Кіріспе

Саңырауқұлақ түрі Amanita virosa – Agaricomycetes класына жататын саңырауқұлақ түрі. Ұлыбританияда бұл саңырауқұлаққа "жоюшы періште" деген ағылшынша атау ұсынылған, ал әлемдік деңгейде "Еуропалық жоюшы періште" деп танылады. Базидиокарптары (жеміс денелері) агарикоид пішіндес (саңырауқұлақ сияқты) және таза ақ түсті, сабағында сақинасы бар, ал түбінде қап тәрізді вольвасы болады. Бұл түрдің уы өте қауіпті, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Еуропа және Солтүстік Азияда таралған. Amanita virosa бұрын Солтүстік Америкада да кездесетіні хабарланған, бірақ зерттеулер нәтижесінде американдық, соның ішінде Amanita bisporigera және A. ocreata түрлерінің ерекше екені анықталды.

Таксономия

Аманита вирусасы алғаш рет 1838 жылы швед микологы Элиас Магнус Фрис тарапынан Agaricus virosus деп сипатталған, бірақ бұл атау бұрын қолданылғандықтан және басқа түрге жатқандықтан жарамсыз болып табылады. Аманита вирусасы француз микологы Луи Адольф Бертильон 1866 жылы заңды түрде жарияланды.

Этимология

Ерекше атау латын тіліндегі virōsus сөзінен туындаған, яғни "улы" (вируспен салыстырыңыз).

Сипаттама

Аманита вируса алғашқыда ақ түсті, жұмыртқа пішіндес, жалпы қабықшамен жабылған нысан ретінде көрінеді. Өскен сайын саңырауқұлақтың жемісті денесі ашылады, бірақ қақпақтың жиектерінде қабықшаның жыртылған бөліктері қалуы мүмкін. Қақпағы бастапқыда ішке қарай иілген жиектері бар конус пішіндес, кейін жарты шар тәрізді болып, диаметріне дейін жазықталады. Қақпақтың ерекше дөңгелегі болады; оны қабықтан айыруға болады, ал түсі ақ, бірақ орталық бөлігі сары ақ болуы мүмкін. Тығыз орналасқан, бос жапырақшалары ақ, сондай-ақ сабағы мен қабықшасы да ақ. Жұқа сабағының биіктігі дейін жетеді, оның үстінде төмен салбыраған, жолақты сақинасы бар. Спора басылымы ақ, споралар субглобула пішіндес және 7–10 мкм ұзындықта. Олар амилоидты, Мельцер реактивімен күлгін түске боялады. Саңырауқұлақтың еті ақ, түймедекке ұқсас иісі бар, ал натрий гидроксидімен жарық сары түске өзгереді.

Ұқсас түрлер

Еуропада көктемде жеміс беретін Amanita verna – толығымен ақ түсті бірнеше түрге жатады, сондай-ақ күзде жеміс беретін Amanita phalloides (өлім саңырауы) ақ түрі де осыған ұқсайды. Екеуі де бірдей улы. Олардың жас, түймеше тәрізді кезінде, осы барлық улы түрлерді жас, ақ қалпақты, тағамдық саңырауқұлақтар (Agaricus түрлері) деп жаңылыстыруға болады, бұл піспеген саңырауқұлақтарды тамаққа пайдаланудың қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Аманита вируса жаздың соңында және күзде орманды жерлерде кездеседі, әсіресе емен және каштан ағаштарымен байланысты, сондай-ақ қарағай, шырша және балқарағаймен де кездеседі. Улану симптомдары көбінесе тұтынудан кейін бірнеше сағаттан соң пайда болады, бұл емдеуді қиындатуы мүмкін. Жеміс денелері аматоксиндер мен фалотоксиндерді қамтиды. Аматоксиндер кем дегенде сегіз қосылыстан тұрады, олардың құрылымы сегіз аминқышқылы сақинасына ұқсас; олар 1941 жылы Мюнхен университетінің Генрих О. Виланд және Рудольф Галлермайерлерімен оқшауланды. Аматоксиндердің ішінде α-аманитин басты компонент болып табылады және β-аманитинмен бірге уытты әсерлерге жауапты болуы мүмкін. Олардың негізгі уытты механизмі - РНК полимераза II-нің тежелуі, бұл хабаршы РНК (мРНК), микроРНК және кішкентай ядролық РНК (snRNA) синтезіндегі маңызды фермент. мРНК болмаса, маңызды белок синтезі тоқталып, жасуша метаболизмі тоқталып, жасуша өледі. Бауыр – негізгі зардап шегетін орган, себебі ол асқазан-ішек жолынан сіңгеннен кейін бірінші кездесетін орган, бірақ басқа органдар, әсіресе бүйректер де осал. Олар ішек арқылы сіңбейтіндіктен, құртушы періштелердің уытына олардың үлесі аз екені анықталды. Фаллотоксиндер сияқты, олар да адам ағзасына сіңгеннен кейін ешқандай жедел уытты әсер көрсетпейді. Кейбір мамандар жеміс денелерін үстелге жиналғандармен бірге бір себетке салудан және оларды ұстамаудан қатаң сақтандырады.

