Кіріспе

Джаз музыкасымен байланысты музыкалық ансамбль

Биг-бенд немесе джаз-оркестр – джаз музыкасының музыкалық ансамблінің бір түрі, әдетте он немесе одан көп музыканттан тұрады және төрт бөлімнен құралады: саксофондар, трубалар, тромбондар және ырғақ тобы. Биг-бендтер 1910 жылдардың басында пайда болды және 1940 жылдардың басында, свинг ең танымал болған кезде джаз музыкасына үстемдік етті. "Биг-бенд" термині музыка жанрын сипаттау үшін де қолданылады, бірақ биг-бендтер осы стильдегі ғана музыканы орындаған жоқ. Биг-бендтер бастапқыда Линди-хоп биін сүйемелдеу үшін құрылған. Әдеттегі джаз импровизацияға баса назар салғаннан өзгеше, биг-бендтер жазба композициялар мен аранжировкаларға сүйенді. Олар солистерге емес, оркестр жетекшілеріне, аранжировщиктерге және аспаптар секцияларына көбірек рөл берді.

Құралдар

Биг-бэндтерде әдетте төрт бөлім болады: трубалар, тромбондар, саксофондар және гитара, фортепиано, контрабас, барабандар және кейде вибрафоннан тұратын ырғақ бөлімі. 1920-1930 жылдардағы алғашқы биг-бэндтерде әдетте екі немесе үш труба, бір немесе екі тромбон, үш немесе төрт саксофон және төрт аспаптан тұратын ырғақ бөлімі болды. 1940 жылдары Стэн Кентонның тобы бес труба, бес тромбон (үш тенор және екі бас тромбон), бес саксофон (екі альт саксофон, екі тенор саксофон, бір баритон саксофон) және ырғақ бөлімін пайдаланды. Дьюк Эллингтон бір кезде алты труба қолданған. Көптеген биг-бэндтер бұрын кең таралған джаз кларнетін өздерінің аранжировкаларынан шығарды (Арти Шоу мен Бенни Гудманның кларнет жетекші оркестрлерінен басқа), бірақ көптеген Дьюк Эллингтон әндерінде кларнет бөлімдері болды, көбінесе тенор саксофон бөлімдерінің біреуін алмастырып немесе екі есе арттырып берді; сирек жағдайларда Эллингтон бас кларнетті баритон саксофонмен алмастырды, мысалы, "Swinging Suites" альбомынан "Ase's Death" шығармасында. Бойд Раебурн симфониялық оркестрлерден флейта, француз мүйізі, скрипкалар және литавраларды өз тобына қосты. Пол Уайтман өзінің ансамблінде жеке аккордеонды де көрсетті. Сегіз (октет), тоғыз (нонет) немесе он (тентет) дауыстан тұратын джаз ансамбльдерін кейде "кішкентай биг-бэндтер" деп атайды. 1940 жылдары биг-бэндтің кішкентайрақ құрамы "ырғақ секстеті" түрінде пайда болды. Бұл ансамбльдерде әдетте фортепиано, гитара, бас, виолончель, соққы аспаптары және маримбамен сүйемелденген үш немесе одан көп аккордеон болды. Чарльз Маганте, Джо Бивиано және Джон Серри сияқты орындаушылардың арқасында олар танымал болды. XXI ғасырдың биг-бэндтері өз алдыңғыларына қарағанда әлдеқайда ірі болуы мүмкін, 20-дан астам музыканттан тұрады, кейбір еуропалық топтар 29 аспапты пайдаланады, ал кейбіреулері 50-ге жетеді.

