Кіріспе

АҚШ қаржыландыратын жаңалықтар таратушы, 1990 жылдары құрылған жаңалықтар агенттігі. Азат Азия (RFA) – АҚШ үкіметі қаржыландыратын жеке коммерциялық емес корпорация, Азиядағы тыңдаушылар үшін радио бағдарламаларын таратумен және онлайн жаңалықтар, ақпарат пен сараптама жариялаумен айналысады. Азиядағы бұқаралық ақпарат құралдарының жағдайы нашар және сөз және баспасөз бостандығы шектеулі елдерге объективті және цензураланбаған хабар тарату, сондай-ақ "АҚШ сыртқы саясатының мақсаттарын ілгерілету" міндеті тұр. "Еуропа/Еркіндік радиосы" үлгісінде құрылған және оған дейін ЦРУ басқарған "Азат Азия" радиосы (Азат Азия комитеті) болған. 1994 жылғы АҚШ Халықаралық хабар тарату заңына сәйкес "демократиялық құндылықтар мен адам құқықтарын қолдау", Қытай Коммунистік партиясының таратудағы наративтері мен монополиясына қарсы тұру және Солтүстік Корея үкіметі туралы ақпараттық материалдар ұсыну мақсатымен құрылды. АҚШ-тың Global Media агенттігі (бұрынғы Broadcasting Board of Governors) қаржыландырып, бақылайды, ол – АҚШ үкіметінің тәуелсіз мекемесі. RFA контентті он азия тілінде Қытай, Гонконг, Солтүстік Корея, Лаос, Камбоджа, Вьетнам және Мьянмадағы тыңдаушылар үшін таратады.

Тарих

1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін американдықтардың мемлекеттік хабар тарату ұйымын құруға деген қызығушылығы күшейді. Азия елдеріне бағытталған мұндай ұйымның нақты тұжырымдамасын алғаш рет сол кездегі Делавэр штатынан АҚШ сенаторы Джо Байден ұсынды, ал кейіннен 1992 жылғы президенттік сайлау кампаниясы барысында Билл Клинтонның бағдарламалық платформасының бір бөлігіне айналды. 1994 жылы АҚШ Конгресі Халықаралық хабар тарату туралы заңды қабылдады және президент Билл Клинтон оған қол қойды, осылайша «Азаттық Азия» радиосы ресми түрде құрылды. «Азаттық Азия» радиосы 1996 жылдың наурыз айында тіркелді және 1996 жылдың қыркүйегінде хабар таратуды бастады. RFA директорлары «Азия-Тынық мұхиты желісі» деген атпен хабар таратуды қалағанмен, Крис Смит және Джесси Хелмс сияқты республикалық өкілдер хабар тарату басталмас бұрын атауды «Азаттық Азия» радиосына қайтаруды талап етті, және президент Ричард Рихтер оған келісті. «Азаттық Азия» радиосы АҚШ үкіметінің қаржылық қысымы салдарынан атауын өзгертуге мәжбүр болды, өйткені тәуелсіз кеңеспен жұмыс істесе де, оның бастапқы жылдық 10 миллион долларлық бюджеті Қаржы министрлігінен түсті. 1997 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Строб Талбот, RFA сигналын кеңейту үшін Дарвин қаласының жанындағы тасталған хабар тарату құрылыстарын сатып алу мақсатында Австралия үкіметімен келіссөздер жүргізді. Рихтер жеке өзі Канберрада осы мақсатқа қолдау көрсету үшін лоббилік жұмыс жүргізді. Австралия үкіметі құрылыстарды шетелдік хабар таратушыға сатуды жоспарлағанмен, мұндай сату Қытайды ашуы мүмкін деген опасынан жаңа ғана құрылған RFA-ға қарағанда BBC-ге басымдық берді. Австралияның Сыртқы істер министрі Александр Даунер: «Біз Қытаймен қарым-қатынасымызға қасақана зиян келтіретін ойынға түспейміз» деді. Қытайдың радио хабарларын кедергілеу әрекетіне жауап ретінде Ньют Гингрич және Палатадағы республикалық көшбасшылар RFA мен VOA бюджетін арттыруға көмектесті, ал RFA-ны қосымша қаржыландыру Қытайдың саяси репрессиясымен күресудің бір жолы ретінде ұсынылды, бұл американдық бизнеске ыңғайсыздық тудырмас еді. RFA тоғыз тілде – қысқа толқын, спутниктік, орта толқын (AM және FM радио) және интернет арқылы хабар таратады. Алғашқы хабар мандарин тілінде болды және ол RFA-ның ең көп таралған тілі, күніне он екі сағат хабар таратылады. RFA сонымен қатар кантон, тибет (Хам, Амдо және Уке диалектілері), ұйғыр, Бирма, вьетнам, лаос, кхмер (Камбоджаға) және корей (Солтүстік Кореяға) тілдерінде хабар таратады. Корей қызметі 1997 жылы Jaehoon Ahn-ды құрылтайшы директоры ретінде қабылдап жұмысын бастады. Камбоджада коммунистік режим кезінде басталған кхмер тіліндегі хабар тарату, елде коммунизм жойылғаннан кейін де жалғасуда. 2017 жылы RFA және «Америка дауысы» сияқты басқа да желілер, жаңадан құрылған АҚШ-тың Global Media агенттігіне қосылды, ол өз директорлар кеңесіне өкілдерін де жібереді. 2022 жылдың қаңтарында RFA директорлар кеңесінің жаңа төрағасы болып Каролин Бартоломей тағайындалды. 2023 жылдың желтоқсанына қарай директорлар кеңесіне Майкл Дж. Грин, Майкл Кемпнер, Кит Ричбург, Шанти Калатил және Эллисон Хукер кірді. RFA өзінің қаржысын АҚШ-тың Global Media агенттігінен жылдық бюджеттік қаражаттар арқылы алады. 2024 жылдың наурыз айында RFA ұлттық қауіпсіздікті қорғау туралы заңның күшіне енуіне байланысты туындаған қауіпсіздік мәселелерін айта отырып, Гонконгтағы бюросын жабу туралы хабарлады.

