Кіріспе
Кения Африкалық Одағы (KAU) – 1944 жылдың қазан айында, алғашқы африкалық Заң шығарушы кеңеске мүше болар алдында құрылған, Кениядағы колониялық саяси ұйым. 1960 жылы ол қазіргі Кения Африкалық Ұлттық Одағы (KANU) болып өзгерді.
Құрылу
KAU 1944 жылдың 1 қазанында құрылды, оның президенті ретінде тәжірибелі саяси лидер Гарри Тхуку тағайындалды. Франсис Жозеф Хамиси хатшы, ал Альберт Овино қазынашы болды. Оның құрамында Джон К. Кебасо (Оңтүстік Ньянза), Джеймс Сэмюэл Гичуру (Орталық), Джимми Иеремия (Жағалау), Симеон Муланди (Укабань), Гарри Л. Нангурай (Масаи) және С. Б. Джекейо (Орталық Ньянза) кіретін жеті адамнан тұратын өкілдік комитеті болды. Тоғыз күннен кейін, 1944 жылдың 10 қазанында, губернатор сэр Филип Митчелл Кения заң шығару кеңесіне алғаш рет африкалықтан Элиуд Матуды тағайындады. Бұл тағайындама африкалықтардың саяси дамуындағы маңызды кезең болды. Келесі айда, 1944 жылдың қарашасында, губернатордың талабы бойынша ұйымның атына «Зерттеу» сөзі қосылып, Кения Африка зерттеу одағы болып өзгерді. Губернатор «Зерттеу» атауының «білімді африкалық элитасының пікірлері талқыланатын ұйым құруға» бағытталғанын мәлімдеді. Ұйымның мақсаты – африкалықтардың проблемаларын немесе наразылықтарын зерттеп, осыған сәйкес Заң шығару кеңесіндегі Элиуд Матуға кеңес беру болды. Атын өзгерту үшін Мату Найробидегі Гарри Тхукуның дүкенінде кездесу шақырды, онда Гичуру, Джозеф Д. Отиенде, Джонатан Ньороге, Генри Мваньики, Фрэнсис Хамиси, Камау Ньороге, Альберт Авино, Амброз Офафа, Мукохи Гиконьо және Симеон Муланди қатысты. Олар көп талқылаулардан кейін атауды өзгертуге дауыс берді. Жаңа атау жарияланған кезде африкалықтар бұл өзгеріске наразылық білдірді, оны британдықтардың қамқорлығының көрінісі және ұйымның мақсаттарын әлсіретуге бағытталған әрекет деп санады.
The organization was meant to ‘study’ the problems or grievances of the Africans and accordingly advise Eliud Mathu at the Legislative Council. To change the name, Mathu called for a meeting in Harry Thuku’s shop in Nairobi, and in attendance was Gichuru, Joseph D. Otiende, Jonathan Njoroge, Henry Mwaniki, Francis Khamisi, Kamau Njoroge, Albert Awino, Ambrose Ofafa, Mucohi Gikonyo and Simeon Mulandi. They voted for the name change but not without much debate. When they announced the new name, the Africans quickly resented the change feeling that it represented British patronization and was meant to dilute the objectives of the organization.
КӘБ-тің мақсаттары
Партия құрылғанда оның мақсаттары африкалықтардың мүдделерін ілгерілету, конституциялық реформалар жүргізу және африкалықтардың жақсырақ өмір сүру және жұмыс жағдайлары үшін күресу болды. КАУ сондай-ақ ұлттық қозғалыстарды үйлестіруге және кениялық африкалықтарды ортақ мақсатқа біріктіруге көмектесті. Алғашқыда КАУ отаршылдық әкімшілікпен жақсы қарым-қатынасқа ие болды, бірақ бұл қарым-қатынас тез нашарлады, әсіресе Гарри Тхукудың кеткеннен кейін, ол орташа көзқарастас саналды. Отаршылдық әкімшілік КАУ-дың мақсаттарына қол жеткізуді қиындататын жағдай жасады. Көп ұзамай партия ішінде, әсіресе, орталықшылдар мен радикалдар арасындағы идеологиялық келіспеушіліктер оны біріктіріп ұстаған нәрсені бұзу қаупін тудырды. Африкалықтардың саяси сауаттылығының жетіспеуі және африкалықтар арасындағы кең таралған этникалық сенімсіздік жаңа партияның дамуын баяулатты. Сонымен қатар, олардың операцияларды жүргізуге және ұзақ уақыт бойы тұрақты мекенжайы болмады.
