Кіріспе

1939 жылы Бертольд Брехттің пьесасы "Ана батыр және оның балалары" (Mutter Courage und ihre Kinder) – 1939 жылы неміс драматургі және ақыны Бертольд Брехт (1898–1956) жазған пьеса, Маргарет Стеффин елеулі үлес қосты. 1941-1952 жылдары Швейцария мен Германияда төрт театрлық қойылым қойылды, соңғы үшеуі Америка Құрама Штаттарынан Шығыс Германияға оралған Брехттің қадағалауымен және/немесе режиссерлігімен жүзеге асты. Брехт 1956 жылы қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, пьеса неміс фильмі ретінде бейімделді – "Ана батыр және оның балалары" (1961), онда Брехттің жесірі және жетекші актриса Хелен Вейгель басты рөлді ойнады. Кейбір адамдар "Ана батырды" 20 ғасырдың ең ұлы пьесасы, ал мүмкін, барлық уақыттағы ең ұлы соғысқа қарсы пьеса деп санайды. Сыншы Брет Д. Джонсон атап көрсетеді: "Көптеген театр өнерпаздары мен ғалымдар көркемдік директор Оскар Юстистің Брехттің шедеврі 20 ғасырдың ең ұлы пьесасы деген пікірін бөліссе де, "Ана батыр" қойылымдары қазіргі американдық театрларда сирек кездеседі".

Қысқаша мазмұны

Пьеса 17 ғасырдағы Еуропадағы Отыз жылдық соғыс кезінде өтеді. Әскерге шақыру офицері мен сержант таныстырылады, екеуі де соғысқа сарбаздарды жинаудың қиындығына шағымданады. Анна Фиерлинг (Мама Батылдық) солдаттарға сатуға арналған азық-түліктері бар арбаны тартып кіреді және балаларын – Эйлиф, Катрин және Швейцарка ("Швейцарлық ірімшік") таныстырады. Сержант Мама Батылдықпен келісім шартады, ал Эйлифті әскерге шақыру офицері қабылдайды. Екі жыл өткен соң, Мама Батылдық протестант генералдың аспазымен қаз туралы дауласады, ал генерал Эйлифті шаруаларды өлтіргені және малын сойғаны үшін құттықтайды. Эйлиф пен анасы "Балықшы әйел мен солдат" әнін орындайды. Мама Батылдық ұлын өзін қауіпке тігуі үшін сөкпейді. Үш жылдан кейін Швейцарка әскердің төлемшісі болып жұмыс істейді. Лагерьдегі жезөкше Иветт Потье "Достық әнін" шырқайды. Мама Батылдық осы әнді Катринге сарбаздармен араласпау үшін ескерту ретінде пайдаланады. Католик әскерлері келгенге дейін, аспазшы мен капеллан Эйлифтен хабар жеткізеді. Швейцарка полктің ақша жәшігін басып кірген сарбаздардан жасырады, ал Мама Батылдық және серіктері протестанттық белгілерін католиктерге ауыстырады. Швейцарка католиктерге тұтқындалып, азапталады, ол ақша жәшігін өзен жағасында жасырған еді. Мама Батылдық оны босату үшін пара беруге тырысады, бірінші кезекте арбаны кепілге салып, полк ақшасымен қайта сатып алуды жоспарлайды. Швейцарка жәшікті өзенге лақтырғанын айтқанда, Мама Батылдық бағадан бас тартады, ал Швейцарка өлтіріледі. Құрбы ретінде атудан қорқып, Мама Батылдық оның денесін мойындамайды және оны тастап кетеді. Кейін Мама Батылдық генералдың шатырының алдында шағымдану үшін күтеді және жеткіліксіз жалақыға шағымдануға асыққан жас сарбазға "Ұлы капитуляция әнін" орындайды. Ән екеуін де наразылықтарын қайтарып алуға көндіреді. Мама Батылдық өзінің бизнесін қорғау үшін қатты қиналады, сондықтан ол жараланған бейбіт тұрғындарды емдеу үшін мата беруден бас тартады. Капеллан оның заттарын алып кетеді. Католик генерал Тиллидің жерлеу рәсімі жақындағанда, капеллан Мама Батылдыққа соғыс жалғаса беретінін айтады және оны қоймасын толтыруға көндіреді. Содан кейін капеллан Мама Батылдыққа оған үйленуді ұсынады, бірақ ол оның ұсынысын қабылдамайды. Мама Батылдық соғысты қарғыйды, өйткені ол мас сарбаз зорлағаннан кейін Катриннің мүсіні бұзылғанын біледі. Содан кейін Мама Батылдық қайтадан протестанттық әскердің соңынан ілеседі. Екі шаруа оған тауар сатқысы келгенде, швед патшасының өлімімен бейбітшілік туралы жаңалықты естиді. Аспаз пайда болады және Мама Батылдық пен капеллан арасында дау тудырады. Мама Батылдық базарға барады, ал Эйлиф сарбаздармен сүйреліп кіреді. Эйлиф мал ұрлап жатқанда шаруаны өлтіргені үшін жазаланады, ол соғыс кезінде батыр ретінде мақталған әрекетті қайталауға тырысады, бірақ Мама Батылдық одан естімейді. Соғыс жалғасып жатқанын білгенде, аспаз бен Мама Батылдық арбамен жолға шығады. Соғыстың он жетінші жылында тамақ пен жабдықтар жоқ. Аспаз Утрехттегі қонақүйді мұраға алады және Мама Батылдыққа оны бірге басқаруды ұсынады, бірақ ол Катринді қабылдамайды, өйткені оның мүсінсіздігі ықтимал клиенттерді қорқытады деп қорқады. Содан кейін Мама Батылдық пен Катрин арбаны өздері тартады. Мама Батылдық протестанттық қала Халледе сауда жасағанда, Катрин ауылдағы шаруа отбасында түнде қалады. Католик сарбаздары шаруаларды әскерді қалаға жасырын шабуыл жасау үшін баруға мәжбүрлегенде, Катрин арбадан барабан алып, оны соғып, қала тұрғындарын оятады, бірақ өзі де атылады. Ертеңіне Мама Батылдық қызының денесіне арнап ән шырқайды, шаруалар оны жерлейді, ал ол өзі арбаға байланады.

