Кіріспе
1971 жылы жазылған Урсула К. Ле Гуиннің романы.
The Lathe of Heaven is a 1971 science fiction novel by American writer Ursula K. Le Guin, first serialized in the American science fiction magazine Amazing Stories. It received nominations for the 1972 Hugo and the 1971 Nebula Award, and won the Locus Award for Best Novel in 1972. In an interview with Bill Moyers for the 2000 DVD release of the 1980 adaptation, Le Guin clarified the issue:
it's a terrible mis translation apparently, I didn't know that at the time. There were no lathes in China at the time that was said. Joseph Needham wrote me and said "It's a lovely translation, but it's wrong". She published her rendition of the Tao Te Ching, The Book of the Way and Its Virtue by Lao Tzu, the traditional founder of Taoism (Daoism). In the notes at the end of this book, she explains this choice:
The language of some [versions of the Tao Te Ching] was so obscure as to make me feel the book must be beyond Western comprehension. (James Legge's version was one of these, although I found the title for a book of mine, The Lathe of Heaven, in Legge. Years later, Joseph Needham, the great scholar of Chinese science and technology, wrote to tell me in the kindest, most unreproachful fashion Legge was a bit off on that one; when Chuang Tzu was written the lathe hadn't been invented.) Translated editions titled the novel differently. The German and first Portuguese edition titles, Die Geißel des Himmels and O flagelo dos céus, mean literally "the scourge [or whip] of heaven". The French, Swedish and second Portuguese edition titles, L'autre côté du rêve, På andra sidan drömmen and Do outro lado do sonho, translate as "the other side of the dream".
«Аспанның токарсы» – американдық жазушы Урсула К. Ле Гуиннің 1971 жылы жарық көрген ғылыми фантастика романы. Алғаш рет «Amazing Stories» американдық ғылыми фантастика журналында жарияланды. 1972 жылы «Хьюго» және 1971 жылы «Небюла» сыйлықтарына иегер болды, сондай-ақ 1972 жылы «Ең үздік роман» үшін «Locus» сыйлығын жеңіп алды. 1980 жылғы бейімделудің 2000 жылғы DVD нұсқасы үшін Билл Мойерспен сұхбаттасқанда Ле Гуин бұл мәселені түсіндірді: «Бұл, әдетте, өте жаман аударма екені белгілі болды, мен сол кезде осы туралы білмедім. Сол кезде Қытайда токар болған емес». Джозеф Нидхэм маған хат жазып: «Аудармасы әдемі, бірақ қате» деді. Ол Лао-цзының «Дао және оның ізгілігі» кітабын, яғни Даоизмнің (Даоизм) дәстүрлі негізін қалаушының «Дао Дэ Цзин» трактатын жариялады. Кітаптың соңындағы түсіндірмелерде ол бұл таңдауын былай түсіндіреді: «Кейбір «Дао Дэ Цзин» нұсқаларының тілі соншалықты күрделі болғандықтан, бұл кітапты Батыс жұрттары түсіне алмайды деп ойладым». (Джеймс Легждің нұсқасы да сондай-ақ болды, бірақ мен өзімнің «Аспанның токарсы» кітабыма атауды одан таптым. Көп жылдар өткен соң, Қытай ғылымы мен технологиясының көрнекті ғалымы Джозеф Нидхэм маған өте мейірімді және кінәратсыз түрде Легждің осы мәселеде қате жібергенін хабарлады; Чжуан-цзы жазылған кезде токар ойлап табылмаған еді). Романның аударма басылымдары әртүрлі атаулармен жарық көрді. Немец және португал тіліндегі алғашқы басылымдарының атаулары – «Die Geißel des Himmels» және «O flagelo dos céus» сөзбе-сөз «көктің жазасы» немесе «көктің қамшысы» дегенді білдіреді. Француз, швед және португал тіліндегі екінші басылымдарының атаулары – «L'autre côté du rêve», «På andra sidan drömmen» және «Do outro lado do sonho» – «арманның екінші жағы» деп аударылады.
