Кіріспе

Француз епископы және теологы (1627–1704)

Жак Бенинье Линьель Босуэ (bɔsɥɛ; 27 қыркүйек 1627 – 12 сәуір 1704) – француз епископы және теологы. Ол уағыздары, сөздері және әдеби шығармаларымен танымал, барлық уақыттағы ең көрнекті ораторлардың бірі және француз тілінің шебері саналады. Дижон қаласында туған Босуэ, Париждегі Наварр колледжіне оқуға түсуден бұрын иезуиттер мектебінде білім алды, онда философия мен теологияны оқыды. 1652 жылы дін қызметкері болып тағайындалып, діни ғылым докторы атанды. Келесі жеті жылды Мец қаласында өткізіп, ораторлық және саяси шеберлігін жетілдірді, содан кейін Парижге оралып, үлкен уағыздаушы ретінде танылды. 1660-шы жылдардың басында Босуэ Версальдегі король Людовик XIV сарайында үнемі уағыздай бастады. 1670 жылы Дофинның тәрбиешісі болып тағайындалды және бір жылдан кейін Француз академиясына сайланды. 1681 жылы Мё қаласының епископы болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы лауазымда қалды. Босуэ саяси абсолютизмді және патшалардың құдайдан берген құқығын қатты қолдады. Өмірінің соңында ол галликанизм және квиэтизм дауларына қатысып, корольдің Нант жарлығын жоюын қолдады, ол гугеноттардың протестант азаматтарының құқықтарын жойды. Босуэ 1704 жылы 76 жасында қайтыс болды. Босуэдің ағылшын тілінде сөйлейтін оқырмандарға ең танымал еңбектері – Англия королі Карл I-нің жесірі королева Генриетта Марияның (1669), оның қызы Орлеан герцогинясы Генриеттаның (1670) және көрнекті әскери қолбасшы ле Гранд Конде (1687) қосылуына арналған үш маңызды сөз. Оның «Универсаль тарих туралы әңгіме» (Discours sur l'histoire universelle, 1681) атты еңбегі көптеген католиктер тарапынан Гипполық Августинның «Құдай қаласы» еңбегінің жаңа басылымы ретінде қарастырылды.

