Кіріспе

Аманита тұқымдасына жататын саңырауқұлақ түрі.

| Сурет = Muchomurka cervena.jpg
| Таксон = Amanita muscaria
| Автор = (L.) Lam. (1783)
| Бөлімше деңгейлері = Түр және сорттар
| Бөлімше = *A. muscaria var. alba
A. muscaria subsp. flavivolvata Singer
A. muscaria var. guessowii Veselý – Amanita тұқымдасына жататын басдиомицет. А. muscaria – оңай ажыратуға болатын ерекшеліктеріне қарамастан, бірнеше белгілі түрлері немесе сорттары бар саңырауқұлақ. Бұл сорттар біршама өзгеше, кейбіреулерінің сары немесе ақ қалпақтары бар, бірақ олардың барлығы әдетте қызыл агарик деп аталады, көбінесе олардың айқын ақ дақтарымен танылады. Алайда, соңғы кездері саңырауқұлақтың ДНК-сы бойынша жүргізілген зерттеулер «қызыл агарик» деп аталатын кейбір саңырауқұлақтар, шын мәнінде, бірегей түрлер, мысалы, A. persicina (персика түстес қызыл агарик) болып табылады. Солтүстік жарты шардың барлық қоңыржай және боралдық аймақтарында өсетін А. muscaria, қасақана түрде Оңтүстік жарты шардың көптеген елдеріне, әдетте қарағай мен қайың плантацияларымен симбиоз ретінде енгізілген және қазір ол нағыз космополиттік түр. Ол әр түрлі жапырақты және қылқан жапырақты ағаштармен байланысады. А. muscariaның улы болуынан болатын өлім өте сирек кездеседі. Екі рет қайнатып, суын құйып, оның уыттылығын әлсіретеді және саңырауқұлақтың психоактивті заттарын бұзады; оны Еуропаның, Азияның және Солтүстік Американың кейбір аймақтарында жейді. Барлық A. muscaria сорттары, әсіресе A. muscaria var. muscaria, галлюциногендік қасиеттерімен белгілі, негізгі психоактивті құрамы – муссимол және оның нейротоксикалық прекурсоры – иботен қышқылы. Сибірдің жергілікті халқы саңырауқұлақтың жергілікті сортын маскүнемдік және энтеоген ретінде қолданған. Бәлкім, ең танымал саңырауқұлақ түрі, қызыл агарик – танымал және кеңінен танымал мәдениеттің бірі, соның ішінде бейне ойындарда, мысалы, танымал А. muscaria жиі пайдаланылады (мысалы, Марио франшизасындағы Super Mushroom күшеюі) және теледидарда (мысалы, Смурфтар франшизасындағы үйлер). Осы улы саңырауқұлақты жегеннен кейін ауруханаға жатқызылған балалар болған; балалар оны танымал мәдениетпен байланысты болғандықтан тартылған болуы мүмкін.

Таксономия

Көптеген еуропалық тілдерде саңырауқұлақтың атауы сүтке себіліп, жәндіктерге қарсы қолданылуынан туындаған деп есептеледі. Бұл тәжірибе Еуропаның герман және славян тілдерінде сөйлейтін аймақтарында, сондай-ақ Вогез аймағында, Францияның кейбір жерлерінде және Румынияда тіркелген. Альберт Магнус 1256 жылға дейін жазылған "De vegetabilibus" еңбегінде алғаш рет айтқан, "vocatur fungus muscarum, eo quod in lacte pulverizatus interficit muscas" – "Бұл саңырауқұлақ деп аталады, себебі ол сүтке ұнтақталғанда шыбындарды өлтіреді". 16 ғасыр фламанд ботанигі Кароль Клюзий оны сүтке шашуды Германиядағы Франкфурт қаласына дейін жетеді, ал "таксиномияның әкесі" Карл Линней оны бала кезінде тұрған Оңтүстік Швециядағы Смоландтан хабарлады. Ол 1753 жылы "Species Plantarum" еңбегінің екінші томында сипаттап, оған Agaricus muscarius деген ат берді. Қазіргі атауын ол 1783 жылы Жан Батист Ламарк оны Amanita туысына енгізгенде алды, бұл атау 1821 жылы "микологияның әкесі", швед натуралисі Элиас Магнус Фрис тарапынан бекітілді. Барлық микоталардың басталу күні Фристің жұмысы күні – 1 қаңтар 1821 жыл деп жалпы келісіммен белгіленді, сондықтан толық атауы Amanita muscaria (L.:Fr.) Hook. болып құралды. 1987 жылғы "Ботникалық номенклатураның халықаралық кодексі" саңырауқұлақтардың атауларына қатысты басталу күні мен негізгі жұмыс туралы ережелерді өзгертті, енді атаулар 1753 жылдың 1 мамырынан бастап, Линнейдің еңбегі жарияланған күннен бастап жарамды деп есептеледі. Осылайша, Линней мен Ламарк енді Amanita muscaria (L.) Lam. атауын берген авторлар деп саналады.

