Исландия: Этнос, тарих және генетикалық тегі

Кіріспе

Этностық топ және ұлт

Исландиялықтар – Исландия арал мемлекетінің түпкі тұрғындары, сонымен қатар бір ұлтты құрайды. Олар солтүстік герман тілдері тобына жататын исланд тілінде сөйлейді. Исландиялықтар 930 жылдың ортасында Алтинг (парламент) алғаш рет шақырылғанда Исландия мемлекетін құрды. Исландия норвег, швед және дания патшаларының билігінде болды, бірақ 1918 жылдың 1 желтоқсанында Дания монархиясынан толық тәуелсіздік алды, сол кезде Исландия Корольдігі құрылды. 1944 жылдың 17 маусымында Исландия республика болып жарияланды. Лютеран діні басым дін. Тарихи және ДНК деректеріне сәйкес, ер адамдардың 60-80 пайызы скандинавиялықтар (негізінен Батыс Норвегиядан) және әйелдердің шамамен осы пайызы Ирландия мен Шотландияның шет аймақтарынан келген гаэльдік текті.

Тарих

Исландия – геологиялық тұрғыдан жас құрлық, шамамен 20 миллион жыл бұрын Атлантикалық мұхитының орталық қамалындағы жанартаулық жарылыстар нәтижесінде пайда болған. Соңғы үлкен аралдардың бірі, адамдар қоныстанғанға дейін ұзақ уақыт бейіт болған. Алғашқы адамдар қоныстанған мерзім әдетте 874 жыл деп есептеледі, бірақ скандинавтар келгенге дейін адамдардың болғанына қатысты да деректер бар.

Бастапқы көші-қон және қоныстану

Исландияны алғаш көрген викинг Гардар Сваварссон болды, ол Норвегиядан Фарер аралдарына бағыт алғанда, қатал ауа райының салдарынан жолдан жаңылды. Оның хабарлары аралды қоныстандыруға жасалған алғашқы әрекеттерге себеп болды. Флоки Вильгердарсон (туған ж. 9 ғасыр) Исландияға қасақана келіп, жүзіп өткен алғашқы норвег болды. Оның тарихы «Ланднамабок» қолжазбасында жазылған, және ол аралға «Исланд» (Island) деген ат берген делінеді. Исландияда тұрақты қоныс салған алғашқы адам норвегиялық басшы Ингольфур Арнарсон саналады. Ол 874 жыл шамасында отбасымен бірге «Түтін шығанағы» деп, исланд тілінде Рейкьявик деп аталатын жерге қоныстанды. Ингольфурдан кейін, сол 874 жылы, тағы бір топ норвегиялықтар Солтүстік Атлант мұхиты арқылы отбасыларымен, малдарымен, құлдарымен және мүліктерімен бірге Норвегияның бірінші королі Харальд Сұңқаршаштың үстемдігінен қашып, сапар шекті. Олар викинг кемелерінде Исландия аралына келді. Бұл адамдардың көп бөлігі норвегиялық, ирландтық немесе шотландтық гэлдік текті болған. Исландия сагаларында айтылуынша, ирландтар мен шотландтық гэлдер скандинавиялық басшылардың құлдары немесе қызметшілері болған, немесе «Шотландия мен Ирландияға қоныс аударған және гэл тілінде сөйлейтін адамдармен некелескен скандинавиялықтардың» ұрпақтары еді. Генетикалық мәліметтерге сәйкес, исландиялық аналық гендер қорының шамамен 62% Ирландия мен Шотландиядан тегін алады, бұл басқа скандинавиялық елдерге қарағанда әлдеқайда жоғары, бірақ Фарер аралдарымен салыстырылады, ал 37% скандинавиялық текті. Исландиялық әкелік гендер қорының шамамен 20-25% гэлдік текті, ал қалғаны скандинавиялық текті. Исландияның қоныстану дәуірі 874 жылдан 930 жылға дейін созылды, осы кезеңде аралдың көп бөлігі иеленді және Исландияның басқосуының – Альтинг (Althing) ассамблеясы Тингвеллирде құрылды.

