Кіріспе

Қолмен ұсталатын құлыптың иірімді құлып түрі

Чабб детекторы – рұқсатсыз кіруді тежейтін және құлып иесіне оның бұзылғанын көрсететін, қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі, қайта құлыптау құрылғысы бар иірімді құлып. Біреу құлыпты ашуға немесе оны дұрыс емес кілтпен ашуға тырысқанда, құлып арнайы реттегіш кілт немесе бастапқы кілт енгізілгенге дейін және басқа бағытта бұрылмайынша (құлыптың түріне байланысты) құлыпталған күйде тұйықталады. Бұл құлып иесіне құлыппен әрекет жасалғанын ескертеді. Детектор құлыпты бұзуға тырысатын кез келген адам автоматты тосқауыл механизмін іске қосудан сақтануы тиіс. Егер автоматты тосқауыл механизмі кездейсоқ іске қосылса (бұл иірімдердің кез келгені тым жоғары көтерілген кезде болады), құлыпты таңдаушы құлыпты ашудың келесі әрекеті алдында детектор механизмін қайта орнатудың қосымша қиындығына тап болады. Бұл тапсырманы күрделілендіреді, құлыпты ашу үшін қажетті дағды деңгейін көп адамның меңгермейтін деңгейге көтереді. Бірінші детекторы 1818 жылы Портсмуттен (Англия) шыққан Еремия Чубб жасаған. Ол 1851 жылғы Ұлы көрмеге дейін бұзылмаған күйінде қалды.

Даму

1817 жылы Портсмут кемежайында жалған кілттерді пайдаланып ұрлық жасалды, бұл Ұлыбритания үкіметін тек өзінің бірегей кілтімен ашылатын құлыпты жасау үшін конкурс жариялауға итермеледі. Осыған жауап ретінде 1818 жылы Портсмут қаласында кемелерді жабдықтаушы және темір сатушы ретінде ағасы Чарльзбен бірге жұмыс істейтін Джеремия Чубб өзінің детектор құлыпты ойлап тауып, патенттеді. Роберт Баррон мен Джозеф Браманың бұрынғы жұмыстарын дамыта отырып, Джеремия төрт рычагты құлып жасады, оны бұзуға тырысқанда немесе дұрыс емес кілт қолданғанда, арнайы кілтпен қалпына келтірмейінше жұмыс істеуін тоқтатады. Бұл қауіпсіздік мүмкіндігі реттегіш деп аталды және құлыпты ашу үшін рычагты қатарға келтіруге қажетті жағдайдан бір рычагты итергенде іске қосылды. Бұл жаңалық Джеремияға ұсынылған 100 фунт стерлинг сыйақыны алуға жеткілікті болды (1818 жылғы 100.0 фунт стерлинг қазіргі жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең). Портсмут доктарындағы түрмелердің біріндегі сотталған құлыпшыға Чубб құлыпты үкіметтен тегін кешірім және егер ол құлыпты аша алса, Джеремиядан 100 фунт стерлинг алды деген уәде берілді. Бұрын берілген барлық құлыптарды сәтті ашқан қылмыскер, детектор құлыпты да осылай аша алатынына сенімді болды. Екі-үш ай тырысқаннан кейін ол жеңілгенін мойындады.

Өндiру және жақсарту

1820 жылы Еремия ағасы Чарльзбен бірге Chubb Locks компаниясын құрды. Олар Портсмуттен Ұлыбританияның құлып жасау орталығы – Стаффордширдегі Уилленхоллға көшіп, Темпл-стритте фабрика ашты. 1836 жылы олар сол қаладағы Сент-Джеймс-скверіне көшіп барды. 1838 жылы теміржол көшесіндегі ескі жұмыс үйінің орнына көшті. Чабб құлыптары король Джордж IV кілті ішінде қалған құлыпқа кездейсоқ отырғанда туған қызығушылықтың арқасында танымал болды. Бастапқы дизайнға бірнеше жақсартулар енгізілді, бірақ құрылысының негізгі принципі өзгеріссіз қалды. 1824 жылы Чарльз құлыпты қайта орнату үшін арнайы реттегіш кілт қажет етпейтін жаңа дизайнға патент алды. Алғашқы құлыпта төрт рычаг болған, бірақ 1847 жылға қарай Еремия, Чарльз, оның ұлы Джон және басқалар алты рычагты нұсқасын жасады. Кейінірек пайда болған жаңалық – "перде" (curtain) – кілттің өтуіне мүмкіндік беретін, бірақ көру бұрышын тарылтып, құлыпты ашуға тырысатын адамнан рычагтарды жасыратын дискі болды. Бірте-бірте Чабб "детектор" механизмін қамтитын мыс құлыптарды шығара бастады.

Ұрлау

Құлып жасау бизнесінде бәсекелестік қатты болды және бір құлыптың екіншісінен басым екенін дәлелдеу үшін түрлі шақырулар жасалды. Джозеф Брама дүкенінің терезесінде өзінің бір құлыптарын көрсетіп, оны ашу тәсілін тапқан адамға 200 гинея (1832 жылы 210 фунт стерлинг және 210,0 пенни, қазіргі жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең) сыйлық ретінде ұсынды. 1832 жылы Харт мырза Чаббтың шақыруына жауап беріп, оның детекторлық құлыптарының бірін аша алмады. Көптеген адамдар тырысып, сәтсіз аяқтағаннан кейін, алты рычагты Чабб құлыпты алғаш рет 1851 жылы Ұлы көрменің кезінде қорғаныш құлыпты ойлап тапқан американдық құлыпшы Альфред Чарльз Хоббс ашты.

Танымал мәдениетте

Шерлок Холмс туралы әңгімелерде Чабб құлыптары екі рет кездеседі. Артур Конан Дойлдың "Богемиядағы жанжал" атты әңгімесінде Холмс есігінде "Чабб құлыптары бар" үйді сипаттайды. "Алтын қосқанақтың оқиғасы" атты тағы бір әңгімесінде Холмс: "Бұл қарапайым кілт пе?" деп сұрайды, ал Маркер ханым, қарт қызметші: "Жоқ, мырза, бұл Чабб кілті" деп жауап береді. Бұл екі әңгімеде де сипаттамадан құлыптың бұзылмағаны анық көрінеді, бұл әрбір құпияны шешудегі шағын белгі. Р. Остин Фрименнің "Пенроуз құпиясы" романында доктор Торндайк былай дейді: "Бұрғышылар Чабб құлыптарын ашуға тырыспайды". Уильям Гибсонның "Нейромансер" романында Чабб құлыптары суреттелген. Сара Маклиннің 1837 жылғы "Зұлымдық және қабырға гүлі" романында "Жаңғақты жауыздың" контрабандалық қоймасының есігінде Чабб құлыптары бар. Леди Фелисити Фейрклот оны алғашқы әрекетінде аша алмайды.