Жекпе-жек және ит күшімен көлік құралы

Кіріспе

Спорттық немесе ит күшімен қоздырылатын көлік түрі

Мушинг – иттердің күшімен жүзеге асырылатын спорт немесе көлік түрі. Оған арбамен жүгіру, пулька, иттермен скутерде жүру, шаңғымен иттермен жүгіру, жүк тасымалдау және ауыр салмақ тарту сияқтылар кіреді. Нақтырақ айтқанда, мушинг – бір немесе бірнеше иттің сананы (шананы) тартуы, көбінесе қардағы арнайы сана немесе құрғақ жердегі тіркеме арқылы жүзеге асырылады.

Тарих

Иттерді санақ тартуға қолдану практикасы кемінде б.з.д. 6000 жылға дейін барып отырады. Сибирдегі иттердің қалдықтарымен бірге санақтар мен жегу құралдарының қалдықтары табылды, олар көміртектік талдау бойынша 7800–8000 жыл бұрынғы деп есептелді. Солтүстік Американың жергілікті халықтары да жүк тасу үшін иттерді пайдаланған. 1534 жылы Жак Картье Гаспе түбегін ашып, Францияның Франциск I атынан осы жерді иеленді. Шамамен бір ғасыр бойы ирокездер мен француздер шабуылдар мен жазалау шараларының қақтығысында болды. Осы себепті Сэмюэль де Шамплен француз жастарын жергілікті тұрғындармен бірге тұруға, олардың тілін және әдет-ғұрыптарын үйренуге, сондай-ақ француздердің Солтүстік Америкадағы өмірге бейімделуіне көмектесуге шақырды. Бұл адамдар, coureurs des bois (орман жүгірушілері) деп белгілі болған, Солтүстік Америкадағы алғашқы еуропалық мұшерлер болды, француздық ықпалды оңтүстікке және батысқа қарай кеңейтті, ал 1609 жылы Жаңа Франция бүкіл Канада қалқанын бақылады. 1680 жылы Жаңа Францияның интенданты Жак Дюшньо де ла Дюссиньер д'Амболь, Жаңа Францияда "ұлы, бауыры, сіңлісі немесе жүрегі туысы" coureurs des bois арасында жоқ отбасының жоқтығын анықтады. Қыс айларында санақ Жаңа Францияның солтүстігіндегі қалыпты көлік құралы болды. 1760 жылы британдық армия Канаданы жаулап алып, Канада қалқанына бақылауды алды. Көптеген coureurs des bois британдық билікті қабылдап, санақ итін пайдалануды жалғастырды. Француз тіліндегі "Марше!" сөзі ағылшын тілінде "Mush!" болып аударылды. Клондайк алтын асыру кезінде көптеген іздеушілер Юконға санақ итімен келді. Бұл "Соңғы ұлы алтын асыру" американдық жазушы Джек Лондонның "Жабайы шақыру" шығармасында мәңгілікке қадалды. Санақ иті Юкон мен АҚШ-тың Аляска жаңа аумағындағы кең таралған көлік құралына айналды. 1911 жылы норвегиялық саяхатшы Роальд Амундсен Оңтүстік полюске жеткен алғашқы адам болу үшін жарыста санақ итін пайдаланды. Ол сәттілікке жетті, ал оның бәсекелесі Роберт Фалькон Скотт, оның орнына сібірлік понилерді қолданған, қайтыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарай мұшинг Норвегия сияқты Еуропа елдеріне тарады, онда иттер табиғатты зерттеуге, орман және тауларда жедел жәрдем ретінде, сондай-ақ даладағы сарбаздарға жабдық жеткізу үшін қолданылды. 1925 жылы Номға сарысу жеткізілуі кезінде 20 мұшер және шамамен 150 санақ иті АҚШ-тың Аляска аумағы арқылы бес жарым күн ішінде 674 миль (1085 км) қашықтықты дифтерияға қарсы сарысуды санақ итімен жеткізіп, Ном қаласын және айналасындағы елді мекендерді жаңадан пайда болған эпидемиядан құтқарды.