Контекст

"Мама батылдық" – Брехттің фашизм мен нацизмнің өрлеуіне қарсылық ретінде жазған тоғыз пьесаның бірі. 1939 жылы Адольф Гитлердің неміс әскерлері Польшаға басып кіргеніне жауап ретінде Брехт "Мама батылдық" пьесасын, жазушылар "қызған қайнаған" десетіндей, бір айдан астам уақытта жазды. Ральф Манхайм және Джон Виллеттің жинақталған пьесаларына жазылған алғы сөздей: "Мама батылдық" пьесасы, Еуропа соғысының жойқын салдары мен одан пайда табуға тырысқандардың көздерінің жоқ болуы туралы тақырыптармен, бір айда жазылған деседі; дайындамалардың немесе алдын ала зерттеулердің кез келген дәлелінің жоқтығына қарағанда, бұл шығарма ерекше тікелей шабытпен туған болуы керек. Брехттің саяси драма принциптеріне сәйкес, пьеса заманауи дәуірде емес, 1618-1648 жылдардағы Германияның барлық мемлекеттері, Франция және Швеция қатысқан Отыз жылдық соғыс кезінде өрбиді. Онда Анна Фиерлингтің тағдыры баяндалады, ол "Мама батылдық" атымен белгілі, швед армиясының тапқыр асханашы әйелі, соғыстан көрінемін деп ниеттенген. Пьеса барысында ол үш баласын – Швейцарка, Эйлиф және Катринді, одан пайда табуға тырысқан соғыстың құрбаны ретінде жоғалтады.

