Кіріспе

Бұрынғы этникалық топ

Цзяньчжоу юрчендері – Мин әулеті анықтаған юрчендердің үш ірі тобының бірі. Цзяньчжоу юрчендерінің географиялық орналасуы тарих барысында өзгергенімен, 14 ғасырда олар Жабайы юрчендер мен Хайси юрчендерінен оңтүстікке қарай орналасып, қазіргі Қытайдың Ляонин және Цзилин провинцияларын мекендеген. Цзяньчжоу юрчендері мол табиғи ресурстарға ие болғандығымен белгілі. Олар сонымен қатар өнеркәсіптік құпияларды білген, әсіресе женьшенді өңдеу және мата бояу салаларында. Лиаодондағы Фушунь, Кайюань және Тиелинг сияқты Мин сауда қалаларына және Кореяға жақын орналасқан Манпожин бекінісіне жақындығы олардың күшті болуына себеп болды.

Шығу тегі

Памела Кроссли, маньчжу тарихы бойынша мамандық алған тарихшының айтуынша, Цзяньчжоу атауының шығу тегі даулы. Сюй Чжунша бұл атауның Пархэ аймағынан, Сонгари және Хун өзендерінен шыққан деп ойлаған. Жапон ғалымдары оған келіспейді және атаудың Кореямен қазіргі шекараға жақын жерде көшіп жүрген журчендерден пайда болғанын айтады. 1368 жылы Юань әулеті құлағаннан кейін, Юаньға адал топтар солтүстік-шығысқа шегінді. 1375 жылы Ляоян провинциясында тұратын Юаньның бұрынғы шенеунігі Нагачу Юань әулетін қайта орнату ниетімен Ляодунға шапты. 1387 жылы жеңілгеннен кейін Мин Ляодондағы журчендерді қайта ұйымдастыра бастады, мақсаты – Мин шекаралық аймақтарын одан әрі шабуылдардан қорғау. Әртүрлі журчен топтары оңтүстікке көшіп, үш тайпа Қытай, Ресей және Солтүстік Кореяның қазіргі шекарасына жақын Тумен өзені маңына қоныстанды. Цзяньчжоу журчендерінің тегі Хулигай тайпасына жетеді, олар Ляо әулеті Цзинь әулетін құрған журчендерден бөлек этнос ретінде жіктелген, ал Юань әулеті кезінде журчендерден ерекше саналған. Олардың мекені Сонгхуа және Муданцзян өзендерінің төменгі ағысында орналасқан. Хулигайлар кейін батысқа жылжып, Мин әулеті кезінде Ментему басқарған Цзяньчжоу журчендерінің құрамына кірді, ал Цзяньчжоу журчендері кейін маньчжуларға айналды. Мин әулеті тұсында журчендер Цзилинда тұрған. Мин әулетінің жазбаларында Цзяньчжоу журчендері Балхае мемлекетін құрған Мохе халқынан тарағандығы айтылады. Таоуэн, Хулигай және Водольян журчен тайпалары Юань әулеті кезінде Ляоян провинциясының бір бөлігі болған және Иланның Хелунцзян аймағында схема бойынша басқарылған. Осы тайпалар Мин әулеті тұсында Цзяньчжоу журчендеріне айналды. Цзинь әулеті кезінде Цзинь журчендері Хулигай тайпасынан шыққан хурка халқымен бір тайпа екенін мойындамады. Урианкка аты 1300 жылдары Кореяға көшіп келген журчендер Илантуменде қолданысқа енді, себебі Урианкка Илантумен халқына ықпал еткен. Бокуцзян, Туовулиан, Водюлиан, Хулигай, Таован тайпалары 30 000 шаңыраудан тұрып, Юань әулетінің Усули және Сонгхуа аймағындағы халықты басқару үшін қолданған әкімшілік бөлімдері болды. Цзинь әулеті кезінде Шанцзинь жолы (上京路) Хулигайды басқарды. Цзинь әулеті Хулигай жолын да құрды. 1388 жылы Хун-У императоры Муданьцзян және Сонгхуа өзендерінің қосылған жеріне жақын қазіргі Йилан округіндегі Илан Тюменнің үш тайпасымен байланыс орнатты. Одори, Хулигай (Хурха немесе Хурка) және Туовен журчендері монғолдарға қарсы одақтас ретінде танылды. Журчендер Мин шендерін қабылдай бастады. Хулигай басшысы Ахаку 1403 жылы Цзяньчжоу гарнизонының қолбасшысы болды, бұл гарнизон ауданның Юань әулетінің саяси бірлігінің атымен аталды. Одоли тайпасының басшысы Мунке Темур (猛哥帖木儿) Цзяньчжоу сол жақ гарнизонының басшысы болды және көп ұзамай Тонг тегін қабылдады. Цзяньчжоу гарнизондарының екеуі де Миннің Каюань және Фушунь базарларында сауда жасады. Олар батысқа бірнеше қысқа мерзімді жорықтар жасап, солтүстіктегі жабайы журчендермен және оңтүстіктегі корейлермен шайқасты. Журчендердің Корея аумағына жасаған шабуылдары 1467 және 1478 жылдары корей-мин ортақ қарсы шабуылдарына әкеп соқты, бұл Цзяньчжоу журчендерін әлсіретті. Мин әулеті тұсында Цзяньчжоу журчендері егіншілікпен айналыса бастады, оңтүстікке қарай жылжулары нәтижесінде тыңайтқыштар, малдар және темір соқалар туралы білім алды. 1599 жылдан бастап журчендер қытайлардан темір соқа сатып алып, корейлерден темірді қаруға айналдыруды үйренгеннен кейін темір балқыту және кен өндіру туралы білім алды.

