Кіріспе

Аляскадағы иттермен жүргізілетін шана жарысы – Идитарод, көбінесе "Идитарод" (/aɪ/'d/ɪ//t//ə//r//ɒ//d/) деп аталады. Бұл наурыз айының басында Аляскада өткізілетін жыл сайынғы ұзақ қашықтықтық шана жарысы. Жарыс Анкоридж қаласынан Ном қаласына дейін өтеді. Мұшарлар және 12-16 иттен тұратын команда, олардың кем дегенде 5-і финиш сызығында сүйреуге тіркелген болуы керек, қашықтықты 8-15 күн немесе одан да көп уақыт ішінде басып өтеді. Идитарод 1973 жылы ең жақсы шана жүргізушілер мен командаларды сынау мақсатымен басталды, бірақ қазіргі кезде өте бәсекелестікке толы жарысқа айналды. Командалар көбінесе қарлы борандар, суық температуралар мен қатты желдерге тап болады, бұл желдің суықтығын күшейтуі мүмкін. Салтанатты старт Анкоридж қаласында өтеді, ал ресми қайта старт Анкориджден солтүстікке қарай 80 миль (129 км) қашықтықта орналасқан Уиллоу қаласында беріледі. Бастапқыда қайта старт 2007 жылға дейін Василлада өткізілді, бірақ қардың жеткіліксіздігіне байланысты 2008 жылдан бері Уиллоуда өтіп келеді. Жарыс жолы Уиллоудан басталып, Аляска тауларының Жаңбырлы өткелі арқылы сирек қоныстанған ішкі аймаққа дейін, содан кейін Беринг теңізінің жағалауымен, ақырында Батыс Аляскадағы Ном қаласына жетеді. Жарыс жолы тундра мен шырша ормандары, төбелер мен тау жоталары, өзендер және тіпті теңіз мұзы арқылы өтеді. Анкоридждегі старт ірі қалалық орталықтың ортасында болса да, жолдың көп бөлігі шалқап жатқан қалалар мен ауылдар және шағын Атабаска және Инупиат елді мекендері арқылы өтеді. Идитарод – мемлекеттің ерте тарихымен байланысты символдық байланыс және иттермен жүргізілетін шананың дәстүріне құрмет көрсетумен байланысты. Жарыс Аляскадағы маңызды және танымал спорттық оқиға болып табылады, ал ең жақсы мұшарлар мен олардың иттер командалары жергілікті жұлдыздарға айналады; бұл танымалдылық 1970 жылдардан бері штатта демалыс үшін шана жүргізудің жаңадан өркендеуіне ықпал етті. Жыл сайынғы жарысқа 50-ден астам мұшар мен мыңға жуық ит қатысады, олардың көп бөлігі Аляскадан, ал он төрт елдің өкілдері жарысты аяқтады, соның ішінде 1992 жылы алғашқы шетелдік жеңімпаз атанған Швейцариядан Мартин Бузер. Әлемнің түкпір-түкпірінен жанкүйерлер жарысты онлайн режимінде қадағалайды, сондай-ақ көптеген шетелдік еріктілер Аляскаға бақылау пункттерінде көмектесу және басқа да еріктілік жұмыстарды орындау үшін келеді. Идитарод 1985 жылы Либби Риддлстің жеңісінен кейін штаттан тыс жерлерде көбірек назар аударды, ол жарысты жеңген алғашқы әйел болды. Келесі жылы Сьюзан Батчер жарысты жеңіп алған екінші әйел болды және үш жылдан кейін тағы да жеңіске жетті. Баспа және тележурналистер мен көрермендер Анкоридж қаласындағы Төртінші даңғыл мен D көшесінің қиылысында және жарыс жолындағы бақылау пункттерінде салтанатты стартқа қатысады. Митч Сиви 2017 жылы Идитародтың ең жылдам уақытын көрсетті, Ном қаласында 8 күн, 3 сағат, 40 минут және 13 секундта финиш сызығын кесіп өтіп, ең қарт жеңімпаз атанды.

