Кіріспе
Жұмыс істейтін ит
Иттердің бір түрі.
Жүк тасуға арналған ит – бұл үйретілген және көлікті, көбінесе қар үстіндегі шананы тартуға пайдаланылатын ит. Арктикада жүк тасуға арналған иттер кем дегенде 8000 жылдан бері қолданылып келеді және су көліктерімен бірге 20 ғасырда жүк көліктері, қар мотоциклдері мен ұшақтар пайда болғанға дейін Арктика аймақтарындағы жалғыз көлік құралы болды, басқа тәсілдермен қол жеткізуге қиын аймақтарда жүк тасыды. Олар екі полюстің зерттелуіне, сондай-ақ Аляскадағы алтын асыру кезеңінде түрлі деңгейде пайдаланылды. Шана иттің командалары Аляска, Юкон, Солтүстік-Батыс территориялар мен Нунавуттың шалғай елді мекендеріне пошта жеткізді. Бүгінде жүк тасуға арналған иттер Ресей, Канада, Аляска және Гренландияның көп бөлігіндегі кейбір шалғай елді мекендерде әлі де қолданылады. Олар демалыс және жарыс шаралары үшін, мысалы, Идитарод жолы мен Юкон Квесті үшін пайдаланылады.
Тарих
Қаңғыма иттер Канада, Гренландия, Сібір, Чукотка, Норвегия, Швеция және Аляска сияқты елдер мен аймақтарда пайдаланылады.
Солтүстік Америка
2019 жылы жасалған зерттеуде Солтүстік Америка Арктикасына Солтүстік-Шығыс Сібірден әкелінген иттердің кейіннен 2000 жыл бұрын басталған инуиттердің кеңеюі кезінде оларды ертіп жүрген иттермен алмастырылғаны анықталды. Бұл инуиттердің иттері бұрынғы иттерге қарағанда генетикалық тұрғыдан әртүрлі және морфологиялық жағынан айқын ерекшеленді. Бүгінде Арктикалық шана иттері – Америкадағы еуропалықтар келгенге дейінгі осы иттердің соңғы ұрпақтары болып табылады. Американың жергілікті халықтары қолданған иттер мен шаналар туралы тарихи жазбалар еуропалықтармен байланысқа дейін сонау заманға дейін барып жетеді. Иттерді жүк тасушы жануарлар ретінде пайдалану Солтүстік Америкада кеңінен таралған. Шана тартатын екі негізгі ит түрі болды: біріншісі жағалаудағы халықтарда, ал екіншісі – Атабаскан индейлері сияқты ішкі аймақтардағы халықтарда өмір сүрді. Осы ішкі аймақтардың иттері Аляска хаскиінің негізін құрады. 1800 жылдардың ортасында Юкон өзенін бойлай ішкі аймақтарға сапар шеккен орыс саудагерлері өзен бойындағы ішкі ауылдардан шана тартатын иттерді сатып алды. Бұл аймақтағы иттердің күші жоғары және ауыр жүктерді тартуға қабілетті екендігі айтылды, олар Ресейдің жергілікті шана иттерінен басым болды. Аляскадағы алтын асығысы шана иттерін көлік ретінде пайдалануға деген қызығушылықты қайта жақтандырды. "Қысқы маусымда қозғалатын барлық нәрсе – іздеушілер, аңшылар, дәрігерлер, пошта, сауда, тауарлар – иттердің күшімен тасымалданды. Егер қыста бірдеңе жылжыту қажет болса, ол шанамен тасылатын." Аляскада пошта жеткізу үшін шана иттері 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында пайдаланылды. Аляска маламуттары ең танымал тұқым болды, әдетте командада 8-10 ит болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шана иттері Алясканың батысын күзетуге қолданылды. Аляскада тұратын американдықтар және басқа да адамдар өз иттерінің жылдамдығын арттыру үшін Сібірдің жергілікті тайпаларынан (кейіннен Сибир хаскиі тұқымына айналған) шана тартатын иттерді импорттауды бастады, бұл "бір ғасыр бұрын орыс саудагерлері Аляска мен Юконның ішкі аймақтарынан ауыр жүк тартатын иттерді іздегеніне қарағанда, олардың жеңіл шаналарын тарту қабілетін арттыру үшін тікелей қайшы келеді".