Шолу

Басты кейіпкердің аты, Батылдық Ана, 17 ғасырдағы неміс жазушысы Гриммельхаузеннің пикарескалық туындыларынан алынған. Оның ертедегі шағын романы "Қашқын Батыл" да Германия мен Польшадағы Отыз жылдық соғыста күресіп, аңқаулықпен жол табады. Ал әйтпесе, оқиғаның көп бөлігі Брехт пен Стеффиннің бірлескен еңбегі. Ойынның оқиғасы 12 жылға (1624-1636 жылдар) созылады және 12 сахнада көрсетіледі. Кейбір сахналар Батылдық Ананың өмірі туралы түсінік береді, бірақ көрермендерге кейіпкерлерге деген сезімталдық пен жаны ашырарлық сезімдерді дамытуға мүмкіндік бермейді. Батылдық Ана асыл немесе қадірлі тұлға ретінде бейнеленбейді. Брехттің эпостық театры ежегі грек трагедияларынан өзгеше, ондағы батырлар қарапайым адамдардан жоғары тұрады. Сондай-ақ, Брехттің пьесасының соңы басты кейіпкер Батылдық Анаға еліктеуге шақырмайды. "Батылдық Ана" Брехттің ең танымал пьесаларының бірі. Кейбір режиссерлер оны 20 ғасырдың ең ұлы пьесасы деп санайды. Брехт соғыстың қасіреттілігін және сыбайлас жемқорлық заманда адалдықтың бағаланбайтынын көрсетеді. Ол эпостық құрылымды пайдаланып, көрермендерді кейіпкерлер мен олардың эмоцияларына батып, мәселелерден алшақтаудың орнына, мәселелерге назар аударуға мәжбүрледі. Эпостық пьесалар – Брехтке тән ерекше жанр. Кейбір сыншылар оның осы жанрды қалыптастырғанын айтады.

Эпикалық театр ретінде

"Ана батыр" – Брехттің эпикалық театр және "V эффекті" (Verfremdungseffekt) тұжырымдамаларының мысалы; көбінесе "шегіну" немесе "бөгделену эффектісі" деп аударылады. Verfremdungseffekt әрбір көріністің оқиғаларын ашатын плакаттарды, қатар қою, актерлердің сахнада кейіпкерлер мен костюмдерін ауыстыру, повествование, қарапайым реквизиттер мен декорацияларды пайдалану арқылы қол жеткізіледі. Мысалы, бір ғана ағаш бүкіл орманды бейнелеу үшін қолданылады, ал сахна қысқы түні болсын, жазғы күні болсын, әдетте жарық ақ жарықпен толтырылады. Пьесаның тақырыптарын күшейту үшін бірнеше ән қолданылады. Олар сондай-ақ көрермендерден драматургтің айтқанын ойлануын қажет етеді.