Алғашқы жылдар

Босуэ Дижон қаласында дүниеге келген. Ол әкесінің де, анасының да туысқандары Бургундияның белгілі заңгерлері болған – олардың әулеттері бір ғасырдан астам уақыт бойы заңгерлік қызметтер атқарған. Ол Дижондағы парламенттің (облыстық жоғары соттың) судьясы Бенуан Босуэ мен Маргарита Мушедің бесінші ұлы еді. Әке-шешесі бесінші ұлына шіркеуде мансап жасауды шешті, сондықтан ол сегіз жасында шашын қырқып, дінге берілді. Бала Дижондағы иезуиттер басқаратын Коллеж де Годран классикалық мектебінде білім алды. Әкесі Мецте парламентке тағайындалғанда, Босуэ Дижондағы өзінің танымал ғалымы, інісі Клод Босуэ д’Айзерейдің қамқорлығында қалды. Коллеж де Годранда ол еңбекқорлығымен көзге түсті: сыныптастары оны «бос суэтус аратро» («егіншілікке үйренген өгіз») деп атады. Әкесінің Мецтегі беделі жас Босуэге 13 жасында Мец соборында каноник болуға мүмкіндік берді. 1642 жылы Босуэ классикалық білімін аяқтау және философия мен теологияны оқу үшін Париждегі Наварр колледжіне түсті. 1649 жылы Сорбоннада Антуан Арноны сынауы Янсеншілдік даудың маңызды эпизоды болды. Алайда, сол кезде Корне және Арно әлі де жақсы қарым-қатынаста болды. 1643 жылы Арно Босуэні аристократиялық мәдениеттің орталығы және Пресиездердің туған үйі – Рамбуйе үйімен таныстырды. Босуэ өмір бойы өте жақсы қызмет еткен ораторлық шеберлігінің алғашқы белгілерін көрсетті. Бір күні Рамбуйе үйінде сөзді ұстау өнері туралы пікір таласы кезінде 16 жасар Босуэ кешкі сағат 11-де импровизациялық уағыз айтуға шақырылды. Винсент Воутур әйгілі түрде: «Мен ешкімнің осылай ерте де, кеш те уағыз айтқанын естімедім» деді. Осыдан кейін ол алғашқы уағыздарын айта бастады. 1650 жылдың 9 қарашасында екінші диссертациясын (sorbonica) қорғады. Содан кейін діни қызметке дайындалу үшін келесі екі жылды Париждегі Сен-Лазарда Сен-Винсент-де-Полдың рухани жетекшілігімен зейнетте өткізді. Париждегі қауымдар таза дін қызметкерлерінің логикасына немесе талғамына мойын бұрмады; егер уағыздаушы олардың назарын аударғысы келсе, олардың ақылға қонымды және әдепті деп санайтын тілмен сөйлеуге тырысуы керек еді. Діни қызметкердің қадір-қасиеті туралы қатаң ұстанымдарға ие болған Босуэ халықтың қызығуын ояту үшін қолданылатын әдеттегі тәсілдерге түсуден бас тартты. Босуэнің уағыздарындағы баяндамалық бөлімдер жыл сайын қысқара түсті. Ол өзінің үлкен қарсыласы Луи Бурдалу сияқты сатиралық суреттер салған емес. Ол өз сөздерін толығымен жазып алмады, тіпті жаттап алған да емес: оның еңбектерінде басылған екі жүз сөздің ішінде, көбі – қара жобалар. Мысылы, мэм де Севинье 1669 жылы Бурдалуэ Парижде пайда болғанда оны тастап кетті, бірақ Фенелон мен Ла Брюйер, екі сенімді сыншы, олардың үлгісін ұстанбады. Босуэ оратордың барлық қабілеттеріне ие болды: дауыс, тіл, икемділік және күш. Ол әсерге жету үшін күш салудың қажеті болмады; оның дарыны бір соққымен ойды, сезімді және сөзді жеткізе білді. Мартин Лютер туралы айтқан сөздері өзіне де қатысты: ол ашуын тезистерге лақтырып, осылайша дәлелдің құрғақ жарығын ыстық сезіммен біріктіре алды. Бұл қасиеттері «Жынызаттық баяндамалар» (Oraisons funèbres) ең жоғары деңгейге жетті. Босуэ үлкен жұмыстармен айналысқанда әрқашан жақсы болды; сонымен қатар, мұнда оның тақырыбының көркемдік жағына көп уақыт пен ой жұмсауына ешқандай ар-ождан кедергі келтірмеді. «Орасон» атауынан көрініп тұрғандай, ол уағыз бен қазіргі заманғы өмірбаяндық эссе арасындағы жақындыққа ие болды. Дегенмен, осы саланың шебері Босуэ болды, өйткені ол осында бірінші де, жалғыз болды. Босуэнің 1659 мен 1669 жылдар аралығында айтқан 137 уағызы сақталған, ал ол одан да жүзден астам уағыз айтқан деп есептеледі, бірақ олар кейін жоғалып кеткен. 1669 жылдан кейін Босуэ Париждегі мемлекеттік шаралардан басқа кезде сирек уағыз айтты.