The Lathe of Heaven is a 1971 science fiction novel by American writer Ursula K. Le Guin, first serialized in the American science fiction magazine Amazing Stories. It received nominations for the 1972 Hugo and the 1971 Nebula Award, and won the Locus Award for Best Novel in 1972. In an interview with Bill Moyers for the 2000 DVD release of the 1980 adaptation, Le Guin clarified the issue:
it's a terrible mis translation apparently, I didn't know that at the time. There were no lathes in China at the time that was said. Joseph Needham wrote me and said "It's a lovely translation, but it's wrong". She published her rendition of the Tao Te Ching, The Book of the Way and Its Virtue by Lao Tzu, the traditional founder of Taoism (Daoism). In the notes at the end of this book, she explains this choice:
The language of some [versions of the Tao Te Ching] was so obscure as to make me feel the book must be beyond Western comprehension. (James Legge's version was one of these, although I found the title for a book of mine, The Lathe of Heaven, in Legge. Years later, Joseph Needham, the great scholar of Chinese science and technology, wrote to tell me in the kindest, most unreproachful fashion Legge was a bit off on that one; when Chuang Tzu was written the lathe hadn't been invented.) Translated editions titled the novel differently. The German and first Portuguese edition titles, Die Geißel des Himmels and O flagelo dos céus, mean literally "the scourge [or whip] of heaven". The French, Swedish and second Portuguese edition titles, L'autre côté du rêve, På andra sidan drömmen and Do outro lado do sonho, translate as "the other side of the dream".
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл кітап 2002 жылы Орегон штатындағы Портленд қаласында өтеді. Портлендте үш миллион тұрғыны бар, және жаңбыр үздіксіз жауады. Кедей тұрғындарының арасында квашиоркор – нашар тамақтанудан туындаған ақуыз жетіспеушілігінен болатын ауру кездеседі. Кедейлікке қарамастан, мәдениет АҚШ-тағы 1970 жылдарға ұқсас. Таяу Шығыста ірі соғыс жүріп жатыр. Климаттың өзгеруі өмір сапасын төмендетуде. Жорж Орр, суретші және есірткіге тәуелді адам, шындықты өзгертетін "тиімді" армандарды болдырмау үшін есірткілерді қолданады. Осындай арманнан кейін, жаңа шындық барлығы үшін жалғыз шындыққа айналады, бірақ Орр бұрынғы шындықты есте сақтайды. Түрмеге қамалу қаупі төнген Орр тәуелділігінен құтылу үшін емделуге келіседі, амбициялы психиатр және ұйқы зерттеушісі Уильям Хабермен терапия сессияларына қатысады. Оррдың "тиімді" армандары ояу күйдегі әлемге әсер ете алады деген сенімге келген Хабер, Оррдың қабілетін планетаны өзгерту үшін пайдалануға тырысады. Оның "Augmentor" деп аталған биофидбэк/ЭЭГ машинасымен жасаған тәжірибелері Оррдың қабілеттерін күшейтеді, сонымен қатар утопиялық (және антиутопиялық) принциптерге негізделген бірқатар төзімсіз балама әлемдерді тудырады: Халықтың артық болуын жоюға тырысу, Орр жойғыш обаның көптеген адамдарды өлтіргенін армандағаннан кейін апатқа ұшырайды. Қатерлі ісік ауруын қоғамнан жоюға тырысу, азаматтарға гендік қорға қауіп төндіретін жағдайда бір-бірін өлтіруге рұқсат беретін әлемді құруға әкеледі. "Жерде бейбітшілік" Айға шетелдіктердің шабуыл жасауына себеп болады, бұл адамзатты сыртқы қауіпке қарсы біріктіреді, бірақ "ай кеңістігінде" жаңа қақтығыстар тудырады. Расизмді жою барлық адамдардың терісінің сұр түске енуіне әкеледі және тарихтың көп бөлігін өзгертеді: "Ол есте сақтауын іздеді және Геттисбургтегі