Атауы

Жарыстың аты Идитарод жолынан шыққан, ол 1978 жылы АҚШ-тың алғашқы төрт ұлттық тарихи жолының бірі деп жарияланды. Бұл жол өз кезегінде, 1910 жылы Ішкі империяның Идитарод кен аймағының орталығы болғанға дейін Атабаска тайпасының ауылы болған Идитарод қаласының құрметіне аталған. Кейіннен, жергілікті алтын асығы соңын келгенде, қала сөнген елді мекенге айналды. Қаланың аты Идитарод өзенінің атымен байланысты. Ал өзеннің аты Атабаска тіліндегі Haidilatna сөзінен келген.

Тарих

Идитарод жолының бір бөліктерін Алясканың түпкілікті инупиак және атабаска халықтары орыс тері саудагерлері 1800 жылдары келгенге дейін жүздеген жылдар бойы пайдаланған, сондай-ақ 1908 жылы Юкон және Кускоквим өзендері арасындағы Кускоквим тауларындағы "Ішкі империяда" қолданған. Жаз айларында әлеммен байланыс пен тасымалдаудың басты құралы бу кемелері болды, бірақ қазан және маусым аралығында Ном сияқты солтүстік порты мұзға қоршалып, пошта, отын, кен өндіру жабдықтары, алтын кені, азық-түлік, тері және басқа да қажетті жабдықтарды Ішкі аймақ пен батыс жағалаудағы сауда орындары мен елді мекендер арасында иттермен тасыды. 1920 жылдардың соңына дейін саяхатшылар түнде тоқтауға арналған жол үйлері пайда болды, содан кейін пошта тасымалдаушыларын кішкентай ұшақтарда ұшатын ұшқыштар алмастырды, ал жол үйлері жоғалып кетті. Иттермен жүру Алясканың ауылдық аймақтарында сақталды, бірақ 1960 жылдары қар машинасының кеңінен қолданылуынан жойылу қаупі туды. Көтеріліс кезеңінде, шахталар жабылып тұрған қыс айларында, мұз үстінде жүру танымал спорт түрі болды. Алғашқы маңызды жарыс – 1908 жылғы өте танымал "Алясканың барлық жүлдесі" (AAS) жарысы, оны Аллан "Скотти" Александр Аллан ұйымдастырды, және Номнан Кэндлге дейін және кері 657 км қашықтықты қамтыды. 1910 жылы осы жарыс Аляскаға алғашқы Сибір хаскилерін әкелді, олар тез арада сүйікті жарыс итіне айналып, Аляска маламутын және импортталған хаскилерден шығарылған қанас иттерді ығыстырды. Идитародтың бастапқы жарысы сарысу шабуылына немесе танымал Балто итіне ешқандай қатысы болмады. Джо Реддингтон аға Идитарод жолының бір бөлігінде жарыс өткізу туралы алғашқы идеяны ұсынды. Джо Реддингтон аға (жергілікті газеттердің бірі оны "Идитародтың әкесі" деп атады) мектеп мұғалімдері және иттермен жүрушілер Глео Хьюк пен Том Джонсонды осы жаңа жобаны құруға қосылуға шақырды. Жарыстың үш негізін қалаушысы 1972 жылдың қазан айында қазіргі танымал жарысты жоспарлауды бастады. Бастапқы жоспар Книктан Идитародқа дейін және кері жүгіруді көздеді. Олардың досы Билл Веймар жарысты Анкоридж қаласында бастауды ұсынды, өйткені жарыстың екі шетінде де халық саны көп. Олар жолдың бір бөлігін тазартты. Сонымен қатар, 51 000 доллар көлемінде жүлде қорын жинауға бағытталған үлкен науқан да басталды. Бұл жарыс 1973 жылы өткізілген алғашқы Идитарод жарысы болды, оған 34 жүгіруші қатысып, олардың 22-сі жарысты аяқтады. Оқиға сәтті өтті; 1974 жылғы жарыста жүлде төмендесе де, танымалдылығы 44 жүгірушіге дейін өсті, ал 1975 жылы корпоративтік демеушілік жарыстың қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етті. 1976 жылы иттерге қатысты жанжал кезінде демеушілерді жоғалтса да, Идитарод 1970 жылдары демалыс үшін мұз үстінде жүруді жаңғыртуға ықпал етті және қазір штаттың ең ірі спорттық оқиғасына айналғанға дейін өсіп келеді. Жарыс бастапқыда 20 ғасырдың басында өткен "Алясканың барлық жүлдесі" жарыстарының үлгісімен жасалған. Идитарод жолының басты маршруты оңтүстіктегі Севардтан солтүстік-батыстағы Номға дейін 938 мильді (1510 км) құрайды, және оны алғаш рет 1908 жылы Уолтер Гудвин зерттеді, содан кейін 1911 және 1912 жылдары Аляска жол комиссиясы тазартып, белгіледі. Бүкіл тармақталған жолдар желісінің жалпы ұзындығы 2450 мильді (3943 км) құрайды. Анкоридждегі старттан басқа, қазіргі жарыс тарихи Идитарод жолының бір бөлігін қамтиды.