Қиындықтар мен қақтығыстар

930 жылы Рейкьявикке жақын орналасқан Тингвеллир жазығында басшылар мен олардың отбасылары жиналып, Исландияның алғашқы ұлттық жиналысы – Альтингиді құрды. Алайда, Альтинги қабылдаған заңдарын күшіне енгізуге құқығы болмады. 1262 жылы бақталас басшылар арасындағы күрес Исландияны осыншалық деңгейде бөліп жіберді, соның салдарынан Норвегияның Хакон IV патшасынан Ескі Келісімнің бір бөлігі ретінде барлық дау-дамайды шешу үшін соңғы төреші ретінде араласуын сұрады. Бұл кезең Стурлунгтер дәуірі деп танылады. Исландия 1380 жылға дейін Норвегия билігінде болды, содан кейін Норвегия патшалық үйі құлап жойылды. Осы кезде Исландия да, Норвегия да Дания тажының бақылауына өтті. Данияда абсолюттік монархия орнатылғаннан кейін исландтықтар өздерінің тәуелсіздігінен айырылып, заң шығаруды бастау және оған келісу құқығын, оның ішінде патшалыққа өткізді. Бұл Исландияның тәуелсіздігін жоғалтуына әкелді, нәтижесінде шамамен 300 жылдық құлдырау орын алды: мүмкін, себебі Дания мен оның тажы Исландияны қолдауға және көмек көрсетуге лайық отар деп санамады. Әсіресе, қорғанысқа көмек көрсетілмеуі Исландия жағалауында шабуыл жасайтын қаскөйлердің үздіксіз шабуылдарына себеп болды. Норвегиядан өзгеше, Данияға Исландияның балығы мен қолмен тоқылған жұны қажет болмады. Бұл Исландия саудасында үлкен тапшылық тудырды, сондықтан жаңа кемелер салынбады. 1602 жылы Дания үкіметі Исландияға басқа елдермен сауда жасауға тыйым салды, ал 18 ғасырда климаттық жағдайлар ел қоныстанғаннан бергі уақыттағы ең төменгі деңгейге жетті. Ауадағы аэрозольдердің жиналуы Солтүстік жарты шарда салқындату әсерін тудырды. Исландия үшін бұл апатты салдарға әкелді, 1783 және 1784 жылдардағы ашаршылықта халықтың шамамен 25-33 пайызы қаза тапты. 8 миллион тонна фтордың шығарылуынан туындаған флюороз салдарынан қойлардың 80 пайызы, ірі қара малдың 50 пайызы және жылқылардың 50 пайызы қырылды. Бұл апат Тұман қиыншылығы (исландша: Móðuharðindin) деп белгілі. 1798-99 жылдары Альтинги бірнеше он жылдыққа тоқтатылып, 1844 жылы қайта жаңғыртылды. Тоғыз ғасырдан астам уақыт бойы Тингвеллирде өткізілгеннен кейін ол астанасы Рейкьявикке көшірілді.