Президенттердің тізімі

+NameTermРичард "Дик" Рихтер1996–29 шілде, 2005Либби Лю2005 қыркүйек–2019 қарашаБей Фанг2019 қараша, 20Стивен Дж. Яйтс2020 желтоқсан–22 қаңтар, 2021Бей Фанг2021 қаңтар – қазіргі уақыт

Радионы бұғаттау және Интернетке кіру

1996 жылы хабар тарату басталғаннан бері Қытай үкіметі RFA хабарларын үнемі кедергі келтіруде. 1998 жылғы маусымда АҚШ президенті Билл Клинтонның Қытайға сапары қарсаңында үш RFA тілшісіне Қытайға кіруге рұқсат берілмеді. Қытайдың Вашингтондағы елшілігі бастапқыда үш тілшіге виза берген, бірақ президент Клинтон Вашингтондан Пекинге аттанғанға аздай уақыт қалғанда визаны кері қайтарып алды. Ақ үй және АҚШ Мемлекеттік департаменті бұл мәселе бойынша Қытай үкіметіне шағым түсірді, бірақ тілшілер сапарға шыға алмады. Вьетнам үкіметі Вьетнам тіліндегі хабар тарату сигналына да бастапқыда-ақ кедергі келтірді. Конгресте адам құқықтарын қорғауға бағытталған заң жобасы ұсынылды, ол кедергілерге қарсы күресу үшін қаражат бөлуді көздейді. Әлемдік үкіметтердің интернетті сүзгілеуін қадағалайтын OpenNet Initiative жобасының зерттеулері Вьетнамдағы екі интернет-провайдердің Radio Free Asia сайтының вьетнам тіліндегі бөлімін, ал ағылшын тіліндегі бөлімін екі провайдердің бірі бұғаттағанын көрсетті. Радионы кедергілеу және интернетті бұғаттау мәселесін шешу үшін RFA сайтында кедергіге қарсы антенналар жасау туралы нұсқаулар мен веб-проксилер туралы ақпарат жарияланған. 2010 жылдың 30 наурызында Қытайдың ішкі интернет цензурасы, «Ұлы Қорған» деп белгілі, ұзақ уақыттан бері цензураланған «rfa» сөзімен байланысы болғандықтан Қытайдағы барлық Google іздеулерін уақытша бұғаттады. Google мәлімдемесіне сәйкес, Radio Free Asia-ға қатысты әріптер Google іздеулерінің URL мекенжайларында пайда болып, Қытайдың сүзгісін іске қосып, іздеу нәтижелерін бұғаттады.

