Кіріспе
Уытты саңырауқұлақ (өлім шапқыры) Amanita phalloides (/æ//m//ə/'/n//aɪ//t//ə// //f//ə/'/l//ɔɪ//d//iː//z/), көбінесе өлім шапқыры деп аталады, – Amanita туысына жататын, өлімге әкелетін уытты базидиомицет саңырауқұлағы. Еуропа бойынша кеңінен таралған, бірақ 20-шы ғасырдың соңынан бері әлемнің басқа бөліктеріне де таратылған, мүмкін 54 жылы Рим императоры Клавдий мен 1740 жылы Киелі Рим императоры Карл VI-ның өліміне себеп болған. Сондай-ақ, оны 1727 жылы француз ботанигі Себастьен Вайлянт сипаттап, «Fungus phalloides, annulatus, sordide virescens, et patulus» деген қысқаша атау берген. «Phalloides» ғылыми атауы «фаллис пішіндес» дегенді білдірсе де, оның нақты фаллиске немесе фаллис тәрізді саңырауқұлақтарға (Phallus) ұқсас болғандықтан аталғандығы белгісіз. 1821 жылы Элиас Магнус Фрис оны Agaricus phalloides деп сипаттаған, бірақ оның сипаттамасына барлық ақ Amanita түрлері де кірген. Соңында, 1833 жылы Иоганн Генрих Фридрих Линк Персон 30 жыл бұрын оны Amanita viridis деп атағаннан кейін Amanita phalloides деген атауды бекітті. Луи Секретанның A. phalloides атауын пайдалануы Линкіден бұрын болғанымен, оның жұмыстары екі атаулы номенклатураны тұрақты түрде қолданбағандықтан номенклатуралық мақсаттар үшін қабылданбады; алайда, кейбір таксономистер бұл пікірмен келіспейді. Amanita phalloides – Amanita бөлімінің Phalloideae типтік түрі, осы уақытқа дейін анықталған барлық өлімге әкелетін улы Amanita түрлерін қамтитын топ. Олардың ішіндегі ең танымалдары – құртушы періштелер, атап айтқанда A. virosa, A. bisporigera және A. ocreata, сондай-ақ ақымақ саңырауқұлағы (A. verna). «Құртушы періште» термині кейде A. phalloides үшін де қолданылған, бірақ «өлім шапқыры» – ағылшын тіліндегі ең көп қолданылатын атау. Басқа да кең таралған атауларға «иіссіз Amanita» кіреді. Ол көбінесе қалыпты түстес өлім шапқырының арасында өседі. 2004 жылы ол ерекше сорт ретінде сипатталды және бұрын A. verna var. деп аталған түрді де қамтиды.
Amanita phalloides (/æ//m//ə/'/n//aɪ//t//ə// //f//ə/'/l//ɔɪ//d//iː//z/), commonly known as the death cap, is a deadly poisonous basidiomycete fungus, one of many in the genus Amanita. Widely distributed across Europe, but introduced to other parts of the world since the late twentieth century, possibly including Roman Emperor Claudius in AD 54 and Holy Roman Emperor Charles VI in 1740. Also, it was described by French botanist Sébastien Vaillant in 1727, who gave a succinct phrase name "Fungus phalloides, annulatus, sordide virescens, et patulus"—a recognizable name for the fungus today. Though the scientific name phalloides means "phallus shaped", it is unclear whether it is named for its resemblance to a literal phallus or the stinkhorn mushrooms Phallus. In 1821, Elias Magnus Fries described it as Agaricus phalloides, but included all white amanitas within its description. Finally, in 1833, Johann Heinrich Friedrich Link settled on the name Amanita phalloides, after Persoon had named it Amanita viridis 30 years earlier. Although Louis Secretan's use of the name A. phalloides predates Link's, it has been rejected for nomenclatural purposes because Secretan's works did not use binomial nomenclature consistently; some taxonomists have, however, disagreed with this opinion. Amanita phalloides is the type species of Amanita section Phalloideae, a group that contains all of the deadly poisonous Amanita species thus far identified. Most notable of these are the species known as destroying angels, namely A. virosa, A. bisporigera and A. ocreata, as well as the fool's mushroom (A. verna). The term "destroying angel" has been applied to A. phalloides at times, but "death cap" is by far the most common vernacular name used in English. Other common names also listed include "stinking amanita"
A rarely appearing, all white form was initially described A. phalloides f. alba by Max Britzelmayr, though its status has been unclear. It is often found growing amid normally colored death caps. It has been described, in 2004, as a distinct variety and includes what was termed A. verna var. tarda.