Гичуру билікті қолға алады
1945 жылдың қаңтарында Тхуку отставкаға кетті, ал 3 ақпанда өткен бірінші делегаттар конференциясында оның орнын Макеререде оқыған, Альянс орта мектебіндегі ұстаздық қызметінен кеткен Джеймс Гичуру басты. Тхуку саяси агитация үшін он жыл бойы қамауда отырғаннан кейін осы лауазымға келгендіктен, ол біршама умеренный саналды. Джеймс Гичуру партияны жылдам қайта ұйымдастырып, делегаттар құрамын кеңейтті. Ол Франсис Хамиси бас редакторлық қызметін атқаратын “Sauti ya Mwafrika” (“Африка дауысы”) газетін жариялады. Газет африкалықтардың наразылықтарын жариялады. 1946 жылдың ақпанында өткен делегаттар конференциясында “Study” атауы алынып тасталды және партия бұрынғы атауына – KAU-ға қайта оралды. Осы кезде KAU көптеген адамдар тарапынан 1939 жылы тыйым салынған Кикую орталық қауымдастығының (KCA) қайта жандануы деп есептелді. Комитет мүшелерінің бірі Симеон Муланди KCA-мен бірге тыйым салынған Укамба мүшелерінің одағының жетекшісі болған. Гичуру басшылығымен партия ұлтшылдық бағытқа бет бұрды. Екінші делегаттар конференциясында Солтүстік Ньянзадан (қазіргі Батыс Кения) Джозеф Д. Отиенде партияның вице-президенті болып сайланды, бұл партияға ұлттық көзқарас сыйлады. Гичуру сияқты Отиенде де Макеререде оқыған және Альянс орта мектебінде сабақ берген. Олар екеуі 1933 жылы бірдей жылы Макеререге қабылданды және одан бұрын Альянс орта мектебінде оқыған. KAU африкалықтардың ұнатпайтын “Кипанде” жүйесін жоюды талап етті. Элиуд Мату оны Африканың маңызды жеңістерінің бірі ретінде жоюға қол жеткізді. KAU-ның басқа талаптарына тек африкалықтарға арналған салықтарды жою, тартып алынған жерлерді қайтару, тең жұмысқа тең ақы төлеу және Заң шығару кеңесінде африкалықтардың өкілдігін арттыру кірді.
КАУ жетістіктері
1946 жылдың қаңтар айында губернатор Митчелл Фанвелл Уолтер Одедені Леонард Дж. Бичердің орнына, уақытша міндетін атқару үшін заң шығарушы кеңеске тағайындады. Одеде 1947 жылға дейін Заң шығарушы кеңесте қызмет етті, содан кейін Бичер Заң шығарушы кеңестен толығымен кетіп қалуға шешім қабылдады. Бірақ Одедені тұрақты түрде тағайындамай, губернатор Митчелл Бичердің орнына Бенайя Аполло Оханганы тағайындады және Одеденің тағайындалуын күштен шығарды. Осылайша Оханга ресми түрде Заң шығарушы кеңеске тағайындалған екінші африкалық азамат атанды.
Кениятта билікті қолға алады
1946 жылдың қыркүйегінде Джомо Кениата Кенияға оралды, ал 1947 жылдың маусымында Джеймс Гичуру КАУ президенті лауазымынан Жомо Кениатаның пайдасына бас тартты. Ұзақ жылдар бойы Англияда африкалықтардың шағымдарын жеткізіп келген Кениата көптеген кениялықтардың көңілін жаулап, ұлттық беделді тұлғаға айналды. Ол Тәуелсіздік күресіндегі табиғи көшбасшы саналды және нәтижесінде КАУ-ды тәуелсіздікке қол жеткізу мақсатымен ұлттық бағытқа бұрды. 1948 жылдың мамыр айында губернатор Митчелл Солтүстік және Рифт аңғары провинциялары мен масаи тайпаларын заң шығару кеңесінде өкілдік ету үшін пионер радио хабаршысы Джон Кипсугут арап Чемаланды тағайындады. Элиуд Мату енді Орталық провинцияның өкілі атанды. Оханга енді Ньянза провинциясын, ал Джеймс Еремия – Жағалау аймағын өкілдік етті. Олар «африкалық қоғамның мүддесін» қорғау үшін заң шығару кеңесінің ресми емес мүшелері болып тағайындалды. Жомо Кениата басшылығымен КАУ салық салуды жоюды, африкалықтар үшін тегін және міндетті білім беруді, заң шығару кеңесінде өкілдікті кеңейтуді, жалақыны және еңбек жағдайларын жақсартуды, тартып алынған жерлерді қайтаруды, африкалықтарға меншік құжаттарын беруді, африкалық мәдениетке құрмет көрсетуді, бұрынғы африкалық әскерлерге өтемақы төлеуді, нәсілдік дискриминацияны тоқтатуды және саяси тұтқындарды босатуды талап етті. Партия бүкіл ел бойынша жаңа мүшелерді қабылдауға кірісті.