In 930, on the Þingvellir plain near Reykjavík, the chieftains and their families met and established the Alþingi, Iceland's first national assembly. However, the Alþingi lacked the power to enforce the laws it made. In 1262, struggles between rival chieftains left Iceland so divided that King Haakon IV of Norway was asked to step in as a final arbitrator for all disputes, as part of the Old Covenant. This is known as the Age of the Sturlungs. Iceland was under Norwegian leadership until 1380, when the Royal House of Norway died out. At this point, both Iceland and Norway came under the control of the Danish Crown. With the introduction of absolute monarchy in Denmark, the Icelanders relinquished their autonomy to the crown, including the right to initiate and consent to legislation. This meant a loss of independence for Iceland, which led to nearly 300 years of decline: perhaps largely because Denmark and its Crown did not consider Iceland to be a colony to be supported and assisted. In particular, the lack of help in defense led to constant raids by marauding pirates along the Icelandic coasts. Unlike Norway, Denmark did not need Iceland's fish and homespun wool. This created a dramatic deficit in Iceland's trade, and no new ships were built as a result. In 1602, Iceland was forbidden to trade with other countries by order of the Danish Government, and in the 18th century climatic conditions had reached an all time low since Settlement. The aerosols that built up caused a cooling effect in the Northern Hemisphere. The consequences for Iceland were catastrophic, with approximately 25–33% of the population dying in the famine of 1783 and 1784. Around 80% of sheep, 50% of cattle, and 50% of horses died of fluorosis from the 8 million tons of fluorine that were released. This disaster is known as the Mist Hardship (Icelandic: Móðuharðindin). In 1798–99, the Alþingi was discontinued for several decades, eventually being restored in 1844. It was moved to Reykjavík, the capital, after being held at Þingvellir for over nine centuries.

Тәуелсіздік және өркендеу

XIX ғасыр исландиялықтардың жағдайын едәуір жақсартты. Йон Сигурдсон, мемлекет қайраткері, тарихшы және исланд әдебиетінің сарапашысы, қарсылық қозғалысын жетекшілік етті. Еуропаның романтикалық және ұлтшылдық ағымдарынан шабыттанған Йон саяси журналдар мен жеке басылымдар арқылы «ұлттық санаға оралу» және Исландияның дамуын жеделдетуге көмектесетін саяси және әлеуметтік өзгерістерді талап ету арқылы белсенді наразылық білдірді. 1854 жылы Дания үкіметі 1602 жылы енгізілген саудаға қатысты шектеулерді жеңілдетті, соның нәтижесінде Исландия экономикалық және әлеуметтік жағынан Батыс Еуропамен біртіндеп интеграциялана бастады. Басқа халықтармен байланыс қайта жандануымен Исландияның өнері, әсіресе әдебиеті қайта өркендеді. Жиырма жыл өткен соң, 1874 жылы Исландия конституция алды. Бүгінгі исландиялықтар Йонның осы жетістіктеріне экономикалық және әлеуметтік қайта жанданудың негізгі себебі деп баға береді. Мысалы, зерттеушілер Исландияның алғашқы белгілі қара нәсілді тұрғыны Ханс Джонатанның аналық геномын оның қазіргі ұрпақтарының ДНК-сынан қалпына келтіре алды, себебі оның геномының ерекше африкалық бөліктері Исландияда соңғы уақытқа дейін бірегей болды. Генетикалық дәлелдер бүгінгі исландиялықтардың арасында табылған көптеген ДНК туысқандықтары Исландияның қоныстану кезеңіне дейін жететінін көрсетеді, бұл одан бері иммиграцияның салыстырмалы түрде аз болғанын көрсетеді. Бұл дәлелдер Исландияның алғашқы халқы Скандинавия, Ирландия және Шотландиядан келгенін көрсетеді: Y хромосомалары мен митохондриялық ДНК зерттеулері исландиялықтардың 75% еркек ата-тегі Скандинавиядан (қалғанының көп бөлігі Ирландия мен Британ аралдарынан), ал 62% әйел ата-тегі Шотландия мен Ирландиядан (қалғанының көп бөлігі Скандинавиядан) шыққандығын көрсетеді. Дегенмен, басқа зерттеулер басқа да туысқандықтарды анықтады. Митохондриялық ДНК, қан топтары және изоферменттерді зерттеу нәтижесінде халықтың күткеннен де әртүрлі екені анықталды, бұл басқа еуропалықтардың әртүрлілігімен салыстыруға болады. Тағы бір зерттеу қазіргі исландиялықтардың үлгілерінің өте аз бөлігінің 14 000 жыл бұрын Американы қоныстандыруға байланысты C1e гаплогруппасына жататын, одан да ерте тектік ата-тегі бар екенін көрсетті. Бұл исландиялықтардың шағын бөлігінің норвегиялықтардың Гренландия мен Солтүстік Американы отарлауынан туындаған үнді миссионерлік тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Исландиялықтардың деннисовандық генетикалық мұрасы да ерекше жоғары. Исландияның тарихи оқшаулануына қарамастан, бүгінгі исландиялықтардың генетикалық құрамы негізін қалаушы халықтан едәуір өзгеше, себебі негізін қалаушы әсерлері мен генетикалық дрейфке байланысты. Бір зерттеуде Исландияға қоныс аударғандардың орташа скандинавиялық тегі 56% болса, ал қазіргі халықта бұл көрсеткіш 70% құрайды. Бұл скандинавиялық тегі бар исландиялықтардың көбейіп, ұрпақ беруге бейімделгенін көрсетеді.