The practice of using dogs to pull sleds dates back to at least 6000 BC. Remnants of sleds and harnesses has been found with canine remains in Siberia which carbon dated to 7800–8000 years ago. Native American cultures also used dogs to pull loads. In 1534, Jacques Cartier discovered the Gaspé Peninsula and claimed the land in the name of Francis I of France. For the better part of a century the Iroquois and French clashed in a series of attacks and reprisals. For this reason, Samuel de Champlain arranged to have young French men live with the natives, to learn their language and customs and help the French adapt to life in North America. These men, known as coureurs des bois (runners of the woods), were the first European mushers in North America, extended French influence south and west and in 1609, New France controlled all the Canadian Shield. In 1680, the intendant of New France, Jacques Duchesneau de la Doussinière et d'Ambault, estimated that there was not one family in New France who did not have a "son, brother, uncle or nephew" among the coureurs des bois. During the winter, sled became the ordinary transportation in the north of New France. In 1760, the British Army completed the conquest of Canada and gained control of the Canadian Shield. Many coureurs des bois accepted British rule and continued to use the sled dog. The French term Marche! became Mush! in English. During the Klondike Gold Rush, many prospectors came in the Yukon with sled dogs. This "Last Great Gold Rush" has been immortalized by American author Jack London in The Call of the Wild. Sled dog became the common mode of transportation in Yukon and in the new US Territory of Alaska. In 1911, Norwegian explorer Roald Amundsen used sled dogs in a race to become the first person to reach the South Pole. He succeeded, while his competitor Robert Falcon Scott, who had instead used Siberian ponies, died. By the time of the First World War, mushing had spread to European countries such as Norway, where dog sleds were used for nature tours, as ambulances in the woodlands and mountains, and to bring supplies to soldiers in the field. During the 1925 serum run to Nome, 20 mushers and about 150 sled dogs relayed diphtheria antitoxin 674 mile (1085 km) by dog sled across the U. S. territory of Alaska in five and a half days, saving the small city of Nome and the surrounding communities from an incipient epidemic.

Этимология

Франция Канада қалқанында орналасқан алғашқы еуропалық держава болды; осыған байланысты, Жаңа Францияның coureurs des bois және voyageursлары командаға тартуды бастау үшін "жүру" немесе "қозғалу" деген мағына беретін "marche!" деген француз сөзін қолданды. "Marche!" ағылшын канадалықтары үшін "mush!" деп аударылды. "Mush!" қазіргі заманда көбінесе қолданылмайды.

Ит командасының мүшелері

Иттер командасының мүшелеріне командадағы орнына қарай атаулар беріледі. Оларға жетекші иттер, қисайтып жүргізетін иттер, командалық иттер және дөңгелекті иттер жатады. Жетекші иттер команданың қалған бөлігін бағыттайды және қарқынды белгілейді. Жетекші иттер жалғыз немесе жұп болып келеді; қазір жұп жетекшілер жиірек кездеседі, бірақ 20-шы ғасырдың ортасында жалғыз жетекшілер көп болған. Кейде команданың қалған бөлігі үшін жол табу үшін жетекші итті босату (еркін жетекші) мүмкін, бірақ мұндай тәжірибе сирек кездеседі және жарыстарда рұқсат етілмейді. Жақсы жетекші иттің қасиеттері – ес-ақыл, белсенділік, салмақты ойлау және жаман жағдайда да ізін табу қабілеті. Қисайтып жүргізетін иттер немесе нүктелік иттер жетекші иттің тікелей артында орналасады (командада бір ит болса). Олар команданың қалған бөлігін жолдың бұрылыстарында және қисықтарында өздерімен бірге айналдырады. (Кейбір mushers командалық итті білдіру үшін swag dog терминін қолданады.) Командалық иттер дөңгелекті иттер мен қисайтып жүргізетін иттердің арасында болады және командаға күш қосады. Кішкентай командада осындай позицияда иттер болмауы мүмкін. Сондай-ақ, бұл термин иттер командасындағы кез келген итті сипаттау үшін де қолданылады. Дөңгелекті иттер санаққа және жүргізушіге ең жақын болады, ал жақсы дөңгелекті ит тыныш мінезге ие болуы керек, себебі санақ оның артында ғана қозғалады, сондықтан одан қорқуы мүмкін. Күш, тұрақтылық және санақты тар бұрыштарда бағыттауға көмектесу қабілеті – «дөңгелекті» иттерде бағаланатын қасиеттер. Бастапқыда, санаққа қанша адам басшылық етсе, соған қарай иттер бір немесе екі тік сызыппен жүгіретін (бір адам болса – екі сызып, екі адам болса – бір сызып). Алайда, қазір барлық иттер екі қатармен жүгіреді, тіпті бірнеше адам болса да.

Жабдық

Жүкті иттерді жүргізу үшін көптеген жабдықтар пайдалы немесе қажет болуы мүмкін, бұл шананың немесе көліктің түріне, жерге, ауа райына, командадағы және иттердің мөлшеріне, жүгіру жылдамдығына және басқа да факторларға байланысты.