Тәуелсіздікке талап
1951 жылдың 10 маусымында КАУ отаршылдық үкімді тоқтатуды және үш жыл ішінде тәуелсіздік алуды талап етті. 1951 жылдың қараша айында КАУ Парижде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымы конференциясына делегация жіберді, онда африкалықтарға қатысты Кениядағы жер мәселесін шұғыл шешуді талап ететін «Кениядағы жер ашаруы» деген тақырыптағы петиция ұсынды. Сол жылы Найробидегі КАУ-дың радикалды мүшелері «Мухиму» (суахили тілінде «Маңызды») деп аталатын «Орталық комитет» құрды, ол тәуелсіздікке қол жеткізу үшін соғысқа дайын әдістерді жоспарлай бастады. Олар «Мау Мау» деп аталатын құпия ұйымға мүшелерді ант беруге бастады. Элиуд Мутоньи (төраға), Исаак Гатанжу (хатшы), Билдад Каггия, Пол Нгеи және Фред Кубай мүшелік еткен «Мухиму» тобы Мау Мау қызметін және ант беру рәсімін үйлестірді. Ант беру Найробидің кемтар аудандарында басталды және көп ұзамай Киамбу, Форт-Холл (қазіргі Муранга округі) және Ньериде белсенді ант беруге ұласты.
КАУ-ға тыйым салынған
Сер Эвелин Баринг губернаторлық қызметке келгеннен кейін, Орталық Кенияға қысқа сапар жасап, жағдаймен танысты. Ол басшылармен, дін қызметкерлерімен, қоныс аударушылармен және қоғамның басқа да ықпалды мүшелерімен кездесті және көп ұзамай, елде анархиялық ахуалдың туындап, уақыт өте келе басқаруға келмейтініне көз жеткізді. Ол Найробиге оралып, 1952 жылдың 10 қазанында колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы Оливер Литтелтонға колонияда төтенше жағдай жариялауға рұқсат сұрап телеграмма жіберді. Төрт күннен кейін, 1952 жылдың 14 қазанында Литтелтон жауап ретінде былай деді: «1939 жылғы Төтенше жағдайлар туралы Кеңес жарлығына сәйкес төтенше жағдай жариялау және Кениатта мен оның жақтастарына қарсы шаралар қабылдау туралы ұсынысыңызды мақұлдаймын. Мен сізге заң мен тәртіпті сақтауда толық қолдау көрсетемін». 1952 жылдың 20 қазанында «Жок Скотт» операциясы аясында КАУ жетекшілері Джомо Кениатта және тағы бірнеше басшылар тұтқындалды. Бұл жаңа губернатор сер Эвелин Барингтің төтенше жағдай жариялауынан кейін болды. 1952 жылдың қараша айында КАУ басшыларының делегациясы – Вальтер Одеде, Уиклиф У. У. Авори және Джозеф Мурумби Мау Мауға қарсы операцияны бақылау үшін келген Литтелтонмен кездесуге тырысты. Олар ахуалды талқылауды ниеттенді. Губернатор Баринг арқылы олар Литтелтонмен кездесуді сұрады және Үкімет үйінде рұқсат алды. Бірақ келген соң Литтелтон тіпті амандасудан да бас тартты, бұл кездесуді ұйымдастырған губернатор Барингті қатты ұялтты. Баринг олармен жеке сөйлесіп, Кениатта мен КАУ-дың тұтқындалған басшыларынан бас тартуды өтінді. Олар КАУ-да Мау Мауға жататын адамдар жоқ екенін губернаторға жеткізе алмады және Кениаттаның Мау Маумен байланысы жоқ екенін дәлелдеуге тырысты. Кездесу кезінде КАУ делегациясы губернаторға бірқатар реформалар туралы петиция ұсынды, олардың ішінде нәсілдік кемсітушілікті заңмен жою, африкалықтарға білім беру мүмкіндіктерін кеңейту, африкалық мүшелерді сайлау және заңнамалық кеңесте африкалық өкілдікті арттыру кіретін. Олар сондай-ақ үш нәсіл үшін де ортақ сайлау тізімін, африкалықтар мен африкалық емес азаматтарға тең үлес берілетін орындарды талап етті. Сонымен қатар, олар қарулы күштерде және жоғары мемлекеттік қызметте африкалықтарға офицерлік шен беруді, ауыл шаруашылығын дамытуға көмек көрсетуді, бірдей білімі мен тәжірибесі бар жұмыстар үшін тең жалақы төлеуді, сөз және жиналыс бостандығын талап етті. Төтенше жағдай КАУ-ға ауыр соққы берді және оның көптеген басшылары, әсіресе Орталық Кениядан келгендер, тұтқындалды немесе тұтқындалудан қашу үшін жасырынуға мәжбүр болды. Одеде КАУ төрағасының міндетін уақытша атқарды, бірақ ол да 1953 жылдың 8 наурызында Мау Мауға симпатия танытқан деген күдікпен тұтқындалды. 