Бағыт

Жол екі бағыттан тұрады: жұп жылдары жүретін солтүстік бағыт және тақ жылдары жүретін оңтүстік бағыт. Екеуі де Анкориджден Офирге дейін бірдей 566 км (352 миль) қашықтықты жүреді, онда олар бөлініп, кейін Номнан 557 км (346 миль) қашықтықтағы Калтагта қайта қосылады. Жарыс 1977 жылға дейін солтүстік бағытты пайдаланды, содан кейін аудандағы шағын ауылдарға жарыс әсерін тарату үшін оңтүстік бағыт қосылды, олардың ешқайсысында бірнеше жүзден астам тұрғыны жоқ. Тарихи Идитарод қаласынан өтудің қосымша пайдасы болды. Оңтүстік бағытты қосудан басқа, жол салыстырмалы түрде тұрақты болып келді. Ең ірі өзгерістер 1995 жылы жаңадан бастау орнының қосылуы және 1996 жылы Птармиганнан Рейни-Пассқа ауысу болды. Жол бойындағы бақылау пункттері де кейде қосылады немесе алынып тасталады, ал жолдың салтанатты басталуы мен жаңадан бастау орны ауа райына байланысты жиі реттеледі. Осының салдарынан жарыстың нақты өлшенген қашықтығы жылдан жылға өзгереді, бірақ ресми түрде солтүстік бағыт 1569 км (975 миль), ал оңтүстік бағыт 1606 км (998 миль) ұзын. Жарыстың ұзақтығын сипаттағанда жиі дөңгелектенеді. COVID-19 пандемиясына жауап ретінде 2021 жылғы Идитарод 832 мильдік (1339 км) «Алтын жол» айналма жолынан өтті. Бұл жол Виллоудағы Дешка десантында басталып, Идитародтағы бақылау пунктінде аяқталды. Жарыстың осы бөлігін жүріп өтуге кеткен уақыт ресми жарыс уақытына есептелмейді, сондықтан мушерлер, иттер және Idita Rider оны асықпай жүріп тамашалай алады. Содан соң мушерлер Анкоридждің шығысындағы Чугач тауларындағы Чугач мемлекеттік паркіндегі төбелерге дейін бірнеше шақырым қалалық көшелер мен жолдармен жүреді. Командалар содан кейін 32 км (20 миль) қашықтықтағы Игл-Риверге дейін Гленн тас жолымен екі-үш сағат жүреді. Шетелдік соғыс ардагерлері ғимаратына жеткеннен кейін мушерлер тіркеледі, командаларын босатып, қораптарына қайтарады және жаңадан бастау орнына дейін 48 км (30 миль) тас жолмен жүреді. 1973 және 1974 жылдардағы алғашқы екі жарыста командалар Кук шығанағының лайлы жерлерін Кникке (бастапқы жаңадан бастау орны) кесіп өтті, бірақ бұл тоқтатылды, өйткені ауа райы көбінесе нөлге жуық болып, лайлы жерді қауіптіге айналдырды. Ауа райына байланысты екінші бақылау пункті де кейде өзгеріп тұрады; 2005 жылы бақылау пункті Игл-Риверден 18 км (11 миль) қашықтықтағы Кемпбелл әуежайына ауыстырылды. 2016 жылғы жарыста қардың жетіспеуіне байланысты салтанатты старт Анкориджде 5 км (3 миль) қашықтықта өтті.