Сипаттама
Өлім шапанының ірі және әсерлі жер үсті жеміс денесі (базидиокарп) болады, әдетте диаметрінен пилеусі (шапкасы) тұтас, бастапқыда дөңгелек және жарты шар пішіндес, бірақ жасы ұлғайған сайын тегістеледі. Шапканың түсі ашық жасыл, сары жасыл, зәйтүн жасыл, қола түсті немесе (кейбір түрлерінде) ақ болуы мүмкін; көбінесе шеттеріне қарай ашық түсті болады, онда қара жолақтар кездесуі мүмкін; жаңбырдан кейін түсі тағы да ашық бола береді. Шапканың беті ылғал болғанда жабысқақ және оңай қабығынан ажыратылады – бұл қиындық тудыратын қасиет, себебі осы белгі жеуге жарамды саңырауқұлақтарда да кездеседі. Жартылай перденің қалдықтары шапканың астында, шағын, икемді аннулус ретінде көрінеді, әдетте шапкадан шамамен төмен орналасқан. Тығыз ақ ламеллалар (жапырақшалар) бос. Сабағы ақ түсті, сұрғылт зәйтүн түсті қабыршақтармен себілген, ұзындығы және қалыңдығы айтарлықтай, ісіңкі, жыртылған, қапшық тәрізді ақ вольвамен (тамыр бөлігі) жабдықталған. Споралар: 7–12 x 6–9 мкм. Тегіс, эллипсоид пішіндес, амилоидты. Иісі бастапқыда жеңіл және бал тәрізді тәтті, бірақ уақыт өте келе күшейіп, жағымсыз, аурушаң тәтті және жағымсыз иіс береді. Жас даналар алдымен жерден ақ жұмыртқа пішіндес шығады, олар жалпы пердемен жабылған, кейін бұл перде жарылып, вольва қалдық ретінде қалады. Спора басымы ақ түсті, бұл Amanita тұқымдасының жалпы белгісі. Мөлдір споралар шар немесе жұмыртқа пішіндес, 8–10 мкм (0,3–0,4 мм) ұзындықта болады және йодпен көк түске боялады.
Биохимия
Қазіргі кезде бұл түрдің құрамында екі негізгі токсин тобы бар екені белгілі, екеуі де көп циклді (сақина тәрізді) пептидтер, олар саңырауқұлақтың тіндері бойынша таралған: аматоксиндер және фалотоксиндер. Тағы бір токсин - фалолизин, ол in vitro жағдайында кейбір гемолитикалық (қызыл қан клеткаларын жоятын) белсенділігін көрсетті. Сонымен қатар, антаманид деп аталатын басқа да қосылыс бөліп алынды. Аматоксиндер кем дегенде сегіз қосылыстан тұрады, олардың құрылымы сегіз аминқышқылы сақинасына ұқсас; оларды 1941 жылы Мюнхен университетінің Генрих О. Виланд және Рудольф Галлермайер бөліп шығарды. Олардың негізгі уытты механизмі - РНК полимераза II-ні тежеу, бұл РНК хабаршысын (мРНК), микроРНК және шағын ядролық РНК (snRNA) синтезіндегі маңызды фермент. мРНК болмаса, маңызды ақуыз синтезі және осымен жасуша метаболизмі тоқтап, жасуша өледі. Басты әсері бауырға тиеді, өйткені бұл асқазан-ішек жолынан сіңгеннен кейін кездесетін алғашқы орган, бірақ басқа органдар, әсіресе бүйректер, да осал. *Amanita phalloides*-тің РНК полимеразасы аматоксиндердің әсеріне сезімтал емес, сондықтан саңырауқұлақ өзін-өзі уламайды. Фаллотоксиндер кем дегенде жеті қосылыстан тұрады, олардың барлығы жеті ұқсас пептидтік сақинаға ие. Фаллоидин 1937 жылы Генрих Виландтың шәкірті және күйеу баласы Федор Линен және Мюнхен университетінің профессоры Ульрих Виланд бөліп шығарды. Фаллотоксиндер бауыр жасушаларына өте улы болғанымен, олар өлім шапшағының уыттылығына көп әсер етпейтіні анықталды, себебі олар ішек арқылы сіңбейді.