шайқас алаңында айтылған бірде-бір сөзді, немесе тарихтан белгілі Мартин Лютер Кинг есімді адамды таба алмады" (Легуин, 130). Әрбір тиімді арман Хаберге байлық пен мәртебе әкеледі, ол планетаның билеушісіне айналады. Оррдың қаржылық жағдайы да жақсарады, бірақ ол Хабердің араласуына наразы және жағдайды өз күйінде қалдырғысы келеді. Хабердің билікке құмарлығы мен құдайшалық ойларынан қорқып, Орр Хаберге қарсы іс жүргізу үшін адвокат Хизер Лелачқа жүгінеді. Ол Хизерге ғашық болады, бірақ терапиядан босатылуға қол жеткізе алмайды. Осы сәтсіздікке қарамастан, Лелач сессиялардың біріне қатыса алады, бұл оған екі шындықты есте сақтауға мүмкіндік береді: біреуі күйеуінің Таяу Шығыстағы соғыстың басында қаза тапқаны, екіншісі оның бейбітшілікке жақындағанда шетелдіктердің салдарынан қаза тапқаны. Ол 1998 жылдың сәуір айында ядролық соғыстан әлемнің жойылғандығын білгеннен кейін, Хаберден қашуға тырысып, ауылға қашып, Оррды іздейді, ол қираған үйлердің ішінде өліп жатқанда оны қайтадан армандағанын айтады. Ол қазіргі шындықтың шынайылығына күмән келтіріп, оны жай ғана арман деп санайды. Хабердің шындыққа зиян келтіру қабілетінен қорқып, және оның Оррдың армандарының күшін білетінін мойындаудан бас тартуына наразы болып, Орр өзін-өзі өлтірудің жалғыз жолы болуы мүмкін деп санайды. Лелач оған Хаберді жақсырақ ету үшін тиімді арманға көмектесуді ұсынады, ол ақырында келіседі. Ол Оррға көмектесуге тырысады, сонымен қатар планетаны жақсартуға тырысады; ол армандаған Оррға шетелдіктердің енді Айда болмауы керектігін ұсынғанда, олар оның орнына Жерді басып алады. Соның салдарынан Худ тауы бомбаға түсіп, "ұйыққан" жанартау керемет жарылыс жасайды. Осы апат кезінде Орр бейбіт шетелдіктер туралы арманды жасау үшін Хаберге қайта оралады. Бір уақытқа барлығы тұрақтылықты сезінеді, бірақ Хабер араласуын жалғастырады. Оның ұсынысы Оррдың расизмді армандауы нәтижесінде барлығының сұр түске енуіне әкеледі; Лелачтың ата-анасы әртүрлі нәсілдер, сондықтан ол осы балама шындықта өмірге келмейді. Орр оның сұр нұсқасын, жұмсақ мінез-құлықпен армандайды, екеуі үйленеді. Гуд тауының атылуы жалғасуда, ол планетаның үйлесімділігін жоғалтудан қорқады. Армандар туралы құпия түсінігі бар шетелдіктердің бірімен сөйлескеннен кейін, Орр кенеттен өзінің жағдайын түсінеді және Хабермен бетпе-бет келеді. Соңғы сессиясында Хабер Оррдың армандары енді шындыққа әсер етпейді деп армандау арқылы оны жақсы армандауға "емдейді". Ол Оррдың қарсылығына ренжіді және оның миын зерттеуден алған зерттеулерін пайдаланып, өзіне бірдей күшті берді. Хабердің алғашқы тиімді арманы Орр жасаған әртүрлі шындықтардан үлкен айырмашылықты білдіреді және шындықты жою қаупін тудырады. Оррдың барлық күшін салған әрекеттеріне қарамастан, сұр Лелач келіп жатқан хаостан жойылды. Орр сәтті түрде Augmentor-ды өшіреді, ал үйлесімді өмірдің ыдырауына айналатын хаосқа қарсы тұрады. Әлем құтқарылды, бірақ қазір бірнеше шындықтардан кездейсоқ элементтердің қосындысы ретінде өмірге келеді. Жаңа шындықта Орр шетелдіктердің бірі басқаратын ас үй дүкенінде жұмыс істейді. Хабер аман қалды, бірақ оның санасы шындықсыздық туралы білгендіктен қирады, және Оррдың армандары оны қайта жандандырғандықтан ғана өмір сүреді. Лелач та қайта жандандырылды, бірақ ол Орр туралы тек шамалы естелікке ие. Орр ол жақсы көрген Лелачты жоғалтқанына разы болады, бірақ қазіргі Лелачқа қызығушылық танытуға бел буады. Оқиға екеуі кофе ішкенде аяқталады, ал оның түсініксіз шетелдік жұмыс берушісі оларды бақылайды.