Өнер көрсетулер

Бұл пьеса алғаш рет 1941 жылы Цюрихтегі Schauspielhaus театрында Леопольд Линдтбергтің қоюымен сахналанды. Музыканың көп бөлігі швейцариялық композитор Пол Буркхардтың түпнұсқа шығармаларынан тұрды, ал қалғаны оның өзімен ұйғарымдалған. Музыканттар көрермендерге көрінетіндей орналастырылды, бұл Брехттің эпикалық театрындағы әдістерінің бірі еді. Ол кездегі танымал актриса Тереза Гиезе басты рөлді сомдады. "Еңбек адамының батырлығы" пьесасының екінші қойылымы 1949 жылы сол кездегі Шығыс Берлинде Брехттің (екінші) әйелі Хелен Вайгельдің, оның басты актрисасы және кейін режиссері болған, "Еңбек адамының батырлығы" рөлінде сахнаға шықты. Пол Дессау Брехтпен тығыз байланыста жазылған жаңа музыкалық қосымша ұсынды. Бұл қойылым Брехттің Берлин ансамблінің құрылуына үлкен әсер етті, ол оған көптеген пьесаларын қоюға мүмкіндік берді. (Брехт "Галилей" пьесасын қою кезінде қайтыс болды.) Брехт Цюрихтегі қойылымға жасалған сын-пікірлерге жауап ретінде, олар "барлық аналардың жүректі ауыртытын күшін" сезінетінін айтқандықтан, пьесаны қайта қарастырды. Дегенмен, ол Берлиндегі көрермендер "Еңбек адамының батырлығының" қылмыстарын және соғысқа қатысуын көре алмағанын, оның азаптарына назар аударғанын жазды. Келесі қойылым (және Германиядағы екінші қойылым) 1950 жылы Мюнхендегі Kammerspiele театрында Брехттің режиссерлігімен, түпнұсқа "Еңбек адамының батырлығын" Тереза Гиезе сомдады, декорациясын Тео Отто жасады (суретке қараңыз). Испан тілінде пьеса 1954 жылы Буэнос-Айресте Алехандра Буэромен, ал 1958 жылы Монтевидеода Уругвай ұлттық комедиялық компаниясының Чайна Зоррилласымен премьераланды. Бұл тілде басты рөлді Роза Мария Сарда (Мадрид, 1986), Сипе Линковский (Буэнос-Айрес, 1989), Вики Пенья (Барселона, 2003), Клаудия Лапако (Буэнос-Айрес, 2018) және Бланка Портильо (Мадрид, 2019) сомдады. Басқа тілдерде оны Симона Синьорет, Лотте Ленья, Доротея Нефф (Вена, 1963), Гермен Монтеро, Анжела Винклер, Ханна Шюгулла, Катина Паксину (Афина, 1971), Мария Билл (Вена), Мария Касарес (Париж, 1969), Юнис Муньос (Лиссабон, 1987), Пупелла Маджио, Лив Уллман (Осло), Маддалена Криппа (Милан) және т.б. сомдады. 1955 жылы Джоан Литтлвудтың театр шеберханасы пьесаны Лондонға алғаш рет қойды, Литтлвуд басты рөлді ойнады. 1959 жылдың маусымында BBC Эрик Кройзердің Эрик Бентлидің ағылшын тіліндегі аудармасынан бейімделген теледидар нұсқасын көрсетті. Рудольф Картье режиссерлік етті, Флора Робсон басты рөлде ойнады. Бұл пьеса 1955 жылы Литтлвуд қойғаннан кейін Ұлыбританияда 1961 жылға дейін қойылмады, сонда "Стратфорд-эпон-Авон" әуесқойлар театры пьесаны Англияның орталық аймақтарына таныстыруды қолға алды. Американдық Кит Фаулер режиссерлік еткен бұл қойылым Стратфорд ипподромында сахналанды және үлкен табысқа ие болды. Атау рөлін Элизабет ("Либби") Каттс, Катрин рөлін Пат Эллиот, Швейцария сыры рөлін Дигби Дей, Эйлиф рөлін Джеймс Орр сомдады. "Еңбек адамының батырлығы" пьесасының алғашқы Бродвей қойылымы 1963 жылдың 28 наурызында Мартин Бек театрында ашылды. Оны Джером Роббинс режиссерлік етті, Энн Банкрофт басты рөлде ойнады, Барбара Харрис пен Джин Уайлдер де қатысты. Ол 52 қойылым көрсетіліп, төрт Тони сыйлығына ұсынылды. Осы қойылым кезінде Уайлдер Банкрофттің сол кездегі жігіті Мел Брукспен танысты. 1971 жылы Жоахим Теншерт Мельбурн театр компаниясы үшін Брехттің Берлин ансамблінің қойылымын Принцесса театрында сахналады. Глория Доун "Еңбек адамының батырлығы" рөлін ойнады, оның балаларын Венди Хьюз, Джон Вуд және Тони Льюэллин Джонс сомдады, капеллан рөлінде Фрэнк Тринг, аспазшы рөлінде Фредерик Парслоу, Иветта рөлінде Дженифер Хаган, Питер Кертин. 1980 жылы Уилфорд Лич Нтозаке Шангедің жаңа бейімделуін "The Public Theater" театрында режиссерлік етті. Бұл нұсқа Американың оңтүстігінде Реконструкция кезінде орын алды. Глория Фостер Морган Фримен, Сэмюэл Л. Джексон, Хэтти Уинстон, Рейнор Шейне және Анна Деавер Смит кіретін актерлік құрамда "Еңбек адамының батырлығы" рөлін ойнады. 1982 жылдың мамыр айында Лондонның Театр кеңістігіндегі Интернационалист театры "Еңбек адамының батырлығының" көп ұлтты қойылымын ұйымдастырды. "Оның соғысқа қарсы шабуылы Оңтүстік Атлантикадағы жаңалықтармен (Фолкленд соғысы) бірінші беттерді толтыруы мүмкін емес". "Орындаушылар әлемнің түкпір-түкпірінен келген тәжірибелі актерлерден тұрады және мүмкін олардың космополитизмі таныс тағамға жаңа текстураларды әкелуге көмектеседі". Маргарет Робертсон "Еңбек адамының батырлығы", Милос Кирек аспазшы, Рену Сетна капеллан, Жозеф Лонг офицер, Анжелик Рокас Иветта және Жозефин Қош келдіңіз Катрин рөлдерін сомдады. 1984 жылы Корольдік Шекспир компаниясы пьесаны Лондонның Барбикан театрында Джуди Денчтің басты рөлде және Зои Уанамакердің Катрин рөлінде сахналады. 1995–96 жылдары Диана Ригг басты рөлдегі өнері үшін Evening Standard Theatre Award сыйлығына ие болды, режиссері Джонатан Кент, ал аудармасын Дэвид Хэр жасады. 2006 жылдың тамызынан қыркүйегіне дейін "Еңбек адамының батырлығы және оның балалары" пьесасы Нью-Йорктегі The Public Theater театрында драматург Тони Кушнердің жаңа аудармасымен қойылды. Бұл қойылымда композитор Жаннин Тезоридің жаңа музыкасы болды және оны Джордж С. Уолф режиссерлік етті. Мерил Стрип "Еңбек адамының батырлығы" рөлін, Кевин Клайн және Остин Пендлтон қосымша рөлдерде ойнады. Бұл қойылым тегін болды және Central Park-тегі Public Theater-дың Delacorte Theater-ында толық залмен өтті. Ол төрт аптаға созылды. Осы Тони Кушнердің аудармасы 2009 жылдың қыркүйегінен желтоқсанына дейін Лондонның Корольдік Ұлттық театрында Фиона Шоудың басты рөлде, Дебора Уорнердің режиссерлігімен және Duke Special орындаған жаңа әндермен қайта қойылды. 2013 жылы Уэсли Энох Пол Назарскидің жаңа аудармасын Квинсленд өнер орталығының Playhouse Theatre-ында австралиялық аборигендерден тұратын актерлік құраммен қойды. Шри-Ланкада "Еңбек адамының батырлығы" пьесасы сингала тіліне аударылып, бірнеше рет қойылды. 1972 жылы Генри Джаясен бұл пьесаны "Diriya Mawa Ha Ege Daruwo" деп қойды, ал 2006 жылы Аножа Веерасингхе осы атпен қайта қойды. 2014 жылы Ранджит Видженаяк Джон Уиллеттің аудармасын сингала тіліне "Dhairya Maatha" деп аударды және оны сахналық драма ретінде қойды.

