Кіріспе
1925 жылы Альбан Бергтің операсы; Бергтің алғашқы операсы. «Воццек» – австриялық композитор Альбан Бергтің тұңғыш операсы. 1914-1922 жылдар аралығында жазылған, ал 1925 жылы тұңғыш рет сахнаға қойылды. Опера неміс драматургы Георг Бюхнердің өлімінен кейін аяқталмай қалған «Войцек» драмасына негізделген. Берг 1914 жылғы 5 мамырда Венада Бюхнердің пьесасының алғашқы қойылымын тамашалап, бірден осы пьесаны операға негіз етуді қалады. (Ол кезде пьеса Карл Эмиль Франзостың қате транскрипциясы салдарынан «Воццек» деп белгілі болған, ол жартылай оқылмайтын қолжазбамен жұмыс істеген; дұрыс атау 1921 жылға дейін анықталған жоқ.) Бюхнер қалдырған ретсіз сахналар фрагменттерінен Берг 15 сахнаны таңдап, бес сахнадан тұратын үш актіден құралған жинақы құрылым жасады. Ол либреттоны өзі бейімдеп, пьесаның маңызды ерекшеліктерін – көптеген қысқа сахналарын, кейде қатыгез болатын тілін, сондай-ақ шыншылдығымен және көңілділікпен ұштасқан реализмін сақтап қалды.
Wozzeck is the first opera by the Austrian composer Alban Berg. Composed between 1914 and 1922, it premiered in 1925. It is based on the drama Woyzeck, which German playwright Georg Büchner left incomplete at his death. Berg attended the first production in Vienna of Büchner's play on 5 May 1914, and knew at once that he wanted to base an opera on it. (At the time, the play was still known as Wozzeck, due to an incorrect transcription by Karl Emil Franzos, who was working from a barely legible manuscript; the correct title would not emerge until 1921.) From the fragments of unordered scenes left by Büchner, Berg selected 15 to form a compact structure of three acts with five scenes each. He adapted the libretto himself, retaining "the essential character of the play, with its many short scenes, its abrupt and sometimes brutal language, and its stark, if haunted, realism "
The plot depicts the everyday lives of soldiers and the townspeople of a rural German speaking town. Prominent themes of militarism, callousness, social exploitation, and casual sadism are brutally and uncompromisingly presented. Toward the end of act 1, scene 2, the title character (Wozzeck) murmurs, "Still, all is still, as if the world died," with his fellow soldier Andres muttering, "Night! We must get back!" seemingly oblivious to Wozzeck's words. A funeral march begins, only to transform into the upbeat song of the military marching band in the next scene. Musicologist Glenn Watkins considers this "as vivid a projection of impending world doom as any to come out of the Great War "
Сюжет неміс тілінде сөйлейтін ауылдағы солдаттар мен қала тұрғындарының күнделікті өмірін көрсетеді. Әскериліктің қатыгездігі, бейпілділік, әлеуметтік қанаушылық және садизм сияқты маңызды тақырыптар аяусыз және келісімсіз бейнеленген. 1-ші актінің 2-ші сахнасының соңында басты кейіпкер (Воццек) «Дегенмен, бәрі тыныш, әлем өлгендей» деп сыбырлайды, ал оның әріптесі Андрес «Түн! Қайту керек!» деп, Воццектің сөздеріне мән бермейтіндей көрінеді. Қоштасу рәсімі басталады, бірақ келесі сахнада әскери оркестрдің көтеріңкі әніне айналады. Музыка зерттеушісі Гленн Уоткинс мұны «Ұлы соғыстан кейін дүниеге келген әлемдік апаттың ең жарқын бейнесі» деп санайды.
Wozzeck is the first opera by the Austrian composer Alban Berg. Composed between 1914 and 1922, it premiered in 1925. It is based on the drama Woyzeck, which German playwright Georg Büchner left incomplete at his death. Berg attended the first production in Vienna of Büchner's play on 5 May 1914, and knew at once that he wanted to base an opera on it. (At the time, the play was still known as Wozzeck, due to an incorrect transcription by Karl Emil Franzos, who was working from a barely legible manuscript; the correct title would not emerge until 1921.) From the fragments of unordered scenes left by Büchner, Berg selected 15 to form a compact structure of three acts with five scenes each. He adapted the libretto himself, retaining "the essential character of the play, with its many short scenes, its abrupt and sometimes brutal language, and its stark, if haunted, realism "
The plot depicts the everyday lives of soldiers and the townspeople of a rural German speaking town. Prominent themes of militarism, callousness, social exploitation, and casual sadism are brutally and uncompromisingly presented. Toward the end of act 1, scene 2, the title character (Wozzeck) murmurs, "Still, all is still, as if the world died," with his fellow soldier Andres muttering, "Night! We must get back!" seemingly oblivious to Wozzeck's words. A funeral march begins, only to transform into the upbeat song of the military marching band in the next scene. Musicologist Glenn Watkins considers this "as vivid a projection of impending world doom as any to come out of the Great War "
Тарихи негіздер
Берг операны 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жаза бастады, бірақ соғыс оның жұмысын кешіктірді. 1916 жылы ол бір жылдық ерікті болып тіркеліп, сол жылдың соңында осы мәртебеге ие болды. Оның хаттары мен жазбалары Воззек операсын аяқтауға деген талпынысын көрсетеді. Әйеліне ол: «Мен бірнеше ай бойы Воззекпен жұмыс істемедім. Бәрі де тұншықты. Көмілді!» деді. Бергтің экспрессионистік музыкасы Воззек және басқа кейіпкерлердің сезімдерін, ойлау процестерін, әсіресе Воззектің қытықтап, оқшаланған сезімін күшейтті. Атональды болғанымен, оның дауыс жетектеуі, кеңейтілген тонизациялары немесе тональды бөлімдері кейде дәстүрлі функцияларды сақтады. Ол музыканың формалық құрылымының элементтері ретінде биіктік пен үйлесімділікті пайдаланып, драманы бейнеледі. Кейбір дыбыстық жиынтықтар маңызды сәттерде қайталанып, байланыстылықты қамтамасыз етеді және тұтастыққа үлес қосады. B–F тритоналдық диадалары Воззек пен Мариді, олардың шиеленісіп, күресіп жатқандарын көрсетеді. B–D кіші үшінші диадасы Маридің баласымен байланысын білдіреді. Малердің D минорлық студенттік шығармасынан бейімделген интерлюдияда опера жақындап келе жатқан кульминацияға жетеді, үстемдік ететін жиынтық «азап» лейтмотивіне crescendo ретінде өтеді (3-келісім, 364–365 такт). Воззектің «Wo ist das Messer?» атты соңғы ақылсыз сахнасынан кейін драмалық әсер тартымды. Воззек пен Маридің есімдері айтылмаған ұлы, енді жесім, балалармен бірге «[[Ring a Ring o' Roses» әнін шырқап ойнайды. Бірақ олардың ойынына бір құдайы шулап: «Сен! Анаң өлді!» деп бұзып кіреді.