Дофиннің мұғалімі, 1670 1681

Соттың сүйіктісі, 1669 жылы Боссуэ Гаскониядағы Кондом епископы болып жарияланды, бірақ ол жерде тұруға міндетті емес. 1670 жылдың 21 қыркүйегінде епископқа бекітілді, бірақ 1671 жылы Француз академиясына сайланғанда, лауазымынан бас тартты. 1670 жылдың 18 қыркүйегінде ол Людовик XIV-нің үлкен ұлы, тоғыз жасар Дофиннің тәрбиешісі болып тағайындалды. Бұл таңдау аса сәтті болған жоқ. Боссуэ мүмкіндігінше ыңғайласуға тырысты, бірақ оның табиғаты баланың сезімдерін түсінуге қолайлы болмады, ал Дофин — өршіл, осал, мұңайған бала еді. Дофин Бавария ханшайымына үйленгенде, тәрбиешісі он алты жасқа толғанда одан бақыттырақ ешкім болмады. Дегенмен, Боссуэнің сарайдағы тоғыз жылдық қызметі бекер кеткен жоқ. Боссуэнің тәрбиелік міндеттеріне Францияның болашақ патшасына қажетті барлық оқулықтарды, жазу үлгілерін ғана емес, сонымен қатар философия, тарих және дін бойынша нұсқаулықтарды да жасау кірді. Боссуэ осы кезеңде жазған кітаптарының арасында үш классикалық туынды бар. Біріншіден, "Құдайды және өзіңді тану туралы трактат" (1677), содан кейін "Жалпы тарих бойынша әңгіме" (1679, 1682 жылы жарияланды), соңында "Киелі кітаптан алынған саясат" (1679, 1709 жылы жарияланды). Үш кітап бір-бірімен байланысты. "Трактат" — Құдай мен адам табиғатының жалпы суреті. "Әңгіме" — Құдайдың адамзатпен өткендегі қарым-қатынасының тарихы. "Саясат" — осы қарым-қатынастар негізінде құрылған құқықтар мен міндеттер жинағы. Боссуэ тұжырымдарын тек Киелі кітаптан алды, өйткені ол елдің институттарына ең жоғары мақұлдау беруді және Людовик XIV Франциясын Сүлейменнің Израиліне ұқсас екенін дәлелдеу арқылы қасиетті етуді қалады. Сонымен қатар, Киелі кітаптың көмегімен ол Людовик XIV ұлына патшалардың құқықтарымен қатар міндеттері де бар екенін еске салып, сарай әдептерінен тыс сөйлеуге мүмкіндік алды. Ұлы Дофин осы міндеттерді жиі ұмытып кеткен, бірақ оның ұлы, Кіші Дофин оларды есінде сақтап қалды. Тәрбиешінің қиялы Францияның христиан философы билік құрған утопияға айналатын уақытын күтті. Сондықтан да ол биліктің барлық түрлерін берік қолдады: "патша, Иса Мәсіх және Шіркеу, Құдай Осы үш аталымда" деп айтқандай, ол өзінің бір хатында. Оның кітаптарының мақсаты — билікке рационалды негіз беру еді. Боссуэ билікке табынуы ақылға деген сенімін жойған жоқ, керісінше, өзінен өзгеше ойлайтындардың адалдығына күмән келтірді. Оған барлық аргументтер тізбегі өте анық және қарапайым көрінді. Философия Құдайдың бар екенін және Ол адамзат істерін қалыптастырып, басқаратынын дәлелдейді. Тарих көрсеткендей, бұл басқару көбінесе тікелей емес, азаматтық және діни, сондай-ақ құрметке лайық корпорациялар арқылы жүзеге асырылады, олардың барлығы Құдайдың тікелей өкілдері ретінде толық мойынсұнуды талап етеді. Сондықтан да кез келген бүлік, азаматтық немесе діни болсын, құдіретті Құдайға қарсы тікелей наразылық болып табылады. Оливер Кромвель моральдық монстрға айналады, ал Нант эдиктің күшін жою екінші Константиннің ең үлкен жетістігі болды. Оның жастық шағында Францияда екіге бөлінген кеңестер мен азаматтық соғыс болды; оның ересектегі Франциясы, абсолютті билеушінің басшылығымен біріктірілді, кенеттен ежелгі Риммен ғана салыстыратын салтанатқа ие болды. Олай болса, жаңалықтарды тоқтатып, осы салтанатты мәңгілікке ұзарту үшін неліктен барлық күшін жұмсамасқа? Боссуэнің өзінің "Жалпы тарих бойынша әңгімесі" жауап беруі мүмкін еді, өйткені онда көптеген империялардың құлдырауы егжей-тегжейлі баяндалған; бірақ "Әңгіме" бір мақсатты көздеп жазылған. Боссуэ үшін христиан дінінің құрылуы әлем тарихындағы ең маңызды оқиға болды. Ол Ислам мен Азия тарихын мүлдем елемеді; Грекия мен Римге ол тек Препарация Евангеликасының бір бөлігі болғандықтан ғана тоқталды. Дегенмен, оның "Әңгімесі" теологиялық кітапшадан әлдеқайда көп. Паскаль империялардың өрлеуі мен құлдырауы туралы ойлағанда, оны Құдай белгілеген немесе кездейсоқ оқиға немесе ағылшын қорғаушыларының тамырындағы құм түйіршігі деп қарастырған болса, Боссуэ өзінің принципінде Құдай екінші себептер арқылы әрекет етеді деген тұжырымда тұрып қалды. Оның еркі бойынша әрбір үлкен өзгеріс өзінен бұрынғы дәуірлерде тамыр тартады. Боссуэ, сәйкесінше, бастаулар мен себептерді түсінуге батыл талпыныс жасады, және осылайша, оның кітабы философиялық тарихтың біріншісі ретінде өз орнына ие болды.