Конфедерация ғимараты

XVI ғасырдың ортасына қарай Мин күзет құрылымы көбінесе жоғалып, жуйшендер екі конфедерацияға: Хайси жуйшендері мен Цзяньчжоу жуйшендеріне бөлінді. Цзяньчжоу одақтастары Ялу өзенінің солтүстігінде бес тайпада өмір сүре берді: Суксуху өзені тайпасы, Хунехе, Ванггия, Донгго және Джецен. Ван Гао басшылығымен конфедерация Мин шебіне шабуыл жасап, тіпті 1473 жылы Фушунда Мин қолбасшысын өлтірді. Қытайдың күшті қарсы шабуылы Ван Гаоның қазасына және конфедерацияның тарауына әкелді. 1582 жылы Цзяньчжоу конфедерациясы Мин әскерімен кездесті, олар ыдырап бара жатқан конфедерацияны тұрақтандыру мақсатында науқан бастады. Никан Вайлан Мин генералы Ли Чэнляңмен Ван Гаоның ұлы Атайға қарсы одақтасты. Алты батырдың басшысы Джоканга бастапқыда Лидің қол астында болды, себебі оның немересі, жас Нұрхачи оның кепілінде болды. Бірақ Джоканга кейін Никан Вайланға қарсы шығып, төртінші ұлы Таксиді Атайдың Гуре бекінісінде қолдауға алып келді. Гуре шайқасында Атай, Джоканга және Такси қаза тапты. Суксуху тайпасының бірнеше басшылары Нұрхачидің орнын басуға дайын тұрды. Дегенмен, Нұрхачи соңында билікке көтерілді.

Нұрғачи және Цзяньчжоу Юрченнің басшылығы

Суксуху өзенінің тайпасын әкесінің әкесінен мұра еткен Нұрхачи Мин мемлекетімен қарымталасқа түсіп, Жеті шағымын жариялады. Нұрхачи жақындарының оқссыз қазасына кек қайтарды және әкесі мен атасының өліміне кінәлі Мин әскеріне қарсы күресті бастады. Мин мемлекеті қарсылық көрсеткенімен, Никан Вайлан ақыры Джоканга мен Таксидің өлімі үшін жауапты деп танылып, 1586 жылы өлімге кесілді. Мин билігі олардың өлімінің жазатайым оқиға екенін және жорықпен байланысы жоқ екенін мәлімдеді. Кейін Ли Чэнлиан тіпті оған әкелік қамқорлық жасады. Нұрхачи жастығында Фушундағы Ли Чэнлианның үйінде тұрған болуы мүмкін, соның арқасында қытай тілін меңгерген болуы ықтимал. Нұрхачи кейіннен Журчендердің конфедерациясын біріктіруге жетекшілік етті. Цзяньчжоу конфедерациясының басшылығы Одори Журчендерінен бастау алды, олардың басшысы Монгке Темур Мин және И мемлекеттерінде танымал болған. Нұрхачидің атасы Джоканга өзін Монгке Темурдың төртінші ұрпағы деп есептеді. Журчен тайпасының жоғары лауазымды өкілдері өздерінің есімдерінде Цзягудың қытай иероглифтерін пайдаланды. 1588 жылы Нұрхачи Вангия және Донго тайпаларын біріктірді. Цзяньчжоу Журчендерінің бірігуі Нұрхачи үшін билігін Оңтүстік және Орталық Манчжурияға таратуға және толыққанды біртұтас Манчжур мемлекетін құруға мүмкіндік берді. Маньчжу (Журчен: manju) атауының өзі Цзяньчжоу Журчендерін белгілеу үшін қолданылған ежелгі термин болған деседі.