Тамақ жеуге жарамды түрлерге ұқсастығы
A. phalloides жеуге болатын күріш сабан саңырауқұлағына (Volvariella volvacea) және әдетте "ақ Цезарь" деп аталатын A. princeps-ке ұқсас. Сонымен қатар, A. lanei сияқты басқа да жеуге жарамды Amanita түрлерінің піскен үлгілерімен шатастырылуы мүмкін, сондықтан кейбір мамандар Amanita түрлерін тамаққа жинаудан толығымен бас тартуға кеңес береді. A. phalloides-тің ақ түрі, әсіресе, жас саңырауқұлақтарында, олардың ашылмаған қалпақтары ақ жабыршықтарды жасыратындықтан, Agaricus-тың жеуге болатын түрлерімен қателесуі мүмкін; ал Agaricus-тың барлық піскен түрлерінің жабыршықтары қара түсті болады. Еуропада саңырауқұлақ аулаушылар жинайтын басқа да жасыл қалпақшалы түрлерге Russula тұқымдасының әртүрлі жасыл түсті бритлеггильдері және бұрын танымал болған, бірақ Франциядағы бірқатар мейрамханалардағы улану оқиғаларынан кейін қауіпті деп саналатын Tricholoma equestre жатады. Мысалы, Russula heterophylla, R. aeruginea және R. virescens сияқты бритлеггильдерді олардың жұмсақ етімен және вольва мен сақинаның болмауымен ажыратуға болады. Басқа ұқсас түрлерге Шығыс Азиядағы A. subjunquillea және кем дегенде Колумбияның солтүстігінен Мексиканың орталық бөлігіне дейін таралған A. arocheae жатады, екеуі де улы.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Өлім шапқышы Еуропаға тән, онда кеңінен таралған. Ол Скандинавияның оңтүстік жағалау аймақтарынан бастап солтүстікте, батыста Ирландияға дейін, шығыста Польша мен Батыс Ресейге дейін, оңтүстікте Балқан аймағында, Грекияда, Италияда, Испанияда және Португалияда Жерорта теңізі бассейнінде, Солтүстік Африкада Марокко мен Алжирде кездеседі. Батыс Азияда Иранның солтүстік ормандарынан табылды. Азияның шығысынан алынған деректер де бар, бірақ олар әлі А. phalloides екені расталмады. 19 ғасырдың соңында Чарльз Хортон Пек Солтүстік Америкада А. phalloides кездесетінін хабарлады. 1918 жылы АҚШ-тың шығысынан алынған үлгілер Корнелл университетінің Джордж Фрэнсис Аткинсонмен ерекше, бірақ ұқсас түр – А. brunnescens ретінде анықталды. 1970 жылдарға қарай А. phalloides АҚШ-та кездесетіні белгілі болды, бұл, көрінеу, Еуропадан кескендермен бірге әкелінген. Батыс және Шығыс жағалауларында оның қоныстануы байқалды. 2006 жылғы тарихи шолу Шығыс жағалаудағы популяциялардың кездейсоқ түрде әкелінгенін, мүмкін басқа мақсатта импортталған өсімдіктердің тамырларымен бірге келгенін көрсетті. Батыс жағалаудағы популяциялардың шығу тегі тарихи жазбалардың жеткіліксіздігіне байланысты әлі анықталмады. А. phalloides-тің әртүрлі жинақтарының байқаулары, олардың жергілікті ормандар емес, қылқан жапырақты ағаштарда кездесуі, түрдің Солтүстік Америкаға бірнеше рет әкелінгендігі туралы гипотезаға әкелді. Бұл әртүрлі әкелулер еменге немесе қылқан жапырақты ағаштарға бейімделген бірнеше генотиптердің пайда болуына әкелді. А. phalloides 20 ғасырдың соңында қатты және қылқан жапырақты ағаштарды импорттау арқылы Оңтүстік жарты шардағы жаңа елдерге жеткізілді. Австралия мен Оңтүстік Америкаға емендердің әкелуі себеп болды; Мельбурн мен Канберрада (2012 жылдың қаңтарында уланған төрт адамның екеуі қайтыс болды) және Аделаидада, сондай-ақ Уругвайда емендердің астында олардың қоныстануы тіркелді. Аргентинада басқа әкелінген ағаштардың астында да кездеседі. Танзания мен Оңтүстік Африкадағы қарағай шаруашылықтарында осы саңырауқұлақ кездеседі, сондай-ақ Чилидегі емен мен тополь ағаштарында да табылған. Үндістанда осы саңырауқұлақтың салдарынан бірнеше өлім жағдайлары тіркелді.