Мео епискобы, 1681 1704 ж.

1681 жылы Дофиннің ресми білім алу кезеңі аяқталғаннан кейін, Босуэ 1681 жылғы 2 мамырда корольдің жарлығымен Мео епископы болып тағайындалды, ал 17 қарашада Папа Иннокентий XI оны бекітті. Бірақ ол өз кафедрасын иеленер алдында, Людовик XIV пен Папа Иннокентий XI арасындағы қатыгез дауға тартылды. Осы кезде ол қиын жағдайға түсті: Папаны қолдау иезуиттерді қолдаумен тең болды, ал ол олардың күмәнді казуистикасын және оңайшылыққа құмарлықты Паскаль сияқты жек көреді; Папаға қарсы шығу Людовик XIV-нің қолына ойнау еді, ол шіркеуді мемлекеттік билікке бағындыруға асыққан. Сондықтан Босуэ орта жолды ұстануға тырысты. 1682 жылы француз дін қызметкерлерінің жалпы жиналысында ол шіркеудің бірлігі туралы маңызды уағыз айтып, оны келісімге шақыру үшін керемет үндеу жасады. Людовик XIV дін қызметкерлерінен папқа қарсы мәлімдеме жасауды талап еткендіктен, Босуэ оны жазуға рұқсат алды және оны мүмкіндігінше қоңылдау етіп жасады. Папа оны күшін жойғаннан кейін, ол өлімінен кейін ғана жарық көрген Defensio Cleri Gallicani атты зор еңбекке кірісті. Осы даудың барысында, сарай епископтарынан өзгеше, Босуэ өз епархиясында тұрып, оның басқару ісіне белсенді қатысты.