Скандинавия
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Норвегияда және көршілес Скандинавия елдерінде шанамен және пулқа стиліндегі ит шаңғысы жарыстары жылдам танымал болды. Бұл стильдегі жарыстарда 1-ден 4-ке дейінгі санындағы шағын, жылдам командалар қысқа, төбелі қашықтықтарда жарысты. Норвегиялық шанамен жүруші иттер қауымдастығы таза тұқымды иттерді пайдалануды талап еткендіктен, неміс қысқа түкті нұсқауышы тез арада басты таңдау ретінде пайда болды. Бұл скандинавиялық стильдегі будандастырылған иттер бүкіл Еуропаға, содан кейін Солтүстік Америкаға танымал болды, әсіресе велосипедпен және каникросс сияқты құрғақ жердегі шаңғы жарыстарының танымалдылығы артып келе жатқанда. Санаулы иттермен жүру және хаски сафарилері Сапми (Лапландия) және Финляндияға тән емес, ал елік шаруалары үшін олардың өмірлік көзіне тікелей әсер ететіндіктен, үлкен проблема болып саналады. Бұл және шыныдан жасалған күмбезді "иглулар" 1980-ші жылдары туристік индустрия тарапынан басқа мәдениеттерден алынып, Сами және фин мәдениеттерінің бір бөлігі ретінде бұрмаланып көрсетілді.
Аляска және Идитарод
1925 жылы Аляскадағы Ном қаласында дифтерияның кең ауқымды жарылысы болды. Ауруға шалдыққандарды емдеу үшін Номда сарысу болмады. Бұл ауру әдетте ауа райына байланысты он-он бір күнге созылады. Командалар кейін жүк көліктеріне салынып, кешке ресми жарыс басталуы үшін Василлаға жеткізіледі. Осы оқиға "Жер бетіндегі соңғы ұлы жарыс" деп аталды.
Антарктида
Арктиканы алғаш зерттегендер мұзтұзғыш иттермен бірге болған адамдар еді. Арктикада мұзтұзғыш иттерді пайдаланудың табысты болуына байланысты, олар Антарктиканы зерттеуде де көмектеседі деп ойланды, және көптеген зерттеушілер оларды қолдануға тырысты. Роальд Амундсеннің экспедициясы 97 эскимос итін (мүмкін, Канада эскимос иттері, Гренландия иттері немесе екеуі де) пайдалануды жоспарлаған. Сондықтан мұзтұзғыш иттердің тым мықты, қабыршақты аяқтары және тығыз орналасқан саусақтары болады.
Аляскалық хаски
Аляскалық хаски – күйме жарыстарында ең көп қолданылатын ит. Бұл иттер кең кеудесі, тығыз жүні және салмақты төзімді аяқтарымен белгілі. Бүгінгі күнгі тұқымы негізінен Канада үкіметінің жұмысы арқылы қалыптасқан. Зерттеулер көрсеткендей, олар генетикалық тұрғыдан Гренландия итімен бір тұқымға жатады, әлі генетикалық айырмашылықтары жетерлік деңгейге жетпегендіктен, жеке тұқым деп қарастырылмайды.
Чинук
Чинук – 1900 жылдардың басында Нью-Гэмпширде алтын іздеуші және ит теруші Артур Уолден тарапынан шығарылған сирек кездесетін саналы ит тұқымы. Ол ағылшын мастифі, гренланд иті, неміс овчаркасы және бельгиялық овчаркасының қоспасынан құралған. Чинук Нью-Гэмпшир штатының ресми иті болып саналады және 2013 жылы Американдық Кеннел Клубы (AKC) тарапынан жұмыс істейтін иттер тобына жатқызылды.