Экология
Ол бірнеше ағаш түрлерімен эктомикориздік байланыста және олармен симбиоздық қатынаста болады. Еуропада бұлар қатты ағаштарды, ал сирек кездесетін қылқан жапырақты ағаштарды қамтиды. Ол көбінесе емен ағаштарының астында, сондай-ақ бук, каштан, ат каштаны, қайың, лещина, мүйізжапырақ, қарағай және шырша ағаштарында кездеседі. Жаңадан енгізілген елдерде ол табиғи ареалында кездесетін экзотикалық ағаштармен байланысқа түседі. Дегенмен, А. phalloides-тің Танзаниядағы гемолока (tsuga) және Myrtaceae тұқымдасының Eucalyptus туысымен байланысы бар екенін көрсететін деректер бар, бұл түрдің инвазивті потенциалы болуы мүмкін екенін ұсынады.
Уыттылық
Жалпы атауынан көрініп тұрғандай, бұл саңырауқұлақ өте улы және дүние жүзіндегі өлімге әкелетін саңырауқұлақ улану жағдайларының көпшілігіне себепкер. Оның биохимиясы ондаған жылдар бойы жан-жақты зерттелді. Солтүстік Америкада әдетте жылына бір адам өлім шапшаңын жеуден көз жұмады. Өлім шапшаң саңырауқұлағының уыттары негізінен бауырды зақымдайды, бірақ бүйректер сияқты басқа да мүшелерге де әсер етеді. Өлім шапшаң саңырауқұлағының уытты әсері көбінесе оны жегеннен кейін 6-12 сағаттан кейін байқалады. Оны жеудің салдарынан пайда болатын симптомдарға жүрек ауруы және құсу, одан кейін сарғаю, құрысу және кома кіруі мүмкін, бұл өлімге алып келеді. Өлім шапшаң саңырауқұлағын жеуден болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 10-30% деп есептеледі. Кейбір мамандар күдікті өлім шапшаң саңырауқұлақтарын дастарқанға жиналған саңырауқұлақтармен бірге себетке салудан және тіпті оларға қол тигізбеуден қатаң сақтандырады. Сонымен қатар, пісіру, мұздату немесе кептіру оның улылығын азайта алмайды. Улану жағдайлары көбінесе анықтаудағы қателіктерден туындайды. Жақындағы жағдайлар А. phalloides-тің жеуге жарамды күріш сабаны саңырауқұлағына (Volvariella volvacea) өте ұқсас екенін көрсетіп берді, нәтижесінде Австралиядағы және АҚШ-тың Батыс жағалауындағы Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген иммигранттар зардап шекті. Орегон штатында кореялық отбасының төрт мүшесіне бауыр трансплантациясы қажет болды.