Протестантизмге қарсы күрес

Галликандық дауыл сәл басылған соң, ол жүрегіне жақын жобаға қайта оралды. Мецтегі алғашқы күндерінен бері ол гугеноттарды католик шіркеуімен біріктіру жоспарларымен айналысып келді. 1668 жылы ол Туреннді дінге көшті; 1670 жылы «Католик сенімінің түсіндірмесі» («Exposition de la foi catholique») атты еңбегін жариялады. Соңында, 1688 жылы оның «Протестант шіркеулерінің өзгеру тарихы» («Histoire des variations des Églises protestantes») атты маңызды еңбегі жарық көрді, бұл, мүмкін, оның барлық шығармаларының ең жарқыны болды. Ақтау туралы дауды қызықты немесе түсінікті етуге тырысқан жазушылардың өте аз екені белгілі. Оның аргументі өте қарапайым: ережелерсіз ұйымдасқан қоғам тұра алмайды, ал ережелерге уәкілетті түсіндіруші қажет. Протестант шіркеулері осы түсіндірушіні қабылдамай қойды, ал Боссуэ олардың қаншалықты ұзақ өмір сүргеніне, соншалықты маңызды мәселелерде өзгеретінін көрсетуге көп қиналмады. Протестант пастыры Пьер Юрье «Тарихтың өзгеруі» («Histoire des variations») кітабына жауап бергеннен кейін Боссуэ «Протестанттарға Юрье пастырының «Тарихтың өзгеруіне» қарсы хаттары туралы ескертулер» («Avertissements aux protestants sur les lettres du ministre Jurieu contre l'Histoire des variations», 1689–1691) атты еңбегін жариялады. Осы «Ескертулердің» бесіншісінде (1690) ол Юрье қолдаған хан мен оның поддандылары арасындағы ашық немесе жасырын келісімшарт туралы тезисті жоққа шығарды және мынадай атақты сөйлемді айтты: «Бұл мемлекетті [= құлдықты] айыптау – тек құлдыққа жол берілген елдердің заңын ғана айыптау емес, сонымен қатар, құлдарға өздерінің жағдайында қалуын бұйырған және қожайындарын оларды босатуға міндеттемеген Киелі Рухты айыптау болар еді». Флаубер өзінің «Соттизер» («Sottisier») атты еңбегінде 19 ғасырда католик теологиясы Боссуэнің құлдыққа қатысты көзқарасына қарама-қарсы идеяларды білдіретінше өзгергенін атап өтті. Бір кезде протестанттар жеңіліске ұшырады, бірақ көп ұзамай өзгеріс мүлдем жамандық емес пе деп сұрауға кірісті. 1691 және 1701 жылдар аралығында Боссуэ Лейбницпен қайта біріктіру мақсатында хат алмасты, бірақ келіссөздер дәл осы мәселеде тоқтап қалды. Лейбниц өзінің елшілері Римнің жеке догмаларын қабылдауы мүмкін деп ойлады, бірақ олар ертең бүгінгідей сенеді деп кепілдік беруден бас тартты. «Біз мәңгі өзгеріп, алға жылжитын шіркеуді артық көреміз», деді ол. Содан кейін протестант жазушылары Римнің өзінің өзгеруіне дәлел болатын дәлелдерді жинақтауға кірісті, және бұл оларға Париж ораториясының діни қызметкері және Франциядағы Киелі кітапты сынаудың негізін қалаушы Ричард Симон көмектесті. Ол Боссуэдің арнайы ұстазы – әулие Августин рақым туралы алғашқы ілімді бұзғаны үшін айыптады. Боссуэ дәстүрді қорғауға кірісті, бірақ Симон тыныш түрде одан да маңызды мәселелерді көтерді. Мео епархиясының епискобын алдамаған сияқты, ол Киелі кітапты кез келген басқа кітап сияқты түсіндіруге құқылы екенін әдептілікпен ирониялық тілмен мәлімдеді. Боссуэ оны қайта-қайта айыптады, ал Симон достарына қарт кісі өлгенше күтетінін айтты. Басқа ораториандықтар одан да қауіпті болды. Симон оларға дәлелдің заңдарын қолдану арқылы кереметтерге күмән келтірді, бірақ Малебранш кереметтерді мүлдем жойды. Ол табиғат авторының өзі орнатқан заңды бұзу мүмкін деген ойды құдайға қарсы деп есептеді. Боссуэ кітабының жиегіне «жаңа, таңғажайып, жалған» («nova, mira, falsa») деп жазып, Фенелонға оларға шабуыл жасауға шақыруы мүмкін; Малебранш оның қауіп-қатерлеріне осындай қаламмен жоққа шығару оған тым көп құрмет әкелер еді деп әдепті түрде жауап берді. Осы қайта-қайта тексерілулер Боссуэнің мінезін уыстады. Ол бұрынғы дауларында өзін өте жомарт ұстаған, ал ол жоққа шығарған гугенот пастырлары оны сотта мейірімді жақтас деп тапқан. Нант эдикті күштен шығаруға келісімі Мео епархиясындағы дракондарды мақұлдаудан мүлдем өзгеше болды, бірақ қазір оның шыдамдылығы азайып барады. Аталған диссертация итальяндық монах Ата Каффароға оның «Комедия туралы максимдері» («Maximes sur la comédie», 1694) еңбегін жазуға себеп болды, онда ол Мольердің естелігіне шабуыл жасады, ол жиырма жылдан астам уақыт бұрын қайтыс болған.