Қатысушылар

Жыл сайын 50-ден астам мүшер қатысады. Көбісі Оңтүстік-Орталық Алясканың ауылдық аймақтарынан, ішкі облыстардан және "Жұртан" жерлерден болады; қала тұрғындары аз, ал Құрама Штаттар, Канада немесе шетелден келгендердің үлесі шамалы. Кейбіреулері ит сату, шанамен жүруге арналған турларды ұйымдастыру, мүшерлік шеберлікті үйрету және Идитародтағы тәжірибелері туралы әңгімелеу арқылы күнкөріс табады. Ал басқалары "Идитарод" жарысына байланысты жарнамалық келісімдерден немесе кітап шығарудан табыс көреді. Аң аулау, балық аулау, қап тағу, бақша шаруашылығы немесе маусымдық жұмыстармен айналысып күнкөріс қамдаған әуесқойлар да бар, алайда заңгерлер, хирургтар, әуежай пилоттары, ветеринар дәрігерлер, биологтар және директорлар да бәсекеге түседі. Америкалық жас жазушы Гари Полсен бірнеше рет жарысқа қатысып, өзінің тәжірибелерін көркем емес естеліктерінде сипаттады. №1 және №2 ережелерге сәйкес, Идитародқа тек тәжірибелі мүшерлер ғана қатыса алады. Бірақ бұл көрсеткіш мүшердің қанша иті бар, иттерді немен тамақтандырады және олардың бағынындағылар мен күтімшілерге қанша қаржы жұмсайды деген факторларға байланысты өзгереді. Қазіргі заманғы командалардың шығындарына мыңдаған жұп өткелдер мен жылдам ауыстырылатын шана шаңғылары, арнайы жоғары энергетикалық ит азықтары, ветеринарлық қызметтер және иттерді көбейтуге кететін шығындар кіреді. Атабаскалық мүшер Кен Чейз айтқандай, "Ауылдық аляскалықтар үшін ең үлкен шығын – жүк тасу және ит азығын сатып алу". Көптеген қазіргі заманғы командаларға 10 000-нан 40 000 долларға дейін шығын келеді, ал топ-10 командалар жылына 80 000-нан 100 000 долларға дейін жұмсайды. Бірінші орын алған мүшер кем дегенде 69 000 доллар жеңіп алды, бірақ содан бері бұл сома біртіндеп төмендеді, 2010 жылғы жеңімпаз 50 000 доллар ғана алды. Кейбіреулер жарысқа деген жалпы қызығушылық азайып барады деп санайды, сондықтан жүлделер мен демеушілік ақша да азайды. Ал алдыңғы 30 қатысушының әрқайсысы шамамен 26 500 доллар жеңіп алды. Мүшерлер демеушіліктерінен, сөз сөйлеу ақысынан, жарнамалық келісімдерден және кітаптардан табыс табады.

