Жер қыртысының тұрақты бөлігі – қалқан. 570 млн жылдан асып, 2-3.5 млрд жылға дейінгі кристалл тау жыныстарынан тұрады. Геология, тау құрылысы, тектоника.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кембрийге дейінгі кристалды тау жыныстарының үлкен, тұрақты аймағы – геологиялық аймақтардың кең аумағы.
Large stable area of exposed Precambrian crystalline rock
the large scale geological regions
Қалқан – тектоникалық тұрақты аймақтарды құрайтын кембрийге дейінгі кристалды магмалық және жоғары дәрежелі метаморфтық тау жыныстарының кеңінен жайылған аймағы. Бұл тау жыныстары 570 миллион жылдан астам көне, кейде тіпті 2-3,5 миллиард жыл бұрын қалыптасқан. Олар кембрийге дейінгі кезеңнің аяқталуынан кейін тектоникалық процестерге аз ұшырады және салыстырмалы түрде жазық аймақтар болып табылады, онда тау пайда болу, жарылу және басқа да тектоникалық құбылыстар олардың шеттеріндегі және тектоникалық плиталар арасындағы белсенділікпен салыстырғанда аз. Қалқандар барлық құрлықтарда кездеседі.
A shield is a large area of exposed Precambrian crystalline igneous and high grade metamorphic rocks that form tectonically stable areas. These rocks are older than 570 million years and sometimes date back to around 2 to 3.5 billion years. They have been little affected by tectonic events following the end of the Precambrian, and are relatively flat regions where mountain building, faulting, and other tectonic processes are minor, compared with the activity at their margins and between tectonic plates. Shields occur on all continents.
Терминология
Қалқан термині кратон терминімен бір-бірін алмастыра алмайды. Дегенмен, қалқан терминін негіз терминімен бір-біріне ауыстырып қолдануға болады. Айырмашылығы – кратон шөгінді платформамен жабылған негізді, ал қалқан тек негізді ғана сипаттайды. Географиялық аймақтың осы түрін сипаттау үшін қолданылатын қалқан термині 1901 жылы Эдуард Сьюстың "Жер беті" атты еңбегінің ағылшын тіліне аудармасында, Г.Б.Соллас еңбегінде кездеседі және бұл термин Канада қалқанының пішінінен шыққан, ол пішін "қолдан-қолға шайқас кезінде сарбаздар ұстаған қалқандардың пішініне ұқсас, жазық қалқан тәрізді" болып келеді.
The term shield cannot be used interchangeably with the term craton. However, shield can be used interchangeably with the term basement. The difference is that a craton describes a basement overlayed by a sedimentary platform while shield only describes the basement. The term shield, used to describe this type of geographic region, appears in the 1901 English translation of Eduard Suess's Face of Earth by H. B. C. Sollas, and comes from the shape "not unlike a flat shield" of the Canadian Shield which has an outline that "suggests the shape of the shields carried by soldiers in the days of hand to hand combat."
Литология
Қалқан – континенттік қабықтың сол бөлігі, онда бұл кембрийге дейінгі негізгі тау жыныстары кеңінен жер бетіне шығады. Қалқандар өте күрделі болуы мүмкін: олар кең аумақты граниттік немесе гранодиориттік гнейстерден тұрады, әдетте тональдық құрамда, және олар шөгінді тау жыныстарының белдеулерін де қамтиды, көбінесе төмен дәрежелі жанартау-шөгінді шынжырларымен немесе жасыл тас белдеулерімен қоршалған. Бұл тау жыныстары көбінесе метаморфозға ұшыраған, жасылсланец, амфиболит және гранулит фацияларында кездеседі. Жердің қалқандық бетінің 50%-дан астамы гнейстен тұрады деп есептеледі.
A shield is that part of the continental crust in which these usually Precambrian basement rocks crop out extensively at the surface. Shields can be very complex: they consist of vast areas of granitic or granodioritic gneisses, usually of tonalitic composition, and they also contain belts of sedimentary rocks, often surrounded by low grade volcano sedimentary sequences, or greenstone belts. These rocks are frequently metamorphosed greenschist, amphibolite, and granulite facies. It is estimated that over 50% of Earth's shields surface is made up of gneiss.
Эрозия және жер бедері
Қалыпты аймақтар болғандықтан, қалқандардың рельефі өте ерте кезеңге жатады, ал пенеплэйндер сияқты элементтер Прекамбрий дәуірінде қалыптасқан. Қалқанда анықталатын ең көне пенеплэйін "алғашқы пенеплэйін" деп аталады.
Being relatively stable regions, the relief of shields is rather old, with elements such as peneplains being shaped in Precambrian times. The oldest peneplain identifiable in a shield is called a "primary peneplain";
Төртінші мұздық және перигляциалдық әсерлерге ұшыраған солтүстік қалқандардың жер бедері мен беткі шөгінділері экваторға жақын жерлердегілерден ерекшеленеді. Қалқанның рельефі, соның ішінде пенеплэйндер, әртүрлі жолдармен эрозиядан қорғалуы мүмкін. Субтропикалық және тропикалық климатқа ұзақ уақыт бойы тозығып, әсер еткен қалқан беттері силикаттануы мүмкін, осылайша олар қатаңдап, эрозияға төзімді болады. Фенноскандия қалқанында төртінші кезеңдегі мұздық эрозиясының орташа көрсеткіші ондаған метрге жеткен, бірақ бұл көрсеткіш тегіс емес.
The landforms and shallow deposits of northern shields that have been subject to Quaternary glaciation and periglaciation are distinct from those found closer to the equator. Shield relief, including peneplains, can be protected from erosion by various means. Shield surfaces exposed to sub tropical and tropical climate for long enough time can end up being silicified, becoming hard and extremely difficult to erode. In the Fennoscandian Shield, average glacier erosion during the Quaternary has amounted to tens of meters, though this was not evenly distributed.