Фенелонмен айтыс

Үш жылдан кейін ол епископ Франсуа Фенелонмен Құдайға деген махаббат туралы тартысқа түсті. Фенелон, одан 24 жас кіші, бірден қарсыласқа айналған бұрынғы шәкірті еді; Боссуэ сияқты, Фенелон да корольдік тәрбиеші ретінде қызмет еткен епископ болды. Тартыс олардың Жанна Гюйонның пікірлеріне әртүрлі реакцияларына байланысты туды: оның идеялары 1687 жылы Папа Иннокентий XI айыптаған Молинос ұстанымына, яғни Quietism-ге ұқсас еді. Мэм де Ментень Гюйон ханымның пікірлерінің дұрыстығына күмән келтіре бастағанда, комиссия тағайындалды, оның құрамында Боссуэ де бар, бұл комиссия мәселе бойынша есеп беруге міндетті болды. Комиссия 34 баптан тұратын «Исси баптарын» жариялады, ол Гюйон ханымның идеяларын қысқаша айыптады және дұға туралы ортодоксалды, католиктік түсініктерді қамтитын қысқаша трактат ұсынды. Гюйон ханымның идеяларына қызығушылық танытқан Фенелон баптарға қол қойды, ал Гюйон ханым сот шешіміне мойынсұнды. Боссуэ енді «Исси баптарын» тереңірек түсіндіретін «Instructions sur les états d'oraison» атты еңбегін жазды. Алайда Фенелон бұл трактатты мақұлдаудан бас тартты, оның орнына «Исси баптарының» мағынасын түсіндіретін өзінің «Maximes des Saints» еңбегін жазды. Ол, адам өмірінің мақсаты Құдайға деген махаббатқа толыққанды ұмтылу болуы керек деп есептеді, жазадан сескенудің де, мәңгілік өмір сыйлығына құштарлықтың да осы таза махаббатқа еш қатысы жоқ екенін айтты. Патша Людовик XIV Боссуэге, өзінің немерелерінің тәрбиешісінің осындай дәстүрден тыс пікірлері бар екенін ескертпегені үшін кінә тақты және Боссуэге, сондай-ақ басқа епископтарға «Maximes des Saints» еңбегіне жауап беруді тапсырды. Боссуэ мен Фенелон 1697-1699 жылдары памфлеттер мен хаттар арқылы бір-бірімен күресіп, Инквизиция 1699 жылдың 12 наурызында «Maximes des Saints» еңбегін айыптағанға дейін дауды жалғастырды. Рим папасы Иннокентий XII айыптау үшін 23 нақты үзіндіні таңдады. Боссуэ дауды жеңіп шықты, ал Фенелон Римнің шешіміне мойынсұнды.

Өлім

Босуэ 70 жасқа толғанша зор денсаулықпен өмір сүрді, бірақ 1702 жылы созылмалы бүйрек тасымен ауырды. Екі жыл өткен соң, ол жазылмайтын халге түсті және 1704 жылдың 12 сәуірінде тыныш қайтыс болды. Оның қабір тілегін Шарль де ла Ру, С.Ж. айтты. Ол Мео соборында жерленді.