Отырғыштар мен орналасу

17 адамнан тұратын биг-бендтің ең көп таралған отырыс схемасында әр бөлім топтың дыбысын оңтайландыру үшін мұқият орналастырылған. Жел аспаптарында 3 түрлі партия болады: жетекші партиялар (бірінші труба, бірінші тромбон және бірінші альт-саксофон), соло партиялар (екінші немесе төртінші труба, екінші тромбон және бірінші тенор-саксофон) және бөлім мүшелері (қалған музыканттар). Топтың құрамы әдетте, жетекші партиялар өз бөлімдерінің ортасында, ал соло партиялар ырғақ бөліміне жақын орналасады. Төртінші тромбон партиясын әдетте бас тромбон орындайды. Кейбір пьесаларда трубалар флюгельгорн немесе корнетке ауысуы мүмкін, ал саксофоншылар көбінесе флейта, пикколо, кларнет, бас кларнет немесе сопрано саксофон сияқты басқа да ағаш үрлемелі аспаптарда ойнайды. Композитор, аранжировщик және жетекшінің рөлдерін ажырату пайдалы. Композитор әртүрлі көлемдегі жеке орындаушылар немесе топтар орындайтын түпнұсқа музыка жазады, ал аранжировщик композиторлардың шығармаларын орындау немесе жазу үшін шығармашылық түрде бейімдейді. Аранжировщиктер көбінесе берілген пьесаның барлық немесе көп бөлігін, әдетте «ноталар жинағы» деп аталатын түрінде жазады. Топ жетекшілері әдетте музыканттарды әртүрлі көлемдегі ансамбль құру үшін жинап, олар үшін материалды таңдайды немесе жасайды, репетиция кезінде музыканың динамикасын, фразировкасын және экспрессиясын қалыптастырады және жиі олармен бірге ойнап, орындау кезінде топты жетектейді. Алғашқы ірі оркестрдің көрнекті аранжировщиктерінің бірі – Пол Уайтменнің «симфониялық джаз оркестрі» үшін жазған Ферде Грофе. Кейбір жетекшілер, мысалы, Гай Ломбардо, басқалардың шығармаларын орындады (Ломбардо жағдайында, көбінесе оның інісі Карменнің), ал басқалары, мысалы, Мария Шнайдер, үш рөлді де атқарады. Дегенмен, көп жағдайда бұл рөлдердің арасындағы шекаралар нашарлайды. Мысалы, Билли Стрейхорн өнімді композитор және аранжировщик болды, ол көбінесе Дьюк Эллингтонмен бірлесіп жұмыс істеді, бірақ жетекші рөлін сирек қабылдады, оны Эллингтон өзі қабылдады, ол өзі де композитор және аранжировщик болды. Свинг дәуіріндегі биг-бендтердің әдеттегі аранжировкалары строфикалық формада жазылған, бірнеше рет қайталанатын бірдей фраза мен аккорд құрылымымен. Әр қайталау немесе хор әдетте он екі тактік блюз формасын немесе отыз екі тактік (AABA) ән формасын қабылдайды. Аранжировканың бірінші хоры әуенді таныстырады, содан кейін даму хорлары келеді. Бұл даму импровизацияланған сололар, жазылған соло бөлімдері және «қуатты хорлар» түрінде болуы мүмкін. Кейде бірінші хордың алдында кіріспе болады. Көптеген аранжировкаларда кейбір немесе барлық хорлардың арасында кіріспеге ұқсас интерлюдия болады. Форманы безендірудің басқа әдістеріне модуляция және каденциялық кеңейту жатады. Кейбір үлкен ансамбльдер, мысалы, Кинг Оливердің тобы, жартылай аранжировкаланған, жартылай импровизацияланған музыка орындады, көбінесе «бас аранжировкаларға» сүйенді. Бас аранжировка – бұл топ мүшелері репетиция кезінде құратын музыкалық шығарма. Олар тәжірибе жасайды, көбінесе бір музыкант қарапайым музыкалық фигураны ойлап табады, ол сол бөлімде дамуға әкеледі, содан кейін басқа бөлімдер арқылы кеңейтіледі, содан кейін бүкіл топ осы шығарманы қалай орындайтынын жаттап алады, оны нотаға жазбайды. 1930 жылдары Каунт Бейсидің тобы жиі бас аранжировкаларын қолданды, Бейси айтқандай, «біз оны бастаймыз, ал қалғаны қосылады». 1930 жылдары бас аранжировкалар жиі кездесетін, өйткені құрамдағы айналым аз болды, бұл топ мүшелеріне репетиция жасауға көбірек уақыт берді.