Белгілері мен симптомдары
Өлім шапқаларының дәмді екені хабарланды. Бұл, симптомдардың пайда болуының кешігуімен қоса, ішкі органдардың ауыр, кейде қайта келмейтін зақымдануына себеп болады, осылайша оларды ерекше қауіпті етеді. Бастапқыда симптомдар асқазан-ішек жолына тән және құрсақ ауруы, сулы диарея, жүрек ауруы және құсуды қамтиды, егер емделмесе дегидратацияға алып келуі мүмкін, ал ауыр жағдайларда гипотензия, тахикардия, гипогликемия және қышқылдық-негіздік теңгерімсіздіктерге әкелуі мүмкін. Бүйрек жеткіліксіздігі (ауыр гепатитке байланысты немесе тікелей уытты бүйрек зақымдануынан туындаған). 24 сағатқа дейін өткен соң симптомдар басылып, адам өзін 72 сағатқа дейін жақсы сезінуі мүмкін. Бауыр және бүйрек зақымдануының белгілері саңырауқұлақ жегеннен кейін 3-6 күннен кейін басталады, бұл трансаминазалардың айтарлықтай жоғарылауымен байланысты. Саңырауқұлақтан улану Солтүстік Америкаға қарағанда Еуропада жиі кездеседі. 20-шы ғасырдың ортасына дейін өлім-жітім көрсеткіші шамамен 60-70% болды, бірақ медициналық көмектің жетілуіне байланысты бұл көрсеткіш едәуір төмендеді. 1971-1980 жылдар аралығында Еуропадағы өлім шапқасынан уланудың жалпы өлім-жітім көрсеткіші 22,4% құрады (10 жасқа дейінгі балалар арасында 51,3%, ал 10 жастан асқандар арасында 16,5%). 1995 жылы жаңа зерттеулерде бұл көрсеткіш 10-15% дейін түзетілді.
It is noticed that after up to 24 hours have passed, the symptoms seem to disappear and the person might feel fine for up to 72 hours. Symptoms of liver and kidney damage start 3 to 6 days after the mushrooms were eaten, with the considerable increase of the transaminases. Mushroom poisoning is more common in Europe than in North America. Up to the mid 20th century, the mortality rate was around 60–70%, but this has been greatly reduced with advances in medical care. A review of death cap poisoning throughout Europe from 1971 to 1980 found the overall mortality rate to be 22.4% (51.3% in children under ten and 16.5% in those older than ten). This was revised to around 10–15% in surveys reviewed in 1995.
Емдеу
Өлім құтығын тұтыну ауруханаға жатқызуды талап ететін жедел медициналық жағдай болып табылады. Улануды емдеудің төрт негізгі бағыты: алдын ала медициналық көмек, қолдау шаралары, арнайы ем және бауыр трансплантациясы. Алдын ала көмекке белсендірілген көмір немесе асқазанды шаю арқылы асқазанды тазарту кіреді. Бірақ, уланудың алғашқы белгілері мен саңырауқұлақты жеген арасындағы уақыттың ұзақтығынан науқастар көбінесе емделу үшін бірнеше сағаттан кейін келеді, бұл осы шаралардың тиімділігін төмендетуі мүмкін. Қолдау шаралары, уланудың асқазан-ішек кезеңіндегі сұйықтық жоғалту салдарынан туындаған дегидратацияны емдеуге, сондай-ақ метаболикалық ацидозды, гипогликемияны, электролиттік теңсіздікті және қан ұю бұзылыстарын түзетуге бағытталған. Бірқатар зерттеулер, сүт қызылгүлінен (Silybum marianum) алынған силибининнің өлім құтығымен уланудың салдарына қарсы тиімді болуы мүмкін екенін көрсетеді. 2010 жылы АҚШ-та силибининнің ішке енгізілуі бойынша ұзақ мерзімді клиникалық сынақ басталды. Силибинин бауыр жасушаларының аматоксиндерді сіңіруіне кедерілгі келтіретін және зақымдалмаған бауыр тінін қорғайтын, сондай-ақ ДНК-ға тәуелді РНК полимеразаларын стимуляциялап, РНК синтезін арттыратын қасиеттері бар. 60 науқасты силибининмен емдеуге арналған бір есепте, саңырауқұлақты жегеннен кейін 96 сағат ішінде емдеуді бастаған және бүйрегінің функциясы сақталған барлық науқастар аман қалды. 