The 19th century brought significant improvement in the Icelanders' situation. A protest movement was led by Jón Sigurðsson, a statesman, historian, and authority on Icelandic literature. Inspired by the romantic and nationalist currents from mainland Europe, Jón protested strongly, through political journals and self publications, for 'a return to national consciousness' and for political and social changes to be made to help speed up Iceland's development. In 1854, the Danish government relaxed the trade ban that had been imposed in 1602, and Iceland gradually began to rejoin Western Europe economically and socially. With this return of contact with other peoples came a reawakening of Iceland's arts, especially its literature. Twenty years later in 1874, Iceland was granted a constitution. Icelanders today recognize Jón's efforts as largely responsible for their economic and social resurgence. It was, for example, possible for researchers to reconstruct much of the maternal genome of Iceland's first known black inhabitant, Hans Jonatan, from the DNA of his present day descendants partly because the distinctively African parts of his genome were unique in Iceland until very recent times. Genetic evidence shows that most DNA lineages found among Icelanders today can be traced to the settlement of Iceland, indicating that there has been relatively little immigration since. This evidence shows that the founder population of Iceland came from Scandinavia, Ireland and Scotland: studies of Y chromosomes and mitochondrial DNA indicate that 75% of Icelanders' patrilineal ancestry derives from Scandinavia (with most of the rest being from the Irish and British Isles), while 62% of their matrilineal ancestry derives from Scotland and Ireland (with most of the rest being from Scandinavia). Other studies have identified other ancestries, however. One study of mitochondrial DNA, blood groups, and isozymes revealed a more variable population than expected, comparable to the diversity of some other Europeans. Another study showed that a tiny proportion of samples of contemporary Icelanders carry a more distant lineage, which belongs to the haplogroup C1e, which can possibly be traced to the settlement of the Americas around 14,000 years ago. This hints a small proportion of Icelanders have some Native American ancestry arising from Norse colonization of Greenland and North America. Icelanders also have an anomalously high Denisovan genetic heritage. Despite Iceland's historical isolation, the genetic makeup of Icelanders today is still quite different from the founding population, due to founder effects and genetic drift. One study found that the mean Norse ancestry among Iceland's settlers was 56%, whereas in the current population the figure was 70%. This indicates that Icelanders with increased levels of Norse ancestry had higher reproductive success.

Гренландия

Гренландияға көшіп келіп, қоныстанған алғашқы еуропалықтар 10 ғасырдың соңында Эрик Қызылдың басшылығымен келген исландиялықтар болды, олардың саны шамамен 500 адамды құрады. Бұл қатал жердегі шалғай фиордтар мал мен қой шаруашылығын жүргізуге жеткілікті жайылымдар ұсынды, бірақ климат астық дақылдары үшін тым суық болды. Норвегияның патшалық сауда кемелері Гренландияға морж азулары мен сұңқарларды саудалау үшін кейде келіп тұратын. Халық саны екі елді мекенде шамамен 3000 адамға жетті және 15 ғасырда жойылып кеткенге дейін тәуелсіз институттар дамыды. 1492 жылы, Колумб Азияға қысқарақ дәмдеуіштер жолын табуға тырысқанда, бірақ орнына Американы кездестіргенде, Рим папасының өкілі сонда жіберілді.