Би музыкасы

1910 жылға дейін Америкадағы әлеуметтік билер вальс пен полька сияқты қимылдармен ерекшеленді. Джаз Нью-Орлеаннан Чикаго мен Нью-Йорк қалаларына көшкен кезде, оның ізінен қарқынды, қызықты билер де келді. Келесі онжылдықтарда би залдары джиттербаг пен линди-хоппен билейтін адамдарға толы болды. Би дуэті Вернон мен Айрин Касл фокстротты танымал етті, оған Джеймс Риз Юропа басқарған Юропа қоғамы оркестрі сүйемелдеді. Мұның бұрынғы мысалдары да бар, мысалы, Велман Браудтың 1927 жылғы Эллингтонның «Вашингтон Уаббл» туындысы. Бұл музыка түрі 1930 жылдардың басында гүлденді, бірақ 1936 жылға дейін оған үлкен қызығушылық болмады. Сол кезге дейін ол қысымға ұшырап, кейде қауіпті деп есептелді. 1935 жылдан кейін биг-бэндтер свинг музыкасын орындау арқылы танымал болды және свингті ерекше стиль ретінде қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Батыс свинг музыканттары да сол кезеңде танымал биг-бэндтер құрды. Жүздеген танымал топтардың арасында стильдердің алуан түрлілігі байқалды. Көптеген белгілі топтар оркестр жетекшісінің, жетекші аранжировщиктің және құрамының ерекшелігін көрсетті. Граф Бейси сергінек, қуатты свинг орындады, Боб Кросби (Бингтің інісі) диксиленд стиліне жақын болды, Бенни Гудман қарқынды свинг орындады, ал Дьюк Эллингтонның шығармалары әртүрлі және күрделі болды. Көптеген топтарда Бенни Гудман мен Арти Шоудың кларнеттері, Джек Тигарденнің тромбоны, Гарри Джеймстің трубасы, Джин Крупаның барабандары және Лайонель Хэмптонның вибрафоны сияқты күшті музыканттар болды. Көптеген ірі топтардың танымалдығын Фрэнк Синатра мен Конни Хейнс (Томми Дорсимен), Хелен О'Коннелл мен Боб Эберли (Джимми Дорсимен), Элла Фицджеральд (Чик Уэббпен), Билли Холидей мен Джимми Рашинг (Граф Бейсимен), Кей Старр (Чарли Барнетпен), Беа Уэйн (Ларри Клинтонмен), Дик Хаймс, Китти Каллен және Хелен Форрест (Гарри Джеймстен), Фрэн Уоррен (Клод Торнхиллмен), Дорис Дей (Лес Браунмен) және Пегги Ли мен Марта Тилтон (Бенни Гудменмен) сияқты жұлдызды вокалистер күшейтті. Кейбір топтар «қоғамдық топтар» болды, олар күшті ансамбльге, бірақ аз ғана солистерге немесе вокалистерге сүйенді, мысалы, Гай Ломбардо мен Пол Уайтменнің топтары. «Жылдам топтар», мысалы, Граф Бейси мен Томми Дорсидің топтары, жылдам, қуатты әндерге баса назар салса, «жұмсақ топтар», мысалы, Гленн Миллер оркестрі мен Шеп Филдс Рипплинг Ритм оркестрі, импровизацияға аз көңіл бөліп, сезімталдыққа көбірек мән берді. Олар көбінесе баяу темпті, жүрекке тиетін әндер орындады. Осы кезде биг-бэнд джаздағы басты күшке айналды, сондықтан ескі буын оған бейімделуге немесе зейнетке шығуға мәжбүр болды. Кіші топтық жазбаларға сұраныс болмағандықтан (депрессия кезеңіндегі өнеркәсіп тәуекелге баруға құштар болмағандықтан), Луи Армстронг пен Эрл Хайнс сияқты музыканттар өздерінің топтарын басқарды, ал Джелли Ролл Мортон мен Кинг Оливер сияқтылар ұмытқа кетті. Дегенмен, свинг дәуірінің көптеген танымал биг-бэндтері үлкен ансамбльдің ішінде кіші топтарды дамытты: мысалы, Бенни Гудман трио мен квартет құрды, Арти Шоу Граммерси Файв тобын құрды, Граф Бейси Канзас-Сити Сикс тобын, ал Томми Дорси Клембек Севен тобын жасады. 1930 жылдардың негізгі «қара» топтарына Эллингтон, Хайнс және Каллоуэйден басқа Джимми Лансфорд, Чик Уэбб және Граф Бейси кірді. Бенни Гудман, Арти Шоу, Томми Дорси, Шеп Филдс және кейін Гленн Миллердің «ақ» топтары онжылдықтың ортасындағы «қара» әріптестерінен гөрі танымал болды. 1930 жылдардың ортасында ақ нәсілді аудиторияға жол ашуға Casa Loma Orchestra және Бенни Гудманның алғашқы тобы көмектесті. «Қара» және «ақ» топтардың коммерциялық танымалдылығындағы айырмашылық көзге түріп тұрды: 1935 және 1945 жылдар аралығында ең үздік төрт «ақ» топтың 292 үздік он пластинкасы болды, оның 65-і бірінші орынға ие болды, ал ең үздік төрт «қара» топтың 32 ғана топ он хит болды, тек үшеуі бірінші орынға жетті. 1930 жылдардың аяғы мен 1940 жылдардың басында ақ нәсілді жасөспірімдер мен жастар биг-бэндтердің басты жанкүйерлері болды. Көптеген музыканттар әскери қызметке шақырылып, USO труппаларымен майданға шықты, Гленн Миллер шоулар арасында жүріп-тұрып қаза тапты. Көптеген топтар соғыс жылдарында құрамын жоғалтты, нәтижесінде әйелдер еркектердің орнын басты, ал әйелдерден құралған топтар пайда бола бастады.