Брехттің реакциясы

1941 жылы Швейцариядағы қойылымдардан кейін Брехт сыншылар пьесаны қате түсінген деп ойлады. Көптеген адамдар Куражға көңіл білдіргенімен, Брехттің мақсаты – Кураж ананың өзі мен балаларының жағдайын дұрыс түсінбегендігінен қателескенін көрсету болды. Ханс Майердің сөзіне қарағанда, Брехт 1949 жылы Шығыс Берлиндегі қойылымдарға дайындалып, пьесаны өзгертіп, Куражды көрермендер үшін азырақ симпатиялы етуге тырысты. Дегенмен, Майердің пікірінше, бұл өзгерістер көрермендердің Куражға деген ықыласын күрт өзгерте қоймады.

Танымал мәдениет

1976 жылдан 1984 жылға дейін жарық көрген неміс феминистік «Courage» газеті редакторлар «өздігінен басшылық ететін, идеалға бой алмайтын, бірақ қазіргі жағдайға да қанағаттанбайтын әйел» деп қараған Courage ананың атымен аталыпты. «Уринтаун» Тони сыйлығын жеңіп алған мюзиклдегі Пенелопа Пеннивайз кейіпкері Брехттің «Ана Батылдығының» мультфильмдік ұрпағы деп есептеледі. «Ана Батылдығы» қойылымы «Қозылар үйінің төбесіндегі скрипкашы» атты танымал мюзиклмен салыстырылды. Мэтью Гуревич «The New York Sun» газетінде жазғандай, «Шын мәнінде, Ана Батылдығының «Қолынан аспаптар» фильміндегі сүтші Тевьемен ортақ ерекшеліктері көп. Ол да, оның анасы сияқты, балаларын қорғауға шарасыз». «Ана Батылдығы» Лина Ноттедждің Пулитцер сыйлығын алған «Жұмған» пьесасына шабыт берді, бұл пьеса Ноттедж Угандадағы конголық босқындар лагерьлерінде конголық әйелдермен өткізген уақыттан кейін жазылды.