Иттер

Бастапқы саналы иттерді американдық түпкілікті Махлемуит (сондай-ақ Кувангмиут немесе Кобук деп те аталады) халқы өсірді және ол ең ерте оятылған тұқымдардың бірі. Көп ұзамай олар Алясканың хаскилері, аңшы иттері, сеттерлер, спаниельдер, неміс қойшылары және қасқырлармен шағылысты. 19 ғасырдың соңында иттерге деген сұраныс көтерілгенде, алтын іздеуге байланысты кез келген тұқымдағы ірі иттерді сатып алатын қара нарық пайда болды. Сибирь хаскилері 20 ғасырдың басында таныстырылды және ең танымал жарыс тұқымына айналды. Алғашқы иттер күш пен төзімділік үшін таңдалды, бірақ қазіргі жарыс иттері – бұл жылдамдық, мықты аяқтар, төзімділік, жақсы мінез-құлық және ең бастысы, жүгіруге құштарлық үшін өсірілген аралас тұқымдар. Ұзақ жарысқа арналған иттердің салмағы 32-36 кг, ал спринт үшін шығарылған иттердің салмағы 23-27 кг, бірақ екі түрдің де ең жақсы бәсекелестері бір-біріне ауыстырыла алады. 1984 жылдан бастап барлық иттерді жарыстың алдында ветеринарлар/медицина қызметкерлері тексеріп, тістерін, көздерін, тонзиллаларын, жүректерін, өкпелерін, буындарын және жыныс мүшелерін тексереді; олар заңсыз дәрі-дәрмектер, дұрыс емделмеген жаралар мен жүктіліктің белгілерін іздейді. Барлық иттер микрочип және мойындық таңбаларымен анықталады және бақыланады. Жол бойындағы барлық бақылау пункттерінде ерікті ветеринарлар әр иттің жүрегін, гидратациясын, тамақтануын, мінез-құлқын, салмағын, өкпелерін және буындарын тексереді. Иттер физикалық тексеруден өтпей, мушерлер бақылау пункттерінен өтеді. Мушерлерге жарақат белгілерін жасыратын дәрілерді, оның ішінде стимуляторларды, бұлшықеттерді жеңілдететін, тыныстандыратын, қабынуға қарсы және анаболикалық стероидтарды қолдануға рұқсат етілмейді. 2005 жылы Iditarod айтуынша, иттерге есірткі берген кез келген мушерге тыйым салынбаған. Алайда Iditarod иттердегі сынақтардың нәтижелерін ешқашан жарияламайды. Әр командада он екіден он төрт ит болады, жарыста бұдан артық иттерге рұқсат жоқ. Nome қаласындағы финиш сызығынан өткенде кем дегенде бес ит сүйрегішпен бірге болуы керек. Iditarod мал дәрігері д-р Стюарт Нельсонның айтуынша, "иттерді құртудың себептері көп. Мінез-құлық мәселелері, шаршау, ауру, жетілмегендік, жарақат, "қызыл ыстық", жылдамдық жетіспеуі және мушер стратегиясы – олардың арасында ең көп кездесетіндері". Иттер жақсы жаттығудан өткен спортшылар. Жаздың соңында немесе күздің басында жаттығу басталады және қараша мен наурыз аралығында күшейеді; бәсекелестік командалар жарыстан бұрын 3219 км (2000 миль) жүгіреді. Қар болмағанда, ит жүргізушілер дөңгелекті арбаларды немесе бейтарап күйге қойылған барлық жерлерді қамтитын көліктерді пайдаланады. Iditarod-тағы Аляскалық хаски күніне шамамен 9666 калорияны өртейді; дене салмағы негізінде бұл калорияны өртеу жылдамдығы Tour de France велосипедшісінікінен шамамен екі есе жоғары. Сондай-ақ, Iditarod итінің VO2 макс (аэробтық қабілеті) салмағы бір килограммға 240 миллиграмм оттегі құрайды, бұл олимпиадалық марафоншыныкінен үш есе көп.

Сын

Жануарларды қорғаушы белсенділер Идитародтың 1925 жылғы сарысуды жеткізуді еске алу емес екенін, ал бұл жарыс бастапқыда Леонард Сеппаланың құрметіне «Идитарод Трейл Сеппала естелік жарысы» деп аталғанын айтады. Жануарларды қорғаушы белсенділер Идитародты иттерге жасалған қатыгездік деп санайды. Мысалы, жарыс барысында иттер өлген және жарақат алған. Иттерді тізбекке байлау тәжірибесі де сынға ұшырауда, мұшерлер оны өз шаруашылықтарында, бақылау пункттерінде және иттерді түсіру орындарында жиі қолданады. Жануарларға гуманистік қарым-қатынас жақтастарының өкілі Дженифер О'Коннор: «Біз бұл жарысқа қатыгездікпен байланысты мәселелерге толығымен қарсымыз». 2017 жылы Wells Fargo компаниясы жарысты енді демеушілік етпейтінін жариялады. Iditarod-тың бас директоры Стэн Хули Associated Press агенттігіне берген сұхбатында, бұл шешімнің себебі белсенділердің иттерге қатыгездік жасауымен байланысты болуы мүмкін екенін айтты. 2020 жылы PETA-ның қысымы салдарынан бірнеше ірі компания жарысқа демеушіліктен бас тартты. Exxon 2021 жылғы жарыстан кейін қаржылық қолдауын тоқтататынын хабарлады. Millenium Hotels and Resorts 2022 жылғы жарыстан кейін ұлттық демеушілігін тоқтатты.