Тіл

Цзюньцзюнь халқы Цзинь династиясында қалыптасқан фонетикалық китан тілінен алынған Цзиньцзюнь тілін сөйлейтін Цзиньцзюнь халқынан өзгеше, Цзяньчжоу цзюньцзюньдері әдетте үш түрлі тіл қолданды: цзюньцзюнь, монғол және қытай тілдерін. Цин империясының тарихына сәйкес, Цзяньчжоу басшысы Нұргачи фонетикалық монғол және цзюньцзюнь тілдерін біріктіретін қолайлы жүйені ойлап табуға тырысты. Осының нәтижесінде маньчжур тілі құрылды, ол кейіннен Манжурияның бірігуіне түрткі болған ең маңызды өнертабыстардың бірі деп есептелді. Алайда, біраз уақыт бойы жазу кеңінен қабылдана қоймады, сондықтан Цзяньчжоу халқы монғол тілін әдеттегі тіл ретінде қолдануын жалғастырды.

Жосон әулетімен қарым-қатынасы

1300-ші жылдары құрылған Кореяның Жосон әулеті кейбір Джурчен басшыларын пайдалы одақтастар деп санады. Джурчендер 12 ғасырдан бері Кореяның солтүстік-орталық бөлігінде, Хамхунгке дейін орналасқан. Алайда, Кореядағы И әулеті Джурчендерді Ялу өзеніне қарай, тіпті одан да солтүстікке, қазіргі Маньчжурияға ығыстыру үшін қарқынды әскери науқандар жүргізді. Цзяньчжоу туралы ең айқын баяндамалар мен сипаттамалардың бірі Син Чун Ли берген мәліметтерде кездеседі. Син Чун Лидің Цзяньчжоу Джурчендеріне жасаған миссиясы 1594 жылғы оқиғаны шешуді мақсат етті, сол кезде Цзяньчжоу Джурчендері кем дегенде он жеті кореялықты тұтқынға алып, олар үшін құн талап еткен. Бұл мәселені шешу үшін Син Корея сарайынан Нурхачидің Фе Аладағы резиденциясына жіберілді. Ол және кореялық шенеуніктердің шағын тобы Мамп Оджиннен Ялу өзенін кешіп, Нурхачи орналасқан Суксу аңғарына қарай солтүстік-батысқа бағытталды. Син Цзяньчжоу Джурчен конфедерациясы арқылы саяхат еткенде өзінің сапары туралы егжей-тегжейлі жазбалар жасады. Қыс мезгілі болғанына қарамастан, оның байқайтыны бойынша Цзяньчжоу жері өзендерге, орманға бай және өнеркәсіп дамыған. Син өз зерттеулерін жүйелеп, Цзяньчжоу Джурчендері өздерінің қоғамын орманды өзен жағалауларында орналасқан, жиырмаға дейін немесе одан да аз шаңырақтың ауылдарына бөлгенін мәлімдеді. Олар өзен мен оның төңірегіндегі жерлердің есебінен күнкөріс жасап, өмір сүрді.