Солтүстік Америка

Эрик Қызылдың сағасына сәйкес, исландтықтардың Солтүстік Америкаға көшіп келуі 1006 жылға, Винландқа дейін жетеді. Осы колонияның қысқа ғұмыр сүргендігі және 1020 жылдарға дейін тасталып қалғандығы айтылады. Еуропалықтардың аймаққа қоныстануы 1960 жылдарға дейін археологиялық және тарихи тұрғыдан құжатталмаған, тек аңыз ретінде ғана қарастырылған. Бұрынғы викингтердің орны, қазір Л'Анс-о-Медоус деп аталады, Америкаға Колумбтың келуінен шамамен 500 жыл бұрын пайда болған. Исландиялықтардың Солтүстік Америкаға көшіп кетуінің тағы бір жағдайы 1855 жылы болды, осы кезде шағын топ Испан Форк, Ютаға қоныс аударды. Висконсин штатындағы Вашингтон аралында тағы бір исландтық колония құрылды. АҚШ және Канадаға көші-қон 1870 жылдары қарқынды басталды, көшіп келгендердің көпшілігі бастапқыда Ұлы көлдер аймағына қоныстанды. Бұл қоныс аударушылар Исландиядағы аштықтан және халық тығыздығынан қашып келді. Бүгінде АҚШ және Канадада исландтық тегінен тараған ірі қауымдастықтар бар. Канаданың Манитоба провинциясындағы Гимлиде Исландияның негізгі аралынан тыс жердегі исландтардың ең ірі халқы тұрады.

Иммиграция

1990 жылдардың ортасынан бастап Исландияда иммиграцияның артуы байқалды. 2017 жылы шетелде туған және ата-анасы да, әже-шешесі де шетелде туған бірінші буын иммигранттардың саны 35 997 адамды (тұрғындардың 10,6%) құрады, ал екінші буын иммигранттардың саны 4473 адамды құрады. Осыған байланысты, исланд азаматтығын алған шетелдіктердің саны 1990 жылдарға қарағанда едәуір артты, 2016 жылы 703 адамды құрады. Сәйкесінше, исландтық ұлттық сана бірте-бірте көпмәдениетті формаға қарай өзгеруде.

Тіл және әдебиет

Солтүстік герман тілінің бірі – исланд тілі – Исландияның ресми тілі (де-факто; заңдар бұл мәселеде үнсіз). Исланд тілінің латын, көне грек тілдеріне ұқсас, көне ағылшын тіліне жақын және көне норвег тілімен дерлік бірдей инфлекциялық грамматикасы бар. Көне исланд әдебиетін бірнеше санатқа бөлуге болады. Шетелдіктерге ең белгілі үш түрі: Эдда поэзиясы, скальд поэзиясы және сага әдебиеті, сага әдебиеті кең мағынада түсінілсе. Эдда поэзиясы батырлық және мифологиялық өлеңдерден тұрады. Біреуді мақтауға арналған өлеңдер скальд поэзиясы немесе сарай поэзиясы деп есептеледі. Ал сага әдебиеті – прозалық шығармалар, таза ойдан туған әңгімелерден бастап, шындыққа жақын тарихқа дейін. Исланд тілінің жазуы 13 ғасырдан бері көтеріңкі өзгермеген. Сондықтан қазіргі оқырмандар исландтықтардың сагаларын түсіне алады. Сагалар 10-шы және 11-ші ғасырлардағы Исландиядағы оқиғаларды баяндайды. Олар исланд әдебиетінің ең танымал туындылары саналады. Ескі немесе Поэтикалық Эдда, жас немесе Прозалық Эдда және сагалар – исланд әдебиетінің негізгі бөліктері. Поэтикалық Эдда – 10-шы ғасырдың соңына қарай жазылған өлеңдер мен әңгімелер жинағы, ал жас немесе Прозалық Эдда – скандинав мифологиясының көптеген әңгімелерін қамтитын поэзия жөніндегі нұсқаулық.