Еурохаунд
Eurohound – спринт стиліндегі шана иттік жарыстарға арналған иттердің бір түрі. Eurohound көбінесе Аляска хаскилері тобынан және түрлі тұқымдас нұсқаушы иттерден ("пойнтерлерден") будандастырылады.
Гренландиялық ит
Гренландиялық иттер - жоғары төзімділікке ие, бірақ жылдамдығы төмен, салмақты иттер. Гренландиядағы көптеген аңшылар қар мотоциклінен гөрі иттердің жеке шана командасын жақсы көреді, себебі шана командалары сенімдірек.
Камчаткалық шүйгін ит
Камчатка мұзтұзытқызы (орысша: Камчатских ездовых собак, сөзбе-сөз "Камчаткада мініске арналған иттер") – Ресейдегі Камчатканың ительмен және коряк халқы өсірген мұзтұзытқызы лайкасының сирек кездесетін жергілікті түрі. Қазіргі таңда бұл тұқымды қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілуде.
Лабрадор хаскиі
Лабрадор хаскиі Канаданың Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының Лабрадор аймағында пайда болған. Бұл тұқым шамамен 1300 жылдары Канадаға келген инуиттермен бірге осы өңірге келген болуы мүмкін. Атына қарамастан, лабрадор хаскилері лабрадор ретриверлерімен туыс емес, ал керісінше, Канадалық эскимо итімен ең жақын байланыста. Әлемде 50-60 лабрадор хаскиі бар деген есеп бар.
Маккензи өзендік хаски
Маккензи өзенінің хаскиі термині Арктика және субарктикалық мұзтұзытқыш иттердің бірнеше қабаттасқан жергілікті популяцияларын сипаттайды, олардың ешқайсысы жеке тұқым болып саналмайды. Юконнан шыққан иттер Сент-Бернард және Ньюфаундленд сияқты ірі еуропалық тұқымдармен шағылыстырылып, Арктиканың қатал жағдайларына төтеп бере алатын, қуатты жүк таситын иттер шығарылды.
Самоид
Самоид – Сибирьдегі самойде халықы өркендеткен лайка тұқымы. Олар бұл иттерді ресейлік бұғыларды бағуға, аң аулауға, сондай-ақ сананы тартуға пайдаланған. Бұл иттерге өте құрмет көрсетілген, ал иелерінің тіршіліктері оларға тікелей байланысты болғандықтан, оларға үйдің ішінде иелерімен бірге ұйықтауға рұқсат етілген. Айынышты жағдай, механикалық көліктердің пайда болуымен, Кеңес шенеуніктері сахалиндерді ұстаудың қымбат екенін анықтады және оларды жоқ етті, нәтижесінде Жапонияда сақталған санаулы ғана ит аман қалды.
Сибирлік хаски
Сибириялық хаскилер, сырт көрінісі ұқсас Аляска маламутынан кішідірек, бірақ салмағына шаққанда маламуттан күштірек тарта алады. Олар Сибірдің жергілікті чукчи халқы өсіріп, пайдаланған шана жүргізетін иттердің ұрпақтары, 1900 жылдардың басында Аляскаға әкелінді. 1910 жылдары Алясканың Ном қаласында жұмыс істейтін және жарысқа қатысатын иттер ретінде қолданылды, көбінесе «Барлық Аляска жеребесі» жарысында жеңіске жетті. 1925 жылы Номға сарысу жеткізу кезіндегі танымалдылығынан кейін, АҚШ және Канадада демалыс үшін шана жүргізушілер мен шоуға қатысатын иттердің арасында кеңінен таралды және «Сибириялық хаски» деп аталды. Сибирьдық хаскилердің бойы , салмағы (әйелдер үшін, еркектер үшін) аралығында болады және олар сыртқы түрі мен тарту қабілетіне қарай таңдап өсірілді.