Емдеу

Amanita virosa тұтыну ауруханаға жатқызуды талап ететін медициналық шұғыл жағдай болып табылады. Уланудың төрт негізгі терапиясы бар: алдын ала медициналық көмек, қолдау шаралары, арнайы емдеу және бауыр трансплантациясы. Алдын ала күтім белсендірілген көмірмен немесе асқазанды шаю арқылы асқазанды тазартудан тұрады. Алайда, қоректенгеннен бастап уланудың алғашқы белгілері пайда болғанға дейінгі уақыт аралығында пациенттердің көпшілігі емделу үшін қоректенгеннен кейін бірнеше сағаттан соң келеді, бұл осы шаралардың тиімділігін азайтуы мүмкін. Қолдау шаралары интоксикация кезінде асқазан-ішек жолынан сұйықтық жоғалту нәтижесінде туындайтын дегидратацияны емдеуге, сондай-ақ метаболикалық ацидозды, гипогликемияны, электролиттік теңсіздікті және қан ұю бұзылыстарын түзетуге бағытталған. Цефалоспориндермен жасалған сынақтар да үміт береді. Сүт қызылқурайынан (Silybum marianum) алынған силібининнің тамырға енгізілуі, өлімге әкелетін удың әсерін азайтуға көмектесуі мүмкін екенін көрсететін деректер бар. Силібинин гепатоциттерге аматоксиндердің сіңуін болдырмайды, осылайша зақымдалмаған бауыр тінін қорғайды; сонымен қатар ДНК-ға тәуелді РНК полимеразаларын стимуляциялайды, нәтижесінде РНК синтезі артады. N-ацетилцистеин басқа терапиялармен бірге қолдануға үміттендіреді. Жануарлар зерттеулері аматоксиндердің бауырдағы глутатионды азайтатынын көрсетті; N-ацетилцистеин глутатионның прекурсоры болып табылады, сондықтан ол глутатион деңгейінің төмендеуіне және одан кейін бауырдың зақымдануына жол бермейді. Қолданылған антидоттардың ешқайсысы перспективалық, рандомизацияланған клиникалық сынақтардан өткен жоқ және тек жекелеген жағдайлар бойынша ғана қолдау бар. Силібинин мен N-ацетилцистеин ең көп пайдасы бар терапия болып көрінеді. Уларды жоюды күшейтудің басқа да әдістері сынақтан өтті; гемодиализ, гемоперфузия, плазмаферез және перитонеалдық диализ сияқты техникалар кейде сәттілікке жетті, бірақ жалпы алғанда, нәтижелерді жақсартпайды. Бұл күрделі мәселе, өйткені трансплантацияның өзі де маңызды асқынулар мен өлім-жітімге әкелуі мүмкін; пациенттер трансплантацияны сақтау үшін ұзақ мерзімді иммуносупрессияны қажет етеді. Деректер көрсетіп тұрғандай, қазіргі медициналық емдеудің арқасында аман қалу көрсеткіштері жақсарғанмен, орташа және ауыр уланудан құтылғандардың шамамен жартысы бауырдың қанағаттандырмас зақымдануынан зардап шекті.

Мүмкін болатын пайдалану

Amanita virosa экстрактының Pseudomonas aeruginosa және Staphylococcus aureus бактерияларына қарсы in vitro жағдайында антибактериялық тиімділігі бар. Сонымен қатар, ол тромбинге қатысты тежеуші әрекет көрсетеді.