Дін

Исландия 1000 жыл шамасында христиан дінін қабылдады, бұл оқиға "кристнитака" деп аталады, ал ел, көбінесе дінсіздікке ұмтылса да, мәдени тұрғысынан әлі де христиандыққа жақын. Лютеран шіркеуі халықтың шамамен 84% құрайды. Исландиядағы алғашқы христиандық дәстүрлі католицизмге қарағанда, діни қағидаларды орындауда көбірек бос еді, бірақ 18 ғасырда Даниядан әкелінген пиетизм діни қозғалысы аралға елеулі әсер етті. Діннен басқа барлық демалыс түрлерін шектеу арқылы, ол белгілі бір қатал мінезді қалыптастырды, бұл ұзақ уақыт бойы исландтықтардың стереотипі саналды. Сонымен қатар, бұл баспа ісінің дамуына ықпал етті, нәтижесінде Исландия бүгінде әлемдегі ең сауатты елдердің біріне айналды. Реформация кезінде католицизм протестантизммен ысталғанмен, қазір аралда басқа да әлемдік діндердің өкілдері бар: шағын протестанттық еркін шіркеулер мен католик қауымдастықтары, тіпті иммигранттар мен жергілікті тұрғындардан құралған мұсылман қауымы да бар. Исландияға тән ерекшелік – бұл жылдам дамып келе жатқан "Асатруарфелаг" ұйымы, ол алғашқы қоныстанушылардың христиан дінін қабылдаудан бұрынғы скандинавиялық дінін заңды түрде жаңартуға бағытталған. Рейкьявик Рим-католик епархиясының мәліметінше, 2001 жылы Исландияда шамамен 30 еврей болған. Исландияның бұрынғы бірінші ханымы Доррит Мусаиф Израильде туған Бухаралық еврей болды.

Ас мәзірі

Исландиялық тағамдар негізінен балық, қой еті және сүт өнімдерінен құралады. Бұрын балық исландиялықтардың рационының басты бөлігі болған, бірақ соңғы кезде сиыр еті, шошқа еті және құс еті сияқты еттерге көшкен.

Көркем өнер

Исландияның ең ертедегі жергілікті музыкасы – римур, викинг дәуірінен жеткен эпикалық әңгімелер, олар көбінесе а капелла орындалған. Христиан діні исланд музыкасының дамуына маңызды рөл атқарды, көптеген әндер жергілікті стильде жазылды. 17 ғасырда осы әндердің көптерін жазған – Хальгримур Петурссон, ақын және дін қызметкері. Аралдың салыстырмалы оқшаулығы музыканың өңірлік ерекшелігін сақтауға мүмкіндік берді. Тек 19 ғасырда ғана Еуропа діни музыкасында кең таралған құбырлы орган аралға келді. Исландиядан көптеген әншілер, топтар мен музыка жанрлары шықты. Исландия музыкасының көп бөлігінде жанды халықтық және поп музыкалық дәстүрлер кездеседі. Соңғы жылдары танымал болған топтар мен әншілер: Voces Thules, The Sugarcubes, Бьорк, Sigur Rós және Of Monsters and Men. Ұлттық әнұран – "Ó Guð vors lands", авторы Маттиас Йохумссон, музыкасын Свейнбьорн Свейнбьорнссон жазған. Бұл ән 1874 жылы Исландия аралға қоныстанғанының мың жылдығын тойлағанда жазылды. Алғашқыда ол "Исландияның мың жылдығына арналған ән" деп аталды. Исландияның ұлттық гандбол құрамасы да жетістіктерге қол жеткізді. Команда 2008 жылғы Олимпиада ойындарында күміс медаль және 2010 жылғы Еуропа ерлер гандболы чемпионатында үшінші орын алды.