Eliminating over population is disastrous after Orr dreams that a devastating plague eliminated most humans. Attempting to remove the scourge of cancer from society creates a world where citizens are routinely allowed to euthanize one another for being considered a threat to the gene pool. "Peace on Earth" results in an alien invasion of the Moon, uniting mankind against the external threat while creating new conflict in "cislunar space". Eliminating racism causes all humans to have gray skin, and changes much of history: " he had searched his memory and had found in it no address that had been delivered on a battlefield in Gettysburg, nor any man known to history named Martin Luther King" (LeGuin, 130). Each effective dream gives Haber more wealth and status until he is effectively ruler of the planet. Orr's finances also improve, but he is unhappy with Haber's meddling and just wants to let things be. Increasingly frightened by Haber's lust for power and delusions of divinity, Orr contacts lawyer Heather Lelache to represent him against Haber. He falls in love with Heather but is unsuccessful in getting released from therapy. Despite this failure, Lelache is able to be present at one of the sessions, which allows her to remember two realities: one where her husband died early in the Middle East War and another where he died just before the truce because of the aliens. She seeks out Orr after he attempts to escape Haber by fleeing to the countryside, where he reveals to her that the world was destroyed by a nuclear war in April 1998. Orr dreamed it back into existence as he lay dying in the ruins, and doubts the reality of what now exists, considering it nothing more than a mere dream. Afraid of the potential harm Haber could do to reality and frustrated by his refusal to admit to Orr that he knows the power of his effective dreams, Orr believes that his only option may be to commit suicide. Lelache suggests that she assist him in dreaming an effective dream to make Haber more benevolent instead, to which he eventually agrees. She tries to help Orr but also tries to improve the planet; when she suggests to a dreaming Orr that the aliens should no longer be on the Moon, they invade the Earth instead. In the resultant fighting, Mount Hood is bombed and the 'dormant' volcano produces a spectacular eruption. During that disaster, Orr returns to Haber, who has Orr dream of peaceful aliens. For a time, everybody experiences stability, but Haber continues meddling. His suggestion Orr dream away racism results in everyone becoming gray; Lelache's parents are different races, so she never existed in that alternative reality. Orr dreams a gray version of her with a milder personality, the two marry. Mount Hood continues to erupt, and he is concerned the planet is losing coherence. After speaking with one of the aliens, who seem to have a cryptic understanding of the effective dreams, Orr suddenly understands his situation and confronts Haber. In their final session, Haber "cures" Orr of his ability to dream effectively by suggesting Orr dream that his dreams no longer affect reality. Haber has become frustrated with Orr's resistance and used his research from studying Orr's brain during his sessions to give himself the same power. Haber's first effective dream represents a significant break with the various realities created by Orr, and threatens to destroy reality. Despite Orr's efforts to prevent it, the gray Lelache is annihilated by the encroaching chaos. Orr successfully shuts off the Augmentor as coherent existence threatens to dissolve into undifferentiated chaos. The world is saved, but exists now as a mix of random elements from several realities. In the new reality, Orr works at a kitchen store operated by one of the aliens. Haber survives, his mind shattered by his knowledge of unreality, and only exists because Orr's dreams restored him. Lelache is also restored, though she is left with only a slight memory of Orr. Orr is resigned to the loss of the Lelache he loved, but resolves to romance the one that exists now. The story ends as the two have coffee, while his inscrutable alien employer observes.
Қабылдау
Теодор Стерджен "Лате" кітабына "The New York Times" газетінде шолу жазып, оны "өте жақсы кітап" деп атады, Ле Гуиннің "поэзия мен ғылым, ақыл мен сезімнің сирек және күшті үйлесімін" жасағаны үшін мақтады. Бірақ Лестер дель Рей романның екінші жартысының мағынасыз және нәтижесіз болғанын айтты, "таңғажайып үстіне таңғажайып қосылғанда, сюжет сенімділігін жоғалтады" деді.