Жазулар мен марапаттар

Дик Вильмарт 1973 жылы 20 күн, 0 сағат, 49 минут және 41 секунд ішінде алғашқы жарыста жеңіске жетті. Ең жылдам жеңіске жету уақытын Митч Сиви 8 күн, 3 сағат, 40 минут және 13 секунд уақытпен 2017 жылы көрсетті. Екі мушер арасындағы ең шамалы айырма 1978 жылы Дик Макки мен Рик Свенсон арасында тіркелді. Маккидің жеңісі даулы болды, себебі оның басты итінің мұрыны финиш сызығын Свенсонның басты итінен бір секунд бұрын кесіп өтті, бірақ Свенсонның денесі бірінші болып финиш сызығынан өтті. 1982 жылы Рик Свенсон төрт рет жеңіске жеткен алғашқы мушер атанды. 1991 жылы ол бес рет жеңген алғашқы адам және үш онжылдық аралығында жарысты жеңген жалғыз мушер болды. Сьюзан Батчер, Даг Свингли, Мартин Бузер, Джефф Кинг, Лэнс Макки және Даллас Сиви – төрт мәрте жеңімпаздар. 2021 жылы Даллас Сиви бес рет жеңген екінші адам болды, ал 2024 жылғы жарыста алтыншы жеңісімен рекордты жаңартты. Мэри Шилдс 1974 жылы жарысты аяқтаған алғашқы әйел болды (23-ші орын). 1985 жылы Либби Риддлс қарлы боранына қарамастан, жарыста жеңіске жеткен алғашқы әйел атанды. Ол Vogue журналында жарияланды және Women's Sports Foundation ұйымының «Жылдың ең үздік спортшы әйелі» атағын алды. Сьюзан Батчер сол жарыстан екі итінің аюдан қаза табуына байланысты бас тартты, бірақ келесі жылы жарысты жеңіп, екінші әйел чемпион атанды және содан кейін келесі төрт жарыстың үшеуінде жеңіске жетті. Батчер төрт рет жеңіске жеткен екінші мушер және бес жыл қатарынан бірінші немесе екінші орынды иеленген жалғыз мушер. Монтаналық Даг Свингли 1995 жылы Аляскадан басқа елден шыққан алғашқы жеңімпаз болды. Идитарод жарысына 14 елден мушерлер қатысты, ал 1992 жылы 1979 жылдан бері Аляскада тұратын швейцариялық Мартин Бузер жарысты жеңген алғашқы шетелдік атанды. Бузер 2002 жылғы жарыстан кейін Номдағы Бурл Арк астында өткен салтанатта АҚШ азаматы болды. 2003 жылы норвегиялық Роберт Сорли АҚШ-та тұрмайтын алғашқы жеңімпаз атанды. 2007 жылы Лэнс Маккей Юкон Квест және Идитарод жарыстарын бір жылдың ішінде жеңген алғашқы мушер болды, ол бұл жетістігін 2008 жылы қайталады. Маккей өзінің әкесі мен ағасы Дик пен Рик Маккиге қосылып, Идитарод чемпионы атанды. Үш Макки де 13-ші нөмірмен жарысты және барлығы алтыншы рет жеңіске жетті. Жеңімпаз команданың басты итіне немесе итіне «Алтын жемқоржын» сыйлығы беріледі, сондай-ақ Уильям есімді Аляска маламутының пішініндегі мерекелік торт та беріледі. Алайда, бұл мушерлердің дауысымен шешіледі, және 2008 жылы 3-орын алған Рэйми Смиттың басты иті Бейбке берілді. Бейб жарысты аяқтағанда 11 жаста болды және ол Идитародта тоғызыншы рет қатысты. «Жылдың жаңашылы» сыйлығы алғашқы Идитарод жарысын аяқтағандардың арасында ең жақсы нәтиже көрсеткен мушерге беріледі. Финиш сызығын соңғы кесіп өткенге табандылықты білдіретін қызыл шам беріледі. Жүлде қорының көлемі ақшалай сыйлықтарды қанша мушер алатынын анықтайды. Жарыстың 2013 жылғы нұсқасында жалпы жүлде қоры 600 000 АҚШ долларына тең болды, ол ең үздік 30 финишерге бөлінді, ал 30-дан төменгі әр финишерге 1049 доллар берілді. Чемпионға 2015 жылғы мәліметтер бойынша жаңа пикап және 69 000 доллар сыйлық ретінде беріледі.