Кіріспе

Су асты кемелерін іздеу шамдары

Лий шамдары (L/L) – Атлантика шайқасында қолданылған, екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің британдық су асты кемелеріне қарсы құрылғысы. Бұл британдық Корольдік әуе күштерінің жағалау командасының бірнеше патрульдік бомбалаушыларына түнде пайда болған неміс су асты қайықтарын анықтауға көмектесетін, 22 миллион канделалы (диаметрі көрсетілмеген) көміртек доғасы бар қуатты іздеу шамдары болды. Жаңа әуеден-су үсті кемелеріне (ASV) арналған радармен түнгі операциялар радардың ең аз қашықтығы шамамен болғандықтан, нысана радар экранынан жоғалған кезде әлі көрінбейтінін көрсетті. Бұл ең төменгі қашықтықты қысқарту әрекеттері сәтті болмады, сондықтан Wing Commander Humphrey de Verd Leigh радарда нысана жоғалып бара жатқанда ғана қосылатын іздеу шамдарын пайдалану идеясын ұсынды. Су асты қайығының суға батуға уақыты жетпеді, ал бомбалаушы нысананы анық көре алды. 1942 жылдың маусым айында енгізілген бұл құрылғы өте табысты болды, нәтижесінде неміс су асты қайықтары күндіз батареяларын зарядтауға мәжбүр болды, себебі олар кем дегенде ұшақтарды көре алатын. Германия ASV және Лий шамдарының комбинациясына қарсы тұру үшін Metox радарлық ескерту қабылдағышын енгізді. Metox су асты қайық экипажына радарды қолданатын ұшақ жақындап келе жатқаны туралы алдын ала ескерту берді. Радарлық ескерту қабылдағышы радарлық сәулелерді радар кемелерді анықтауға қарағанда үлкен қашықтықта анықтай алатындықтан, бұл көбінесе U қайығына суға түсуге жеткілікті уақыт берді. Бұл күтілгендіктен, одақтастар сантиметрлік ASV Mk. III радарымен жауап берді, шайқасты қайтадан бақылауға алды. Неміс Naxos радарлары бұл радарларға қарсылық көрсеткенмен, бұл кезде U қайықтарының күштері қалпына келтірілмейтіндей зақымдалған еді.

Даму

Ертедегі әуеден-жерге радарлар, атап айтқанда ASV Mk. II, өте ұзақ ең төменгі анықтау қашықтығына ие болды. Сондықтан ұшақ нысанаға жақындағанда, радардан жоғалып кететін, ал қашықтығы түнде жарық көмегінсіз көзге көруге жеткіліксіз болатын. Алғашқыда ұшақтар бұл мәселені аймақты жарықтандыру үшін шаралар тастау арқылы шешті, бірақ шаралар ұшақтың тіке төменің ғана жарықтандырғандықтан, суасты қайығы көрінгенше бірден-бірге бірнеше шара тастау қажет болды. Ол көрінген соң, ұшақ шабуылға оралып, бүкіл процесте суасты қайығына суға батуға уақыт берді. Соңында, уақытты бақылауға арналған шаралар жасалды, бұл шабуылдаушы ұшақтың айналуға уақыт беруге мүмкіндік берді. Шаралар ұшақ бұрын тастаған теңіздік шығырдан (буйдан) әуеге атылды. Су бетіндегі суасты қайығы ұшақ жақындағанда силуэт түрінде көрінетін. Ұшақ командирі Хамфри де Верд Ли, Корольдік әуе күштерінің қызметкері, қайтып келген ұшақ экипажымен әңгімелескеннен кейін шешім тапты. Бұл – ұшақтың астына, алға бағытталған іздеу шамдағысын орнату, шамды қосқанда суасты қайығын дереу көруге мүмкіндік беру. Ол кейін Лей шамдағысын өздігінен, құпия түрде және ресми рұқсатсыз жасады – тіпті Әуе министрлігі де оның дамуын толық прототип көрсетілгенге дейін білмеді. Бастапқыда оның үлкен көлеміне байланысты ұшаққа орнату қиын болды. Ли идеяны сынауға талпынып, Жағалау командасының Бас қолбасшысы сэр Фредерик Боухиллдің қолдауын алды. 1941 жылдың наурыз айында қажетті генераторы бар Vickers Wellington DWI (ол үлкен электромагнитті пайдалана отырып, магниттік кендерді табу операцияларында қолданылған) шамды ұстайтын "қоқыс жәшігімен" жаңартылды және тұжырымдаманың дұрыстығын дәлелдеді. Осы кезде Әуе министрлігі идеяның құнды екенін шешті, бірақ оның орнына түнгі бомбалаушыларды ұстау үшін бастапқыда жасалған, тиімділігі төмен жүйе – Turbinlite қолдануы керек деп ойлады. Сынақтардан кейін олар да Лидің жүйесін қолдануға келісті, бірақ ұшақтарды оны тасымалдауға бейімдеу 1942 жылдың ортасына дейін басталды. Дамытуға көмек және өндірісті Джек Савидж басқарған Уотфордтағы Savage and Parsons Ltd. жүзеге асырды.

Оқыту

Путсбородағы бақылау бекеті мен бетондық көрсеткіш жебелері Ли Лайттық оқу-жаттығулары үшін салынған. Морт шығанағында бекітілген буй нысана ретінде қолданылды. Вулкомбта және шығанақтың ортасындағы тағы екі нүкте бомбалау әрекетінің дәлдігін анықтау үшін триангуляция жасауға мүмкіндік берді.

Тиімділігі

Лийдің жарығынан бұрын бес айдан астам уақыт бойы жаудың бірде-бір су асты кемесі батырылмаған еді, бірақ радармен үйлесімде қолданғанда, ол өте күшті нәтиже берді. Сондықтан көптеген неміс су асты кемелерінің экипаждары күндіз су бетіне шығуды жөн көрді, осылайша олар кем дегенде шабуылдайтын ұшақтарды көріп, өздерін қорғау үшін зениттік қаруларын қолдану мүмкіндігіне ие болды.