Пікірлер
Технология шағын ғана рөл атқарғанымен, роман біздің тағдырымызды бақылауға құштарлығымыз туралы философиялық сұрақтарды қозғайды, онда Хабердің позитивистік көзқарасы даостық тепе-теңдікке қарсы қойылады. Бөлімдердің басында Г.Г. Уэллс, Виктор Гюго және даосизм даналарының цитаталары келтірілген. Психологиялық негіздегі балама шындықтарды бейнелеуі себепті, бұл оқиға Ле Гуиннің Филип К. Дикке жасаған құрметі ретінде сипатталады. Диктің өмірбаяндамасында Лоуренс Сутин Ле Гуинды «Филдің талантының ұзақ жылдар бойы адал жақтасы» деп сипаттаған. Сутиннің сөзіне сүйенсек, «The Lathe of Heaven» романы оның [Диктің] 1960-шы жылдардағы туындыларынан әсер алған. Кітап мінез-құлықты (бихевиоризмді) сынап көрсетіп, Орр – сырттай жұмсақ, бірақ іштей мықты және адал адам, ол шындықты өзгерту қабілетінен қатты қорқып, «ауру» деп танылады. Ол емделуге мәжбүр болады. Хаберден құтылуға жасаған тыңистары психиатриялық пациент болғандықтан күдік тудырады. Ал Хабер, керісінше, өте тартымды, әлеуметтік және сенімді, бірақ соңында ақылдан адасып, жартылай шындықты жояды. Ол Оррдың шындыққа араласу туралы алаңдауын әкесіндей қамқорлықпен түсіндіріп, пациентін емдеуден гөрі өз машинасы мен Оррдың күшіне көбірек мән береді. Кітап сонымен қатар утилитаризм философиясын сынап, «Көпке ең үлкен бақыт» деген фразаны пародиялайды. Ол евгениканы да сынап, оның утилитарлық этикаға негізделген мәдениеттің маңызды бөлігі болатынын көрсетеді. Ле Гуиннің басты кейіпкерін «Джордж Орр» деп атауы британдық жазушы Джордж Оруэллге құрмет көрсету мақсатымен жасалғаны, сондай-ақ «Lathe» романында бейнеленген антиутопиялық әлем мен Оруэллдің «1984» романындағы антиутопиялық әлемдер арасындағы параллельді көрсету үшін болғаны жөнінде пікірлер айтылады. Бұл аттың қосымша мағынасы да болуы мүмкін.
Бейімделулер
1980 жылы David Loxton және Fred Barzyk режиссерлік еткен «The Lathe of Heaven» атты бейімделуі WNET қоғамдық телеарнасы тарапынан шығарылды. Бұл Public Broadcasting Service (PBS) телеарнасының тікелей эфирге арналған алғашқы фильмі болды және 250 000 долларлық бюджетпен жасалды. Романға көбінесе адал, онда Брюс Дэвисон Джордж Орр рөлінде, Кевин Конвей Уильям Хабер рөлінде, ал Маргарет Эйвери Хизер Лелаше рөлінде ойнады. Ле Гуин 1980 жылғы бейімделудің өндірісіне белсенді қатысып, оған бірнеше рет ризашылығын білдірді. PBS-тің фильмді қайта көрсету құқығы 1988 жылы аяқталды, содан кейін ол PBS тарихындағы ең көп сұранысқа ие бағдарламаға айналды. Жанкүйерлер WNET-тің фильмді «қоймада сақтауына» қатысты сынға алды, бірақ қайта көрсетуге кедергі келтіретін бюджеттік мәселелер көп болды: станция бастапқы бағдарламаға қатысқан барлық тұлғаларға авторлық құқық төлеуі және оларды ресімдеуі керек болды, фильмнің музыкасын жазған композитормен арнайы келісімге келуі керек еді, сондай-ақ роман мен фильмнің маңызды бөлігі болып табылатын «The Beatles» тобының «With a Little Help from My Friends» әнінің жазбасымен айналысу қажет болды. Үйдегі видео нұсқасында «The Beatles» тобының өзіндік жазбасының орнына кавер-версиясы қолданылды. Үйдегі видео нұсқасы бастапқы эфирдің бейнетаспасынан қайта өңделді. PBS құқықтық мәселелер өндірісті мәңгілікке тоқтататынын болжап, фильмнің өндірісінен түскен көшірмелерді өз мұрағаттарында сақтамады. Екінші бейімделу 2002 жылы шығарылып, «Lathe of Heaven» деп аталды. A&E Network арнасы үшін түсірілген және Филип Хаас режиссерлік еткен фильмде Джеймс Каан, Лукас Хаас және Лиза Бонет ойнады. 2002 жылғы бейімделу сюжеттің маңызды бөлігін және кейбір кейіпкерлерді алып тастады. Ле Гуин фильмнің түсіріліміне қатыспады. Эдвард Эйнхорнның сахналық бейімделуі, «Untitled Theater Company #61» компаниясының продюсерлігімен, 2012 жылдың 6 маусымынан 30 маусымына дейін Нью-Йорктегі 3LD Art + Technology Center-де көрсетілді.