2014 жылдың ақпанына дейін қосымша зерттеулер жарияланбады. SLCO1B3 аматоксиндерді бауырға тасымалдайтын адамның көліктік протеині ретінде анықталды. Осы протеиннің субстраттары мен тежегіштері – рифампицин, пенициллин, силибинин, антаманид, паклитаксел, циклоспорин және преднизолон сияқты заттар адам аматоксинімен улануды емдеуде пайдалы болуы мүмкін. N-ацетилцистеин де басқа емдеулермен бірге қолдануға мүмкіндік береді. Жануарлар зерттеулері аматоксиндердің бауырдағы глутатион деңгейін төмендетуін көрсетті. N-ацетилцистеин глутатионның алдындағы түрі болып табылады және осылайша глутатион деңгейінің төмендеуіне және бауырдың зақымдануына жол бермейді. Қолданылатын антидоттардың ешқайсысы перспективалық, рандомизацияланған клиникалық сынақтардан өткен жоқ және олардың тиімділігін растайтын деректер жоқ. Силибинин мен N-ацетилцистеин ең үміт беретін емдеулер болып көрінеді. Токсиндерді шығаруды күшейтудің басқа да әдістері сыналып көрілді, бірақ гемодиализ, гемоперфузия, плазмаферез және перитонеалдық диализ сияқты техникалар кейде сәттілікке жетсе де, жалпы нәтижелерді жақсартпайды. Бұл мәселе өте күрделі, өйткені трансплантацияның өзі де елеулі асқынулар мен өлімге әкелуі мүмкін. Пациенттер трансплантацияны сақтау үшін ұзақ мерзімді иммуносупрессияны қабылдауы керек. Деректер көрсеткендей, қазіргі заманғы медициналық емнің арқасында өмір сүру көрсеткіштері жақсарғанмен, орташа және ауыр уланудан айыққан науқастардың жартысына жуығы бауырына қайтымсыз зақым келген. Саңырауқұлақты жегеннен кейін 36 сағат ішінде емделген науқастардың көпшілігі толыққанды қалпына келеді.
Белгілі құрбандар
Бірнеше тарихи тұлғалар А. phalloides улануынан (немесе басқа ұқсас, уытты Amanita түрлерінен) қайтыс болған болуы мүмкін. Бұл кездейсоқ улану немесе қастандық болуы мүмкін. Мұндай уланудың құрбандары деп Рим императоры Клавдий, Рим папасы Клемент VII, Ресей патшасы Наталья Нарышкина және Киелі Рим императоры Карл VI есімдері аталады. Р. Гордон Уассон Клавдийдің улану оқиғасын күрделірек деп баяндады. Клавдий Цезарьдің саңырауқұлағын жеуді ұнататын. Оның өлімінен кейін көптеген дереккөздер оны Цезарь саңырауқұлағы орнына өлім шапшақтарымен тамақтандырғанын айтады. Тацит және Суетоний сияқты ежелгі авторлар бірауыздан саңырауқұлақтан жасалған тағамға у қосылғанын, ал тағамның өзі уытты саңырауқұлақтан дайындалмағанын мәлімдейді. Уассон Клавдийді өлтіру үшін өлім шапшақтарынан алынған у қолданылған деп болжады, ал оның ауру кезінде белгісіз удың (мүмкін түнгі көлеңке түрі) өлімге әкелетін дозасы берілген. Басқа тарихшылар Клавдий табиғи себептерден қайтыс болған болуы мүмкін деп есептейді. 2023 жылдың шілдесінде Австралияның Леонгата қаласында төрт адам А. phalloides бар деген күдікпен Веллингтон етін жегеннен кейін ауруханаға түсті. Төрт қонақтың үшеуі қайтыс болды, ал біреуі аман қалды, кейін бауырын алмастырды. Тамақ пісірген Эрин Паттерсон 2023 жылдың қарашасында кісі өлтіру айып тақты.
The case of Claudius's poisoning is more complex. Claudius was known to have been very fond of eating Caesar's mushroom. Following his death, many sources have attributed it to his being fed a meal of death caps instead of Caesar's mushrooms. Ancient authors, such as Tacitus and Suetonius, are unanimous about poison having been added to the mushroom dish, rather than the dish having been prepared from poisonous mushrooms. Wasson speculated the poison used to kill Claudius was derived from death caps, with a fatal dose of an unknown poison (possibly a variety of nightshade) being administered later during his illness. Other historians have speculated that Claudius may have died of natural causes. In July 2023, four people in Leongatha, Australia were taken to hospital after consuming a Beef Wellington suspected to have contained A. phalloides. Three of the four guests subsequently died, and one survived, later receiving a liver transplant. The woman who cooked the meal, Erin Patterson, was charged with murder in November 2023.