Уағыздау

Боссуэ – барлық уақыттағы ең ықпалды уағызшылардың бірі саналады. Ол Джон Тиллотсон мен Луи Бурдалуэмен бірге барокко уағызынан неоклассикалық уағызға өтуді бастаған уағызшылардың қатарында. Ол бұрынғы уағызшылардың жоғары сорақылықтарынан аулақ болып, қарапайым әрі әдемі тілмен уағыз айтты. Ол доктриналық емес, этикалық мәселелерге назар аударды және мысалдар келтіру үшін көбінесе әулиелердің немесе олармен бір замандас болған ізгі адамдардың өмірінен оқиғалар айтты. Мысалы, ол Франциск де Сейлс туралы уағыз айтты, сондай-ақ Франция королевасы Генриетта Мария мен Англия королевасы Генриетта Аннаның жерлеу рәсімдерінде сөз сөйледі. Боссуэнің жерлеу рәсімдеріне арналған сөздері ұзаққа созылған маңызға ие болды және көптеген тілдерге, соның ішінде ағылшын тіліне де аударылды. Олардың күші соншалық, тіпті дін қызметкерлеріне көбінесе қарсы тұратын Вольтер де оның шеберлікпен сөйлеу өнерін жоғары бағалады.

Саясат Киелі жазбалардың өзінен

Босуэ Людовик XIV-нің үлкен баласы – Дофиннің тәрбиешісі болып таңдалған кезде, ол шәкірті үшін бірнеше еңбек жазды, олардың бірі – «Құдай кітаптарының сөздерінен туындаған саясат», патшалық абсолютизм қағидалары туралы пайымдау. Бұл еңбек 1709 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Еңбек бірнеше кітаптан тұрады, олар мақалалар мен ұсыныстарға бөлінген, патшалықтың мәнін, ерекшеліктерін, міндеттерін және мүмкіндіктерін ашады. Босуэ өз пікірлерін дәлелдеу үшін Киелі кітаптан және түрлі псалмдардан кеңінен үзінділер келтіреді. Эссесінің барысында Босуэ патшалық биліктің тікелей Құдайдан тарағанын және патша тұлғасының қасиетті екенін баса көрсетеді. Үшінші кітабында Босуэ: «Құдай патшаларды Өзінің қызметшілері етіп тағайындайды және олар арқылы халықты билейді» дейді. Сондай-ақ ол: «Бастықты принцип бойынша, дін мен ар-ұждан талабына сай бағыну керек» деп мәлімдейді. Ол билеушілердің абсолютті билігін жариялағанмен, патшалар өз билігін тек халықтың игілігі үшін ғана қолдануы керектігін және патша заңнан жоғары емес екенін ескертеді, «өйткені ол күнә жасаса, өзінің үлгісімен заңдарды бұзады». Алтыншы және жетінші кітаптарда Босуэ бағыныштылардың ханзадаға деген міндеттерін және патшалыққа тән ерекше міндеттерді сипаттайды. Босуэ үшін ханзада мен мемлекет – бір және бірінің орнындағы ұғымдар, сондықтан оның пікірінше, ханзаданың азаматтары ханзадаға өз еліне тиісті міндеттерді жүктейді. Ол сондай-ақ: «Мемлекетке жат қылық жасаушылар ғана ханзаданың мүддесі мен мемлекеттің мүддесін ажырата алады» дейді. Патшалықтың міндеттеріне келетін болсақ, басты мақсат – мемлекетті сақтау. Босуэ бұған қол жеткізудің үш жолын көрсетеді: жақсы конституцияны сақтау, мемлекеттің ресурстарын тиімді пайдалану және мемлекетті қауіп-қатер мен қиындықтардан қорғау. Тоғызыншы және оныншы кітаптарда Босуэ патшалықтың әртүрлі ресурстарын (әскер, байлық және кеңес) және оларды қалай қолдану керектігін сипаттайды. Босуэ әскер туралы былай дейді: соғыстың әділ және әділетсіз себептері болады. Әділетсіз себептерге: жаулап алу, тонау және қызғаныш жатады. Байлыққа қатысты ол патшаның қандай шығындарға баратынын және мемлекет үшін байлықтың қандай көздері бар екенін көрсетеді. Ол мемлекеттің нағыз байлығы – адамдары екенін, халықтың жағдайын жақсарту маңызды екенін және кедейліктің жойылуы мүмкін екенін айтады.