Ағылшын микологы Джон Рамсботтом Amanita muscaria-ның Англия мен Швецияда жәндіктерден құтылу үшін қолданылғанын, ал "жәндік саңырауқұлағы" – бұл түрдің ескі балама атауы екенін хабарлады. Саңырауқұлақтан бөлініп алынған бір зат – 1,3 диолеин (1,3 ди(цис 9 октадеценоил)глицерин), ол жәндіктерді тартады. Басқа бір болжам бойынша, "шыбын" термині нақты жәндіктерге емес, саңырауқұлақты жеуден туындаған санасыздыққа қатысты. Бұл орта ғасырлық сенімге негізделген, шыбындар адамның басына кіріп, психикалық ауруларды тудыруы мүмкін деген ойға. Бірнеше аймақтық атаулар осы мағынамен байланысты, яғни өте бағаланған жеуге жарамды саңырауқұлақ Amanita caesarea-ның "есі дұрыс емес" немесе "ақымақ" түрі. Сондықтан каталон тілінде oriol foll – "ақымақ oriol", Тулузадан mujolo folo, Оңтүстік Францияның Авейрон департаментінен concourlo fouolo, Италияның Трентиносынан ovolo matto бар. Швейцарияның Фрибург аймағындағы жергілікті диалекттегі атау – tsapi de diablhou, яғни "шайтанның қалпағы" деп аударылады.

Жіктеу

Amanita muscaria – осы туыстың типтік түрі болып табылады. Одан әрі, ол Amanita subgenus Amanita-ның да типтік түрі, сондай-ақ осы subgenus ішіндегі Amanita бөлімі. Amanita subgenus Amanita-ға амилоидты емес споралары бар барлық Amanita түрлері жатады. Amanita бөлімі Amanita-ға жалпы жамылғының жапырақша тәрізді қалдықтары бар түрлерді қамтиды, оның ішінде концентрлі сақиналар қатарына дейін қысқартылған вольва және қақпақтағы жамылғы қалдықтары – жапсырмалар немесе түйнектер қатары. Бұл топтағы көптеген түрлердің тамыр бөлігі де дөңгелек пішіндес болады. Amanita бөлімі Amanita A. muscaria және оның жақын туыстарынан тұрады, олардың ішінде A. pantherina (пантера қалпағы), A. gemmata, A. farinosa және A. xanthocephala бар. Қазіргі заманғы саңырауқұлақтар таксономдары Amanita muscaria және оның туыстастарын жалпы морфологиялық ерекшеліктері мен спораның амилоидты еместігіне сүйене отырып жіктеді. Жақында жүргізілген екі молекулалық филогенетикалық зерттеу осы жіктеменің табиғи екенін растады.

