Кіріспе

Дедуктивті ойлауды зерттеудегі тест. Уэсонның таңдау міндеті (немесе төрт карта мәселесі) – Питер Кэткарт Уэсонның 1966 жылы құрастырған логикалық жұмбақ. Бұл дедуктивті ойлауды зерттеудегі ең белгілі міндеттердің бірі. Жұмбақтың мысалы:

Кері қайыру қажет емес картаны дұрыс анықтаған немесе кері қайыру қажет картаны анықтамаған жауап бұрыс болып есептеледі. Алғашқы міндет сандармен (жұп, тақ) және әріптермен (дауысты, қосымша дауыссіз) жұмыс істеді. Бұл тест ерекше қызығушылық тудырады, себебі адамдар көп жағдайда оны шешуде қиындық көреді, бірақ кейбір жағдайларда дұрыс шеше алады. Атап айтқанда, зерттеушілер оның әлеуметтік ережелерді тексеру контекстінде оңай шешілетінін анықтады.

Шешім

Дұрыс жауап – 8 және қызыл карточканы бұру. Ереже былай болды: "Егер картаның бір жағында жұп сан көрсетілсе, онда оның екінші жағы көк түсті болады". Осы ережені жоққа шығара алатыны – бір жағында жұп сан, ал екінші жағында көк түс емес нәрсе бар карта ғана: Егер 3 карта көк (немесе қызыл) болса, онда ереже бұзылмайды. Себебі ережеде тақ сандар туралы ешқандай талап жоқ. (Ата-бабаны жоққа шығару) Егер 8 карта көк болмаса, онда ереже бұзылады. (Modus ponens) Егер көк карта тақ (немесе жұп) болса, онда ереже бұзылмайды. Көк түс тек жұп сандарға ғана тән емес. (Соңынан растау) Егер қызыл карта жұп сан болса, онда ереже бұзылады. (Modus tollens)

Логиканы қолдану

Бұл жерде "егер" деген сөз классикалық логикадағы материалдық шартты білдіреді, сондықтан бұл мәселені modus ponens (барлық жұп карталарды көк екеніне көз жеткізу үшін тексеру қажет) және modus tollens (барлық көк емес карталарды жұп емес екеніне көз жеткізу үшін тексеру қажет) арқылы карталарды таңдап алу арқылы шешуге болады. Уэсонның төрт карталық мәселесіне қатысты жүргізілген бір эксперимент, осы тапсырмада адамдардың таңдауына логикаға негізделмеген көптеген факторлардың әсер ететінін көрсетті. Бұл экспериментке қатысушылар жасаған логикалық емес қорытындылар, логикалық емес ойлау механизмдерінің болу мүмкіндігін және құрылымын көрсетеді. Балама ретінде, мәселені нөлдік реттік логикаға сілтеме жасау арқылы да шешуге болады. Классикалық пропозициялық логикада материалдық шарт, оның алғы шарты дұрыс болса және соңы жалған болса ғана жалған болады. Осының салдары ретінде, таңдау тапсырмасында жалған шартты анықтау үшін екі жағдайды қарастыру қажет:

Алғы шарты дұрыс жағдай (жұп карта), соңы жалған екенін тексеру үшін (қарсы жағы көк емес). Соңы жалған жағдай (қызыл карта), алғы шарты дұрыс екенін зерттеу үшін (қарсы жағы жұп).

Тапсырманы орындау туралы түсініктемелер

Уэсонның зерттеуінде, қатысушылардың 10% -ы да дұрыс шешімді таба алмады, ал бұл мәселенің нақты критерийлеріне сәйкес, 8 карта мен қызыл карта болу керек еді. Бұл нәтиже 1993 жылы қайталанды. Бұл іріктеу экспериментінің нәтижесіздігінің себебі, оның маңыздылығының жеткіліксіздігі болуы мүмкін. Алайда, егер тапсырма басқаша формулировкаланса, эмпирикалық деректер логикалық жауаптардың артуын көрсетті. Кейбір авторлар қатысушылар "егер, онда" конструкциясын материалдық логикалық байланыс ретінде түсінбейді дейді, себебі күнделікті тілдегі шарттылық материалдық шарттылықтан өзгеше. Уэсон қатысушылардың осы іріктеу тапсырмасындағы қателіктерін растауға бейімділікпен байланыстырады. Растауға бейімділік адамдарды ережені қуаттайтын карталарды іздеуге итермелейді, соның салдарынан эксперименттің басты мақсатын – ережені жоққа шығаруға мүмкіндік беретін карталарды әдейі таңдауды – қанағаттандырмайды.

Әлеуметтік ережелерді сақтау

1983 жылы тәжірибешілер Уэсонның таңдау міндеттемесіндегі табыс контекске тәуелді екенін анықтады, бірақ қандай контексдер көбінесе дұрыс жауаптарға, ал қайсысы көбінесе бұрыс жауаптарға әкелетіні туралы теориялық түсінік болмады. Осы жағдайда модуль арнайы алдауды анықтау модулі ретінде сипатталады. Фон Сидоу (2006) деонтикалық және сипаттамалық шарттылықтарды ажырату қажеттігін айтты, бірақ деонтикалық шарттылықтарды тексеру логикасы жүйелірек (Беллер, 2001 қараңыз) және адамның мақсаттарына байланысты (Спербер және Жиротто, 2002 қараңыз) екенін дәлелдеді. Дегенмен, Каназаваға (2010) жауап ретінде Кауфман және басқалар (2011) 112 қатысушыға Космидс пен Туби (1992) ұсынған контекстуалды Уэсон картасын таңдау міндеттемесінің 70 элементтен тұратын компьютерлік нұсқасын ұсынды және оның орнына "эволюциялық жағынан таныс мәселелердегі өнімділік, эволюциялық жағынан жаңа мәселелердегі өнімділіктен гөрі жалпы интеллектпен күшті байланысты" деген қорытындыға келді. Психология бүгінге жазған Кауфман "Жалпы интеллект эволюциялық психологиямен толық үйлесімді болып көрінеді" деген қорытынды жасады.