Мин әулетімен қарым-қатынасы

Цзяньчжоу юрчендері және басқа юрчен тайпалары сауда құқықтары үшін Мин және Имен жиі дауласып отырды. Олар Нурган мен Ляодунда жиі қақтығыстарға түсті, бұл аймақтар Цинь Қытайын бағындыру алдында саяси және мәдени тұрғыдан ерекшеленген болатын. Дегенмен, сонымен қатар біртұтаслық та болды, ол юрчен басшыларының Пекинге Мин императорына «ритуалдық құрмет көрсету» үшін жоспарланған сапарларында көрінді. Бұл сапарлар Миннің алым-салық жүйесін қанағаттандыру мақсатында жасалды. Керісінше, бұл Минге юрчен элитасының және әскери орналасқан жерлерінің тізімін жасауға көмектесті, сонымен қатар екі топ арасындағы шиеленісті азайтты. Нұрғачи кем дегенде екі рет алым-салық төледі – біріншісі әкесімен бірге жас кезінде, екіншісі жекебас. Ол 1580 жылға дейін Ляодундағы Мин шенеуніктеріне қарсы Цзяньчжоу юрчендерінің наразылығын қайталады. Ол Мин шенеуніктерінің сыбайласқа салынып, саудаға араласатынын айтып шағымданды. Алайда, сол кезде Мин юрчендерді қауіп деп санамады. Юрченнен маньчжуға атаудың өзгеруі маньчжулардың юрчендердің – Цзяньчжоу юрчендерінің қытайлармен билік еткенін жасыру үшін жасалды. Цинь әулеті «Цинь Тайдзю Ву Хуанди Шилу» және «Манчжоу Шилу Ту» (Тайдзю Шилу Ту) кітаптарының екі түпнұсқа данасын Цинь сарайында жасырып, оларды көпшілікке көрсетуге тыйым салды, себебі олар маньчжу Айсин Гиоро әулетінің Мин әулетімен билік еткенін көрсетіп тұрды. Мин дәуірінде Жосон корейлері Корея түбегінің солтүстігіндегі, Ялу және Тумен өзендерінің үстіндегі юрчендер қоныстанған жерлерді, Мин Қытайдың бір бөлігі деп санап, «жоғары ел» (санггук) деп атады. Цинь әулеті Минге бағынышты болған юрчендердің (маньчжулардың) есімдерін және ақпараттарын Мин тарихынан әдейі алып тастады. Осы себепті Миннің тарихында Мин билігі кезінде юрчендер туралы мазмұнды алу үшін Миннің шын жазбалары қолданылмады.

Шекара бойымен сауда жасау

Нұрғачи билікке келгеннен кейін, ол ауыл шаруашылығы жұмысшыларын жинап, Цзяньчжоу журчендерін нығайту саясатын жүргізді. Бұл мақсатқа шекара маңындағы шаруаларды ұрлау арқылы ішінен келді. Бірақ, бұрынғы билеушілерден өзгеше, Нұрғачи басқарған Цзяньчжоу журчендері осы шаруаларға баспана беріп, түрлі артықшылықтар мен ресурстар ұсынды, бұл олардың ассимиляциясын жеңілдетіп, Нұрғачи режиміне адалдығын қалыптастырды. Фушань – «Тонг ата-бабалар қаласы» болды және 17-ғасырдың басында Мин мемлекеті оны бекініске айналдырды, себебі ол Ляодунның шекарасында орналасып, Хайси, Цзяньчжоу және жабайы журчендер мекендеген Нурган аймақтарымен шектесетін еді. Фушань – сауданың маңызды орталығы болды, әсіресе дәмді женьшень, жылқы саудасы және боялған киімдерімен танымал еді. Фушань Цзяньчжоу елшілігінің мүшелері үшін, Минге салық төлеу миссияларын орындау барысында тоқталып, демалуға және тамақтануға ыңғайлы орын болды. 1618 жылы Нұрғачи әскері Фушуньді басып алды. Бұл жағдай шиеленісті күшейтті және 1621 жылы Цзяньчжоу журчендері Ляодун аймағында Минмен соғыс бастады, онда Нұрғачи Миннің әскери қолбасшысы Сюнь Тингбимен (1569-1625) шайқасты. Осы кезде ол өзін «Джин» деп атаған біртұтас журчен мемлекетін жариялады, бұл бұрынғы журчен империясын еске түсірді. Осы соғыстан кейін Мин мемлекеті Нұрғачидің күшейіп келе жатқан зор әскери күшін анық сезіне бастады. 1622 жылы Нұрғачи Миннің әскери күш-жігерін қолдаған моңғолдарды өздерінің бекіністерін тастауға көндірді, нәтижесінде Гуаннин шайқасында Мин үшін ауыр жеңіліс болды. Нұрғачи әскері көп ұзамай бұрынғы Мин провинциясының астанасы болған Шэньян қаласын басып алды. Бұл шайқас Цзяньчжоудың нығаюына және айналасындағы тайпалармен қарым-қатынасты жақсартуға көмектесті.