Ұйғыр журналистерінің туыстары тұтқындалды

2014-2015 жылдары Қытай RFA Ұйғыр қызметінің журналисі Шөреет Хошурдың үш бауырын қамауға алды. Батыстық баспагерлер олардың түрмеге қамалуын Қытай билігінің Хошурды Синьцзяндағы қақтығыстың әлдеқанда жарияланбаған зорлық-зомбылық оқиғалары туралы хабарлағандығы үшін мақсат тұтып, қуғындағанын айтты. Содан бері RFA-ның ұйғыр тіліндегі қызметкерлерінің көптеген туыстары, оның ішінде Гүлчехра Ходжаның отбасы да ұсталды. RFA – Қытайдан тыс ұйғыр тілінде хабар тарататын жалғыз радиостанция. Атап айтқанда, The New York Times RFA-ның кейбір материалдарын Синьцзян туралы ақпараттың сенімді көздерінің бірі деп санайды. Сол жылы қытай билігі RFA-ның ұйғыр тіліндегі редакторының екі ағасы мен бес туысын күштеп жоғалтып жіберді. National Review 2021 жылға қарай Radio Free Asia-ның ұйғыр ұлтынан шыққан он бес қызметкерінің сегізінің Синьцзян лагерьлерінде қамауда отырған туыстары бар екенін хабарлады. АҚШ-тың Global Media агенттігінің коммуникациялар және сыртқы істер жөніндегі директоры Лин Вейл үкімет қаржыландыратын ақпарат құралдарының жарияланымдарын пропаганда деп тануға қарсылық білдірді, BBC сияқты үкіметтік ұйымнан қаржы алатын, бірақ пропагандалық емес журналистиканың мысалы ретінде атады. 2001 жылы Рихтер конгрестің ұйымға араласуы минимал болғанын айтып, "бізді коммунистерді жоюға бағытталған ұйым ретінде құруға тырыспағанымызды қамтамасыз етуді қаладым" деді. Глобалды коммуникациялық зерттеулер орталығының директоры Монро Прайс RFA-ны "суық соғыс кезеңіндегі радио толқындарын пайдаланудың қазіргі заманғы нұсқасы, дәстүрлі суық соғыс нысаналарынан жаңа нысаналарға көшуді атап көрсетті" деп сипаттап, RFA-ның мақсаттары "халықаралық хабар тарату құралдары – жіберуші елдің басымдықтары мен ішкі саясатының көрінісі" екенін дәлелдеді. Вьетнамдық "Нандан" сияқты мемлекеттік газеттер RFA-ның мақсаттарын және елге хабар таратуын сынады, "Нандан" газетінің бір авторы желіні "басқа елдердің ішкі істеріне араласуға" тырысуда деп айыптады. RFA-ға қоңырау шалған қытай азаматтары желіге қатысты әртүрлі пікірлер білдірді, олардың көпшілігі өздерінің жеке басын жасыру үшін қоғамдық телефондардан қоңырау шалды. Американдық тибеттанушы Эллиот Сперлинг мұны "фарс" деп атап, "Нгабо Джигме жұмыстан босатылуына негізінен қуғын-сүргіндегі үкімет басшыларының RFA-ға қысым көрсету үшін саяси құдырет жасауы себеп болды" деген бірнеше пікірлер бар екенін айтты. 2020 жылдың 10 мамырында RFA "Қытай шекаралық инспекциясы елге кіру және шығу жасайтын азаматтарды тексеруді күшейтеді, шетелдік студенттердің паспорттары кесілді" деген тақырыпта жаңалық жариялады. Бұл мақалада Қытай шекаралық инспекциясы өзінің паспортын кесіп тастады деген Reddit пайдаланушысының скриншоты тіркелген. Алайда, кейіннен пайдаланушы тіркеген сурет басқа біреуден ұрланғаны белгілі болды. Бұл жаңалық Қытайдың негізгі ақпарат құралдарынан сынға ұшырады, олар жаңалықта айтылған фактілер жағдайға сәйкес келмейді деп мәлімдеді.