Басты ойлар
Опера бірлік пен үйлесімділікті құру үшін әртүрлі музыкалық тәсілдерді пайдаланады. Біріншісі – лейтмотивтер. Осы әдістің көптеген мысалындағыдай, әрбір лейтмотив кейіпкерге немесе затқа тікелей байланыстырылмастан, әлдеқайда нәзік түрде қолданылады. Дегенмен, Капитан, Доктор және Барабан майорының мотивтері өте айқын. Воззек екі мотивпен анық байланысты: біреуі ол сахнаға асығып кіргенде жиі естіледі, екіншісі – оның басына түскен қысымның алдындағы қайғысы мен күшсіздігін көрсетеді. Маридің сезімталдығын білдіретін мотивтер оны сүйемелдейді, мысалы, ол Барабан майорынан сырға беруін қабылдағанда. Физикалық нысанға байланысты емес мотив – әр актіні аяқтаушы, бірін-бірі шатастырмайынша, тербеліспен қайталану арқылы қолданылатын екі аккорд. Ең маңыздысы – Воззектің Капитанмен бірінші сахнада "Wir arme Leut" ("біз, кедейлер") деген сөздермен орындаған "азап" мотиві. Кіші аккордқа үлкен жетілікті қосып, ол кейіпкерлердің жағдайларын өзгерте алмайтындығының белгісі ретінде жиі естіледі. Берг сонымен қатар операның басында естілген бөлімдерден мотивтерді қайта пайдаланады, кейіпкерлердің ойларын түсінуге көмектеседі. Мысалы, 1-ші актінің соңғы сахнасындағы әскери оркестр музыкасының қайта пайда болуы көрермендерге Маридің Барабан майорының тартымдылығы туралы ойланып тұрғанын хабарлайды. Өте байқағысыз лейтмотив – "B" бір ғана дыбысы, ол кісі өлтіруді бейнелейді. Ол алғаш рет 2-ші актінің соңында, Воззек қорланғаннан кейін, оның "Einer nach dem andern" ("бірінен кейін бірі") деген сөздерінен кейін естіледі және кісі өлтіру кезінде күшейе түседі, Маридің көмекке шақыруы B5-тен B3-ке дейін екі октавалық секірумен, ал кісі өлтіруден кейін бүкіл оркестр осы нотадағы ұзақ крещендо арқылы жарылады, алдымен B3-те бірігіп, содан кейін оркестрдің барлық диапазонында октавалармен таралады.
Аспаптар
Воццек өте үлкен оркестрді пайдаланады және оркестр шұңқырынан (pit orchestra) бөлек, сахнада үш ансамбльге ие (1-ші актінің 3-ші көрінісінде марш оркестрі, 2-ші актінің 3-ші көрінісінде камералық оркестр, 2-ші актінің 4-ші көрінісінде таверна оркестрі). Сонымен қатар, 3-ші актінің 3-ші көрінісінде тік пианино да ойнатылады. Аспаптар құрамы: 1934 жылдың 14 наурызында Корольдік зал (Queen's Hall) ғимаратында Адриан Боулт Воццектің толық концерттік орындалуын өткізді, оны Эдвард Кларк қайтадан қойды. Операның алғашқы британдық сахналық қойылымы 1952 жылдың 22 қаңтарында Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында болды.
Гурлиттің Воззек
Тағы бір "Войзек" операсы, Манфред Гурлитттің "Воззек" операсы, Бергтің шығармасынан кейін төрт ай өткен соң алғаш рет қойылды. Олар бір-бірінен хабарсыз жұмыс істеді. Гурлитттің шығармасы Бергтің шығармасының артында қалып қойды.
Қаулылар
Бергтің әр түрлі оркестрлік нұсқаларының арасында канадалық композитор Джон Риа жасаған 22 әнші және 21 аспаптық партияға арналған нұсқасы, сондай-ақ композитор және Шенбергтің шәкірті Эрвин Штайн Бергпен бірлесіп, кішкентай театрлар үшін шамамен 60 музыканттан тұратын оркестрге арналған нұсқасы бар.
Фильмге бейімделу
1970 жылғы Гамбург мемлекеттік операсының қойылымы 1972 жылы «Воццек» телефильміне түсірілді, режиссері Йоахим Гесс, ал көрсетілімі Norddeutscher Rundfunk телеарнасында болды. Түсірілімдер айналасындағы және тасталып қалған қамалдың ішінде жүргізілді.