Қазіргі заманғы биг-бендтер

Биг-бендтер свинг дәуірімен байланысты болғанымен, олар сол онжылдықтардан кейін де өмір сүруді жалғастырды, бірақ олар ойнаған музыка көбінесе свингтен өзгеше болды. 1942 жылы «Чероки» және 1943 жылы «The Moose» әндерін жазған топ жетекшісі Чарли Барнет боп дәуірінің басталуы деп есептеледі. Вуди Германның бірінші тобы, «First Herd» деген атпен танымал, прогрессивті джаздан елес алды, ал «Second Herd» үш тенор мен бір баритон саксофонынан тұратын саксофон бөліміне ерекше назар аударды. 1950 жылдары Стэн Кентон өзінің тобының музыкасын «прогрессивті джаз», «заманауи» және «жаңа музыка» деп атады. Ол өзінің шығармаларын орындау үшін топ құрды. Кентон биг-бендтердің шекараларын кеңейтіп, қарама-қайшы элементтерді біріктірді және музыка туралы көзқарастары әртүрлі ұйымдастырушыларды шақырды. Бұл эклектизм Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі джаздың көп бөлігіне тән еді. 1960 және 1970 жылдары Сан Ра және оның «Arketstra» тобы биг-бендтерді одан әрі дамытты. Раның эклектикалық музыкасын оннан отызға дейін музыканттар орындады және ол костюмдермен, бишілермен және арнайы эффектілермен театрландырылған қойылым түрінде ұсынылды. 1960 және 1970 жылдары биг-бенд рок прогрессивті рок эксперименттері, джаз фьюжн және блюз мен соул музыкасында жиі қолданылатын мүйіз хорларын біріктіру арқылы танымал болды. Осы жанрдың ең танымал топтарына Chicago, Blood, Sweat and Tears, Tower of Power және Канададан Lighthouse кірді. Бұл жанр біртіндеп негізгі поп-рок және джаз-рок саласына сіңіп кетті. Басқа топ жетекшілері бразилиялық және афрокубалық музыканы биг-бенд аспаптарымен пайдаланды, ал аранжировщик Гил Эванс, саксофонист Джон Колтрейн (1965 жылғы «Ascension» альбомында) және бас-гитарист Жако Пасториус биг-бендтерге тиісінше кул-джаз, фри-джаз және джаз фьюжн-ді енгізді. Қазіргі заманғы биг-бендтер джаз музыкасының барлық стильдерін орындайды. Кейбір ірі еуропалық джаз ансамбльдері негізінен авангард джазын ойнайды, олар биг-бендтердің аспаптарын пайдаланады. Мысалдарға 1977 жылы құрылған Вена өнер оркестрі және 1990 жылдары белсенді болған итальяндық Instabile оркестрі жатады. 1990 жылдардың соңында АҚШ-та свингке жаңа қызығушылық туды. Линди-хоп қайтадан танымал болды және жастар биг-бенд стильдеріне қайтадан қызығушылық танытты. Биг-бендтер американдық теледидарда, әсіресе кешкі ток-шоуларда жиі пайда болды, олар тарихи түрде биг-бендтерді үйлесімді музыка ретінде пайдаланды. Әдетте, ең танымал шоулар ерте уақытта эфирге шығып, үлкен аудиторияға ие болса, оларда мүйіз бөлімдері бар үлкен топтар болды, ал кейінгі уақыттардағы шоулар кішірек, ықшам ансамбльдерді таңдады. Көптеген колледждер мен университеттердегі музыка факультеттері джаз бағдарламаларын ұсынады және 18-20 музыканттан тұратын биг-бендтердің өнер көрсетулерімен импровизация, композиция, аранжировка және студиялық жазу бойынша курстарды ұсынады.

