі мамандар арасында қызу дау тудырады. Оның нақты көлеміне қарамастан, ол ерте римдік ғибадатханаларға елеулі және ұзаққа созылған әсер етті. Кейінгі қайта құрулар да солай болған болуы мүмкін, бірақ олардың ықпалын анықтау қиын. Алғашқы ғибадатхананың құрылысының әртүрлі аспектілері үшін, соның ішінде антефикс сияқты ентаблатураның немесе жоғарғы бөліктерінің кең терракота элементтерін жасау және бояу үшін этрус мамандары шақырылды. Бірақ екінші ғимарат үшін олар Грекиядан келді. Өрттен кейін ғибадатхана 69 ж., 75 ж. және 80-ші жылдары Домицианның кезінде қайта жаңартылды. Үшінші ғимарат қайтадан өртенгенге дейін бес жыл ғана тұрды. 455 жылы вандалдардың шабуылынан кейін және Ренессанс кезеңінде тастарды алып тастағаннан кейін, Капитолий мұражайларының жертөлесінде тек ғимараттың іргетастары ғана сақталды. Мүсінші Фламинио Вакка (1605 ж. қайтыс болды) Флоренциядағы римдік мүсінге ұқсас, өмірлік көлемдегі Медичи арыстанын ғибадатханадан алынған бір ғана капительден жасағанын мәлімдеді.
Ықпал
Грек ғибадатханасының үлгісін этрусктік-римдіктердің бейімдеуі, басты назарды алдыңғы қасбетке аударуы және ғимараттың қалған бөліктерін жағдай мен бюджетке қарай оған үйлесімді етуі, негізінен неоклассикалық сәулет пен басқа классикалық стильдерде қабылданды. Мұндай ғибадатханалардың бағаналары мен фронтондары зәулім ғимараттардың басты кіреберісінде жиі кездеседі, бірақ көбінесе үлкен қанаттармен шектеледі немесе аулаларға орналастырылады. Бұл икемділік римдік ғибадатхананың алдыңғы жағын әртүрлі мақсаттарға арналған ғимараттарда қолдануға мүмкіндік берді. Бағаналық қатар енді пронаус шегімен алға жылжытылмауы мүмкін, сондай-ақ ол жерден жоғары көтерілмеуі де мүмкін, бірақ негізгі пішіні өзгермейді. Мысалдардың саны көп, олардың ішінде Ақ үй, Бэкингем сарайы және Римдегі Санкт-Петерс шіркеуі бар. Соңғы жылдары ғибадатхананың алдыңғы жағы Қытайда да танымал болды. Ренессанс және одан кейінгі сәулетшілер римдіктерге қызық болған, бағаналы ғибадатхана портикасының алдыңғы жағына биік күмбездер, мұнаралар мен шпильдерді үйлесімді түрде қосудың жолдарын тапты. Римдік ғибадатхананың алдыңғы жағы батыс сәулетіндегі кейінгі дәуірде де жиі кездеседі, бірақ шіркеулерде кеңінен қолданылса да, римдіктерде болған діни байланысын жоғалтты. Көбінесе кейінгі бейімделулерде түпнұсқаның түсі сақталмайды, ал зәулім мысалдарда фронтон мүсіндермен толтырылған болса да, римдік мүсіндердің толық жиынтығы сирек қайталанбақ. Осы тақырыптағы итальяндық вариациялардың арасында Леон Баттиста Альберти салған 1462 жылғы Мантуядағы Сан-Андреа, төрт бағаналы римдік триумф аркасына фронтон қосып салды; Андреа Палладио салған 1566 жылдан бастау алған Венециядағы Сан-Джорджо Маджоре, төмен және кең, сондай-ақ биік және тар екі қабатты ғибадатханадан тұрады; Палладионың 1567 жылдан бастау алған Вилла Капра "Ла Ротонда", төртбұрыштың әр жағында төрт жеке ғибадатханалық қабаттары мен үлкен орталық күмбезі бар. Барокко сәулетінде екі ғибадатхананың алдыңғы жағы, көбінесе әртүрлі тәртіптерде, католик шіркеулерінде жиі кездеседі, көбінесе жоғарғы жағы әр жағынан үлкен бұрыштармен қолдау көрсетіледі. Бұл Gesù, Рим (1584), Санта-Сусанна, Рим (1597), Санти Винченцо е Анастасио а Треви (1646) және Валь-де-Грация, Париж (1645 жылдан бастап) мысалында көрінеді. Венетодағы Палладий виллалары римдік ғибадатхананың алдыңғы жағының тақырыбындағы көптеген тапқыр және ықпалды вариацияларды қамтиды. Джеймс Гиббс салған 1720 жылғы Лондонның St Martin in the Fields шіркеуі Георгий сәулетіндегі шіркеулердің архетипін белгіледі, ол батыстағы классикалық ғибадатхананың қасбетіне мұнараның үстіне үлкен шпиль қосып, негізгі қасбеттен сәл артқа шегінді. Бұл формула пуристер мен шетелдіктерді таң қалдырды, бірақ үйде және колонияларда, мысалы, Үндістанның Ченнаидегі Сент-Эндрю шіркеуінде және Нью-Йорктегі Сент-Пол шіркеуінде (1766) қабылданып, кеңінен көшірілді. Ежелгі төртбұрышты ғибадатхана пішініне адал мысалдар 18-шы ғасырдан бастап ғана кездеседі. Кішкентай римдік дөңгелек храмдар бағаналарымен бірге жиі үлгі ретінде пайдаланылды, бір ғимарат үшін, үлкен немесе кішкентай, немесе басқа жоспарлардағы ғимараттардағы күмбездер сияқты элементтер үшін, мысалы, Римдегі Санкт-Петерс соборы, Лондондағы Санкт-Пол соборы және АҚШ Капитолийі. Олардың үлкен атасы - Донато Брамантенің Римдегі Сан-Пьетро-ин-Монторио ауласындағы Темпиетто, шамамен 1502 жылғы құрылысы, содан бері кеңінен бағаланып келеді. Пантеонның дәстүрлі портикпен алдыңғы жағындағы үлкен дөңгелек күмбезді жабық кеңістігі римдік сәулетте "бірден-бір" болса да, қазіргі сәулетшілер оны көптеген рет көшірді. Версияларына Жан Лоренцо Бернини салған Ариччиядағы Санта-Мария-Ассунта шіркеуі (1664), оның римдік түпнұсқасын қалпына келтіру жұмысынан кейін, Англиядағы Белль-Айл-Хаус (1774) және Вирджиния университетіндегі Томас Джефферсонның кітапханасы Ротонда (1817–26) кіреді. Пантеон итальяндық Ренессанс кезінде белгілі болған ең үлкен және ең қолжетімді толық классикалық ғибадатхананың алдыңғы жағы болды және олар қайта жаңғыртылған кезде стандартты үлгі болды.