1953 жылдың 8 маусымында, төтенше жағдай жарияланғалы сегіз ай өткен соң, КАУ-ға тыйым салынды. Бұл тыйым Мау Мауға қарсы күреске көмектесу үшін британдық әскерлердің келуімен бірге болды. Одеде тұтқындалғанға дейін, Кер Огинга Одинга басқаратын Лоо одағы КАУ-ды қолдап мәлімдеме жасады, бұл Мау Маудың ықпалы Ньянзаға тарады деген қорқыныш тудырды. Одеде тұтқындалғаннан кейін, Ньянзаның басқа да ықпалды жетекшісі Уиклиф Уоркс Уасия Авори африкалық МЛК-ге өздері қалағандай кездесулер өткізуге рұқсат беруді талап еткен кезде де үнемі қысымға ұшырады.
Five days later, Governor Baring declared a state of Emergency in Kenya. The following day on October 20, 1952, KAU leaders Jomo Kenyatta and several other leaders were arrested under the Operation Jock Scott. This followed the declaration of the Emergency by the new governor SirEvelyn Baring. In November 1952, a deputation of KAU leaders which included Walter Odede, Wycliffe W. W. Awori and Joseph Murumbi, tried to meet with Lyttelton who had come to oversee the operations against the Mau Mau. They wanted to discuss the unfolding situation with him. Through Governor Baring, they sought and were granted audience with Lyttelton at Government House. But when they arrived, Lyttelton refused to even greet them greatly embarrassing Governor Baring who had arranged the meeting. Speaking to them separately, Baring asked them to disassociate themselves with Kenyatta and the arrested leaders of KAU. They tried but were unable to convince the Governor that the KAU did not have any Mau Mau adherents in its ranks, and tried to exonerate Kenyatta from any links with the Mau Mau. During the meeting, The KAU deputation presented a petition to the Governor seeking a number of reforms including the abolition by law of racial discrimination, the extension of education facilities to Africans, elections for African members and increased African representation in the Legislative Council. They also demanded a common roll for all three races with equal seats for Africans and non Africans. They also demanded commissioned ranks for Africans in the Armed Forces and senior civil service posts; assistance in agricultural development; equal pay for equal qualifications and work and freedom of speech and assembly. The Emergency dealt a severe blow to the KAU and most of its leaders, particularly those from Central Kenya, were either arrested or had to flee to avoid arrest. Odede took over the leadership of KAU on an acting capacity but he too was arrested on March 8, 1953, again on suspicions of sympathizing with the Mau Mau. KAU was eventually banned on June 8, 1953, eight months into the Emergency. The ban coincided with the arrival of British troops to boost the effort against the Mau Mau. Prior to Odede's arrest, the Luo Union under the Ker Oginga Odinga, issued a statement supporting KAU and this raised fears that the influence of the Mau Mau would spread to Nyanza. After Odede's arrest, the other influential Nyanza leader Wycliffe Works Wasya Awori was constantly harassed even as he demanded the African MLCs be allowed to hold meetings as they wanted.