Сипаттама

Үлкен, көзге түсетін саңырауқұлақ – Amanita muscaria, өсетін жерлерінде әдетте кең таралған және көптеп кездеседі, көбінесе дамудың әртүрлі сатыларындағы базидиокарптардан топтамалар түзеді. Құрамындағы жеміс денелері топырақтан ақ жұмыртқа сияқты шығады. Жерден шыққаннан кейін, қақпағының беті көптеген кішкентай, ақ немесе сары түсті пирамида пішіндес түйнекшелермен жабылған. Бұл – жас кезінде саңырауқұлақты толығымен жабатын, бүкіл саңырауқұлақты қоршаған қорғаушы қабық – бүктемелі қабықтың (universal veil) қалдықтары. Осы кезеңде саңырауқұлақты тілгенде, қабықтың астындағы сары түсті тері қабаты көрінеді, бұл оны анықтауға көмектеседі. Саңырауқұлақ өскен сайын, қызыл түс бұзылған қабық арқылы көріне бастайды, ал түйнекшелер азайды; олардың мөлшері өзгермейді, бірақ саңырауқұлақтың өсіп жатқан бетіне қарағанда кішірейеді. Қақпағы шар тәріздіден жарты шар тәріздіге, содан кейін піскен нұсқаларында тақташа тәрізді және жалпақ болып өзгереді. Толық жетілгенде, жарқыраған қызыл қақпағының диаметрі әдетте шамамен болады, бірақ одан да ірі үлгілері де кездеседі. Қызыл түс жаңбырдан кейін және ескі саңырауқұлақтарда солғын болуы мүмкін. Жалпақ жапырақшалары (gills) ақ, спора жапырғысы да ақ түсті. Сопақ пішіндес споралардың мөлшері 9–13 × 6.5–9 мкм; олар йодтың әсерінен көк түске өспейді. Сыртқы түрі ерекше болғанымен, Fly agaric Америкадағы басқа сарыдан қызылға дейінгі саңырауқұлақ түрлерімен шатастырылуы мүмкін, мысалы Armillaria cf. mellea және жеуге жарамды A. basii – Мексикадағы Еуропаның A. caesarea-сына ұқсас түр. АҚШ және Канададағы улану орталықтары "амарилл" (испан тілінде "сары") атауының Мексикадағы A. caesarea-ға ұқсас түрлерді білдіретінін анықтады. Вольва – бұл бөлінбеген, ерекше ақ қалта. Австралияда әкелінген Fly agaric, эвкалипт ағаштарымен бірге өсетін жергілікті vermilion grisette (Amanita xanthocephala) саңырауқұлағымен шатастырылуы мүмкін. Соңғы түрінде әдетте A. muscaria-ның ақ түйнекшелері болмайды және сақинасы да жоқ. Сонымен қатар, жас түйме пішіндес саңырауқұлақтар пуфболға ұқсайды.

Дау

Қызыл және ақ дақты қоқыс – көптеген мәдениеттерде кең таралған бейне. Ұш агариктері Ренессанс кезеңінен бері суреттерде бейнеленген, бірақ олардың суреттері көбінесе сырттай ғана байқалады. Мысалы, Иероним Боштің "Жердегі ләззаттар бағы" атты суретінде осы саңырауқұлақтың бейнесі жұмыстың сол жақ панелінде көрінеді. Виктория дәуірінде олар көбірек көзге түсе бастады, кейбір ертегілердің негізгі тақырыбына айналды. Саңырауқұлақтың ең танымал қолданылуы – «Марио» франшизасында (әсіресе екі «Super Mushroom» күшін арттыратын нысаны және бірнеше деңгейдегі ұш агарикаға негізделген платформалар) және 1940 жылғы «Фантазия» Дисней фильміндегі билейтін саңырауқұлақ сахнасы. Филип фон Штраленбергтің Сібірге жасаған саяхаттары мен ондағы мухомордың қолданылуы туралы жазғандары 1736 жылы ағылшын тілінде жарияланды. Бұл саңырауқұлақты жегендердің зәрін ішу туралы ағылшын-ирланд жазушысы Оливер Голдсмит өзінің 1762 жылы кеңінен танымал болған «Дүние азаматы» романында айтқан. Осы кезде бұл саңырауқұлақ ұш агарик екені анықталды. Басқа авторлар да саңырауқұлақтың әсерінен заттардың көлемінің бұрмалануын жазды, соның ішінде табиғатты зерттеуші Мордекай Кубитт Кук өзінің «Ұйқының жеті қарындасы» және «Британдық саңырауқұлақтары туралы қарапайым есеп» кітаптарында. Осы байқау 1865 жылы жарық көрген «Алисаның ғажайып еліндегі оқиғалары» атты танымал әңгімеде саңырауқұлақ жеудің әсерін түсіндіруге негіз болды деп есептеледі. Чарльз Кингслидің 1866 жылғы «Hereward the Wake» романында Лапландиядан алынған галлюциногенді «қызыл қоқыс» сюжеттік элемент ретінде пайда болады, бұл оқиға сол аттас орта ғасырлық тұлғаға негізделген. Томас Пиншонның 1973 жылғы «Гравитацияның жаңбыры» романында саңырауқұлақ «улы «Жоюшы періштеге» туыс» деп сипатталады және жиналған Amanita muscaria-дан печенье қамырын дайындаған кейіпкердің егжей-тегжейлі суреті берілген. Ұш агарик шаманизм 2003 жылғы Алан Гарнердің «Thursbitch» романында да зерттеледі.