Якутиялық лаика
Якут лайкасы (Ресейше: Якутская лайка) – Саха (Якутия) Республикасының Арктикалық жағалауында пайда болған ежелгі жұмыс итінің түрі. Якут лайкалары функционалдық тұрғыдан шана тартатын иттер болып саналады, олар мал бағуға, аң аулауға және жүк тасуға қабілетті. Якут лайкасын Халықаралық кинологиялық федерация (FCI) және АКК-нің негізгі тізімі мойындайды. Якут лайкасы орташа денелі, күшті және тығыз құрылысты, қалың еттері мен қалың қос жүндік қабығы бар, ол Арктиканың суық температурасына төтеп беруге мүмкіндік береді. Бұл иттер орыс полярлық зерттеушісі Георгий Ушаковтың ең сүйікті иті болған, ол оларды шыдамдылығы мен жан-жақты қолданылуы үшін бағалаған, олар мөрлер мен ақ аюларды аулауға, сондай-ақ мыңдаған шақырымға шана тартуға қабілетті болған. Ирландтық сеттер,
Балто
Балто 1925 жылы дифтерия эпидемиясы кезінде Ном қаласына сарысу жеткізу эстафетасының соңғы кезеңінде жүк көтерген саналы иттер командасының жетекшісі болды. Оны Леонард Сеппаланың жұмысшысы Гуннар Каасен басқарды. Оның құрметіне Централь паркте Тиш балалар бағының жанында қоладан жасалған мүсін орнатылды. Мүсіннің авторы – Фредерик Джордж Ричард Рот. Time журналындағы мақаласында Кэти Штайнметц Тогоны барлық уақыттағы ең батыл жануар деп атады, былай деп жазды: «Қаланы құтқару еңбегі үшін көбінесе Балтоға мақтау беріледі, бірақ ол жарыстың соңғы 55 мильдік бөлігін ғана жүгірді. Ал ең көп жұмысты Того атқарды. Оның ақ дауылдарға толы жолы 200 мильге ұзақ болды және қауіпті Нортон шығалағынан өтті, онда ол командасын және жүргізушісін мұздың арасынан батыл жүзіп құтқарып қалды».
Того сібірлік шлейф иттерінің тұқымын қалыптастыруға қатысқан негізгі иттердің бірі болды, соның ішінде сібірлік хаски ресми тіркелген тұқымы да осыдан шықты. 2019 жылы Уолт Дисней Пикчерз «Того» фильмін шығарды, онда Виллем Дафо Леонард Сеппала рөлінде ойнады.
Таро мен Жиро
1958 жылы Антарктидаға жасаған жапон ғылыми экспедициясы төтенше жағдайға байланысты шұғыл түрде эвакуацияланып, 15 мұз шана итін қалдырып кетті. Зерттеушілер көмек тобы бірнеше күн ішінде келеді деп сенді, сондықтан олар иттерді сыртқа, аз ғана азықпен тізгілеп қойды; алайда ауа райы нашарлап, команда постқа ешқашан жетпеді. Бір жыл өткен соң, жаңа экспедиция келді және екі иттің – Таро мен Дзироның аман қалғанын анықтады. 1983 жылы шыққан «Нанкёку Моногатари» фильмінен кейін осы тұқымның танымалдылығы күрт өсті. 2006 жылғы «Eight Below» фильмі оқиғаның ойдан шығарылған нұсқасын көрсетті, бірақ тұқымға еш сілтеме жасамады. Оның орнына фильмде сегіз ғана ит болды: екі Аляска маламуты және алты Сібір хаскиі.
Басқа иттер
Анна – Пэм Флауэрдің Арктиканы жалғыз кесіп өткен алғашқы әйел болу экспедициясы кезінде оның командасында жүгірген кішкентай мұз шана иті болды. Көзі жоқ мұз шана итінің өздігінен немесе командадағы басқа иттің көмегімен жүгіруді жалғастырған көптеген оқиғалары бар.