KANU-ның құрылуы
1960 жылдың 27 наурызында Кения Тәуелсіздік қозғалысы (КТҚ) деп белгілі, шала ғана біріккен саяси федерация аясында топтасқан Заң шығарушы кеңестің африкалық мүшелері Киамбудағы Киригити стадионында жалпыұлттық саяси партия құру мәселесін талқылау үшін жиналды. Елдің түрлі саяси қозғалыстарының делегаттары қатысты. Алты ай бұрын, 1959 жылдың тамызында, сайланған 14 африкалық мүшенің сегізі орташа бағытталған Кения Ұлттық партиясының (КҰП) құрылғанын жариялады. Ньянза Солтүстік округінен сайланған Масинде Мулиро басқарған жаңа партия көпұлттылықты қабылдады және тіпті Момбасадан келген еуропалық мүше С.В. Кук сияқты еуропалықтарды қатарына қосты. Олар сондай-ақ бірнеше азиялықтар мен арабтарды тартты. Бұл қадамға қарсы тұру үшін Том Мбоя және тағы бес африкалық мүше Кения Тәуелсіздік қозғалысының (КТҚ) құрылғанын жариялады, олар «Африканың азаттығына тек африкалық ұлтшылдық арқылы қол жеткізіледі» деді. 1960 жылдың наурызында Киамбудағы Киригитиде өткен жиын кезінде танымал «Ухуру» саяси партиясын құру үшін комитет құрылды. Комитетке Джеймс Гичуру төрағалық етті, ал доктор Ньороге Мунгай хатшы болып тағайындалды. Оның құрамында Огинга Одинга, доктор Гиконьо Киано және Том Мбоя да болды. Оларға жаңа саяси партияның конституциясын әзірлеу міндеті жүктелді. Олар KANU деген атқа тоқталысты. 1960 жылдың 14 мамырында Киригитиде екінші жиын өтті, онда делегаттар Кения Африка Ұлттық Одағы деп аталған жаңа саяси партияның құрылуын бекітті. Олар тіркеу құжаттарын Қоғамдар тіркеушісі Дэвид Джон Коуордқа тапсырды. 1960 жылдың 11 маусымында олар тіркеу құжаттарын алды, Джеймс Гичуру президент, Огинга Одинга вице-президент, ал Том Мбоя бас хатшы болып тағайындалды. Олар бұрынғы KAU туын түстерімен бірге сақтап, әтешті өзінің символы ретінде қабылдады. Дейін, ескі KAU қайта жанданды.
Қорытынды
1953 жылғы маусымда КАУ-ға тыйым салу оның саяси партия ретіндегі ықпалын толығымен жойған жоқ. Төтенше жағдай кезінде африкалықтардың саяси қызметі толық бақылауда болды, бірақ отаршылдық әкімшілігі африкалықтарды тым қиын жағдайға түсірмеуге сақтық танытты. Олар Мау Мау көтерілісіне себеп болған жағдайды шешуге бағытталған реформалар жүргізді. КАУ-дың кейбір ұсыныстары іске асырылды, оның ішінде заң шығарушы және атқарушы кеңестерде африкалықтардың өкілдігі кеңейтілді. 1954 жылы КАУ мүшесі Беная Оханга атқарушы кеңеске тағайындалып, алғашқы африкалық министр атанды. Заң шығарушы кеңеске тағы көп африкалықтар тағайындалды. 1957 жылғы наурыз айында африкалықтар 8 жаңа орынға сайлау арқылы өз өкілдерін таңдай алды. Африкалықтардың тағы да қысымы салдарынан орын саны 14-ке дейін арттырылды және мүшеліктің көбеюі үшін 1958 жылы қосымша сайлау өтті. КАУ Кениядағы түрлі қауымдарды ұлттық бірлік туы астында біріктіруге көмектесті. Луо және Кикую тайпалары саяси тұрғыдан ерекше жақын болды және олар түрлі саяси идеологияларды Кения Африка Ұлттық Одағы (KANU) деп аталатын біртұтас ұлттық партияға біріктірді. 1960 жылы КАУ-дың бұрынғы жетекшісі Джеймс Гичуру басшылығымен құрылған жаңа партия 1963 жылғы маусымда өзін-өзі басқару құқығына қол жеткізді. Көп дауыспен қарсыласы – Кения Африка Демократиялық Одағынан (KADU) басым түсіп, тәуелсіздікке 1964 жылғы 12 желтоқсанда KANU үкіметі кезінде қол жеткізілді.