Қалқалар

Мұзтұзғыш иттерді жүгіру және тарту еркіндігін қамтамасыз ету үшін арналар (капталдар) қолданылады. Олар денедегі тарту салмағын тепе-тең таратуға арналған және әртүрлі деңгейде берік және жеңіл материалдан жасалған. Мұзтұзғыш иттерге арналған арналардың көптеген түрлі стильдері бар, олар иттер мен мұзтұзғыштың ерекше стильдеріне бейімделген. Көптеген жабдық өндірушілер әртүрлі мұзтұзғыштардың қажеттіліктеріне сәйкес дизайн мен материалдарды жетілдіріп, жаңартып отырады. Ең көп қолданылатын стильдерге X-тұлғалы (жарыс арнасы деп те аталады), жартылай арна (көбінесе сызық бұрышы тік болатын жерлерде қолданылады, мысалы, каникросс және байкжоринг) және кеңейткіш табанды/жүк тасуға арналған (ауыр жүктерді төмен тарту үшін немесе командадағы дөңгелек иттермен қолданылады) жатады. Кейбір жарыстарда, мысалы, салмақ тартуда, иттердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арналарға белгілі талаптар қойылады.

Жүк арбалары

Иттерге арналған саналар әр түрлі стильде болуы мүмкін, ең дәстүрлі ағаш саналардан бастап, көміртек талшығынан немесе алюминийден жасалған, руль сияқты басқару механизмдерімен жабдықталған заманауи жеңіл жарыс саналарына дейін. Сібірдің көшпелі тайпалары, мысалы, Чукчилер, жерге жақын жүретін ("нарта" деп аталатын) саналарды қолданған, оларға отырып немесе жатып мінген, ал иттер тартқан. Бүгінде көптеген мушерлер тұрып жүретін саналарды, руль және шананың астыңғы бөлігіндегі тіреуіштермен қолданады. Саналардың ұзындығы әртүрлі: экспедициялар мен ұзақ қашықтыққа жүру үшін ұзын, таспа тәрізді саналар қолданылады, олар көбірек керек-жарақтарды тасуға мүмкіндік береді, ал жарыстарда және дайындалған жолдарда "себет" саналары жиі қолданылады. Kicksleds бір немесе екі ит тартатын кішкентай ойын-сауық санасы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Саналарда әдетте тежегіш жүйесі болады, ең көп таралғандары – металл тежегіш (металл таяқша немесе тырнақ) және шина немесе қар машинасының іздерінен жасалған резеңке сүйрегіш; көптеген саналарда әртүрлі жағдайларда жылдамдықты бақылау үшін екеуі де орнатылған.

Велосипедті сүйрету

Велосипедпен жүгіру – шаңғымен жүгіруге, каникросске және иттермен велосипедте жүруге ұқсас иттерді тарту. Бір ит немесе иттер тобы велосипедке буксирлік арқанмен бекітіледі. Велосипедпен жүгіру және каникросс, әдетте, шаңғымен жүгіру мен күйме жарыстарынан пайда болған. Велосипедпен жүгіру маусым сыртында жарысқа қатысатын күйме итттерін жаттықтыру үшін де қолданылады. 1990 жылдардың басында велосипедтің жанына бекітілетін құрылғыларды (дәстүрлі алдыңғы бекітпелерден өзгеше) пайдаланатын велосипедпен жүгірудің гибридтік түрі пайда болды.

Иттің скутері

Ит скутері – бір немесе бірнеше иттің адамды моторсыз скутерде тартуы. Бұл қыс айларында жасалатын мушингке ұқсас, бірақ көбінесе азырақ иттермен және иттердің шанасы орнына скутермен жүзеге асырылады. Иттерге шлейфтегі иттерге арналғандай жеңілдіктер (камус) кигізіледі және олар скутерге бау-өрім арқылы жалғанады. Бау-өрімде көбінесе жылдамдау мен старт кезіндегі соққыларды жұмсарту үшін серіппелі бау (эластикалық бау) болады. Ит скутерімен айналысатындар көңіл көтеру үшін бірге жүгіріп, бірнеше скутершілер өз иттерімен бірге ортақ жолмен жүреді. Көңіл көтеру үшін ұйымдастырылатын жүгіріс тек таңертеңгі серуен болуы мүмкін, немесе бірнеше жүгіріс жоспарланған демалыс күндеріне дейін созылуы мүмкін. Бұл әлі де дамып келе жатқан қызмет, бірақ скутерлік жарыстарды да қамтитын бірнеше ресми ит жарыстары бар.