Радио

1930 жылдары Эрл Хайнс және оның тобы Чикагодағы Гранд Террастан Американың барлық аймақтарына әр түн сайын хабар таратты. Канзас-Ситиде және Оңтүстік-Батыста Бенни Мотен сияқты, ал кейін Джей МакШанн мен Джесси Стоун сияқты топ жетекшілері көбірек эмоцияға толы, блюз стилін дамытты. 1937 жылы «ұсық джаз тобының» саксофонисті Шеп Филдс өзінің «Rippling Rhythm Revue» бағдарламасымен NBC радиожелісінде эфирге шықты, онда жас Боб Хоуп та диктор ретінде таныстырылды. 1930-1940 жылдары ірі радиожелілердегі биг-бендтің тікелей эфирдегі қосылулары елдің әр жеріндегі сарайлар мен клубтардан музыканы таратты, ал джаз-клубтардан тікелей эфирдегі хабар тарату 1950 жылдары NBC-нің «Monitor» бағдарламасында жалғасты. Радио «Свингтің көшбасшысы» Бенни Гудманның даңқын арттырды. Оған қарсы шыққандар да болды, сондықтан топтар арасындағы жарыс театрлардағы өнер бағдарламаларының тұрақты бөлігіне айналды. Сол сияқты, Гай Ломбардо және оның «Корольдік канадалық оркестрі» де NBC және CBS желілеріндегі жыл сайынғы Жаңа жылдық тойларды Нью-Йорктегі Рузвельт қонақ үйіндегі «Рузвельт грильінен» (1929-1959) және «Уолдорф Астория» қонақ үйіндегі Бал залынан (1959-1976) тікелей эфирде көрсету арқылы шамамен жарты ғасыр бойы кең танылды. Глория Паркердің радио бағдарламасында әйелдерден құралған ең ірі оркестр болды, оны әйел жетекшілік етті. Ол маримбада ойнап тұрып, өзінің «Swingphony» оркестрін басқарды. Украинада туған Фил Спитальный 1930 және 1940 жылдары өзінің радиошоуының атынан шыққан «Фил Спитальный және оның «Сарман сағаты» оркестрі» деп аталатын 22 әйелден тұратын оркестрді басқарды. Басқа әйелдер тобының жетекшілері – мүйізші Б. А. Рольф, Анна Мэй Винберн және Ина Рэй Хаттон болды. Глен Миллер, Джин Крупа және Бенни Гудманның өмірбаянына негізделген көркем фильмдер 1950 жылдары түсірілді. Хелен Льюис, Бен Берни және Роджер Вулф Канның тобы басқарған топтарды Ли де Форест 1925 жылы өзінің «Phonofilm» дыбыс жазу технологиясымен түсірген үш қысқа фильм Конгресс кітапханасының фильмдер қорында сақтаулы.