Кіріспе

Свазилендтің бас басшысы Нгване V (Мхлокохла, Буну, Ххили) (11 мамыр 1876 – 10 желтоқсан 1899) – 1895 жылдан 10 желтоқсан 1899 жылы қайтыс болғанға дейін Свазилендтің королі болды. Нгване Мбандзенидің ұлы, ал анасы Лаботсибени Мдлули болған. Ол королева-ана Тибати Нкамбуледің қысқа мерзімді регенттігінен кейін таққа отырды. Ол король болған кезде 16 жаста еді. Оның патшалық астанасы Зомбодзеде, ал Королева-ананың резиденциясы Лобамбада орналасқан. Нгване 1894 жылғы Свазиленд конвенциясынан кейін король атанды. Бұл Оңтүстік Африка Республикасын, сол кезде президент Пол Крюгер басқарған, Свазилендті қорғалатын мемлекет деп жариялауға әкелді. Осы кезеңде Свазилендте Нгване әкімшілігімен қатар голландтық ішінара әкімшілік те болды. Голландтықтар немесе еуропалықтар еуропалық мүдделерді қорғап, ал Нгване Свази ұлтының басшысы және билеушісі болды. Нгване мен Лаботсибени билікте болғанда салықтардан, концессионерлерден және басқа да төлемдерден жыл сайынғы үлестеме төленді. Нгваненің билеу мерзімі қысқа болды. 1899 жылы ағылшын-буур соғысы басталды, ол Свазилендтегі голландтық немесе буурлық ішінара басқаруды тоқтатып, тәуелсіздікке жол ашты. Алайда, Мхлокохла сол жылдың 10 желтоқсанында инквала билеген кезде қайтыс болды. Оның өлімі ұлттан рәсім аяқталғанға дейін жасырылды. Нгваненнің орнын төрт айлық ұлы Нкотфотьени мен оның әйелі Ломава Ндвандве басты. Оның анасы Лаботсибени, оның билеу кезеңінде үлкен ықпалға ие болды және Собхуза 1921 жылы таққа отырғанға дейін регенттік патшайым ретінде қызмет етті. Нгване билеген кезең қақтығыстарға толы мемлекеттермен қоршалған тұрақты аумақ құруға мүмкіндік берді. Бүгінде Мхлокохла Свазилендтің астанасы Мбабанедегі Мхлокохла көшесінің атымен аталады.

Ерте өмір

Ингуэнама Нгуане 1876 жылы король Мбандзени мен инхосикати Лабоцзибенидің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол 1889 жылы Суазилендтің қағаздағы жаулауы кезінде әкесі қайтыс болғаннан кейін Суазилендтің тақ мұрагері атанды. Бірақ ол патша болуға тым жас болғандықтан, оның орнына регент патшазада билік жүргізді, ол жеткілікті жасқа келгенше және билікке дайын болғанша билік етті. Оның анасы Лабоцзибени, Мсвати II тұсында губернатор болған Матсафени Мдлулидің қызы еді. Ол қазіргі Барбертон ауданында Цибени тайпасымен шайқасқанда Цибени деген есім алды. Нгуаненың Малунге есімді кіші інісі болған.

Билік

1894 жылғы Свазиленд конвенциясы Свазилендті Оңтүстік Африка Республикасының қорғауындағы аумақ етті. Бұл Свазилендте, әсіресе еуропалық мүдделер үшін, мысалы, концессионерлер мен басқа ақмекенділер үшін бірқатар институттардың бар екенін білдірді. Көптеген концессиялар Мбандзенидің және одан бұрын Мсвати II-нің билігінде берілді, ал Нгване мен ана патшайым Лабоцибениге жалақы немесе пошта қызметі, салықтар және концессиялық келісімдер сияқты әкімшілік кірістерден түсетін қаражат төленді. Свази халқынан жиналған салықтар көптеген адамдарды Корольдіктегі қалайы және алтын кен орындарында немесе Оңтүстік Африка Республикасының көптеген кен орындарында жұмыс іздеуге мәжбүр етті. Трансваал билігі Свазилендте толыққанды іске асырылмады және свазилер дәстүрлі әдістермен тікелей басқарыла берді. 1898 жылы Нгване патшалық губернаторы Мбхаба Нсибандзе мен оның серіктерін өлтіруге бұйрық берді. Бұрынғы колониялық дәуірде патшаның толық сот билігі болған кездегі «өлтіру» практикасы Трансваал билігі үшін қабылдауға келмейтін нәрсе болды. Осының салдарынан Нгванеге қылмыстық іс қозғалды. Ол бірінші кезде Британдық Натал әкімшілігінде болған Зулуландқа қашып кетті. Оның қауіпсіздігіне кепілдік берілген соң ол қайтып оралды және Бремерсдорпта (қазіргі Манзини) сотта сотталды. Нгване сотқа ірі свази әскерін әкелді, ал сотта оған тек қоғамдық тәртіпті бұзу сияқты жеңіл қылмыс тағылды. Ол үшін айыппұл төлеуге міндетті болды. Өзінің билігінің қалған бөлігінде Нгване елді тұрақты күйде ұстады және патшалық резиденцияларында жауынгерлер үшін ескі полк жүйесін сақтап қалды. 1899 жылы британдықтар мен Трансваал бур республикалары және Оранж еркін мемлекеті арасында соғыс басталды. Осыған байланысты Свазилендтің барлық ақмекенділері немесе бургерлерге болашақтағы қақтығыстарға дайындық үшін Свазилендтен кету ұсынылды. Президент Пол Крюгер Нгванеге болып жатқан оқиғалар мен олардың шығуы туралы хабарлады және оған «өзін бейбітшілікпен басқаруды» жалғастыруға кеңес берді. Қиын жағдайда Свазиленд соғыста бейтараптығын жариялады. Алайда, ағылшын-бур соғысы кейін Свазиленд аумағында болғандықтан бұл іске аспады. Ағылшын-бур соғысының басталуы нәтижесінде Свазиленд тәуелсіздігін қайта алды.

Кейінгі өмірі

Нгване 1899 жылдың желтоқсанында 23 жасында қасиетті инквала рәсімін орындап тұрғанда қайтыс болды. Оның өлімі улану салдарынан болған деген болжам бар, алайда оның өлімі туралы рәсім аяқталғанға дейін елге хабарланбады. Суази кеңесі оның әйелі Ломава Ндуандуэ мен төрт айлық ұлы Нкотфотьениді патша анасы және патша етіп тағайындады. Собхуза әжесі Лабоцибени мен ағасы Малундждің ұзақ уақыт регенттігінен кейін 1921 жылға дейін таққа мұрагер болып қалды. Махолахола Свазилендті белгісіз жағдайда қалдырды, бірақ ол елді протектораттан қысқа мерзімді тәуелсіздікке (1899–1903) дейін тұрақты мемлекет ретінде басқарды. Оның ұлы Собхуза Свазилендті 82 жыл бойы биледі және тарихтағы ең ұзақ мерзімге билеген монарх атанды.