Кіріспе
АҚШ-тың жартылай тәуелсіз үкіметтік емес ұйымы. Демократияны нығайту ұлттық қоры (NED) – 1983 жылы құрылған, демократияны бүкіл әлемде ілгерілету мақсатындағы АҚШ-тың жартылай тәуелсіз үкіметтік емес ұйымы. Ол саяси және экономикалық институттарды, мысалы, саяси топтарды, кәсіподақтарды, еркін нарықтар мен бизнес бірлестіктерін қолдау арқылы осы мақсатқа жетеді. NED екі партиялық, жеке, коммерциялық емес корпорация ретінде құрылды және гранттарды берумен айналысады. Оның қаржыландырылуының басты көзі – АҚШ Конгресінен жыл сайын бөлінетін қаражат. Құрылған кезде NED ЦРУ-ның бұрынғы кейбір функцияларын өз міндетіне алды. Саяси топтар, белсенділер және кейбір мемлекеттер NED-ті АҚШ-тың сыртқы саясатының құралы деп санайды, ол елдердегі билік ауысуына көмектеседі.
The National Endowment for Democracy (NED) is a quasi autonomous non governmental organization in the United States founded in 1983 to advance democracy worldwide, by promoting political and economic institutions, such as political groups, trade unions, free markets, and business groups. The NED was created as a bipartisan, private, non profit corporation, and in turn acts as a grant making foundation. It is funded primarily by an annual allocation from the U. S. Congress. Upon its founding, the NED assumed some former activities of the CIA. Political groups, activists, and some governments have said the NED has been an instrument of United States foreign policy helping to foster regime change.
Негізін қалау
Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі 77-ші директива Демократия жобасын және оның туындысы NED-ті құруға зор ықпал етті. 1982 жылы Вестминстер сарайында сөйлеген сөзінде президент Рональд Рейган британ Парламенті алдында "демократияның инфрақұрылымын дамыту – еркін баспасөз, кәсіподақтар, саяси партиялар, университеттер жүйесін нығайту" бастамасын ұсынды. Бұл Америка Саяси Қорының, республикалық және демократтық партиялардың кейбір мүшелері қолдаған үкіметтік емес ұйымның, сондай-ақ CSIS-тегі ғалымдардың бірлескен жоспарымен келісіп, үкімет қаржыландыратын, бірақ жеке басқарудағы демократияны қолдау қорын құруға бағытталды. Бұл идеяны Мемлекеттік департамент жақтап, мұндай үкіметтік емес қор Кеңес блогындағы оппозициялық топтар мен ұйымдарды қолдауға, сондай-ақ АҚШ-тың одақтас диктатураларындағы тұрақсыздық пен солшыл немесе радикалдық төңкерістер қаупіне тап болған демократиялық қозғалыстардың пайда болуына көмектеседі, АҚШ үкіметіне қарсы дипломатиялық наразылық тудырмайтынын айтты. Рейган әкімшілігінің консерваторларының бастапқы күмәніне қарамастан, АҚШ үкіметі USAID (АҚШ Халықаралық даму агенттігі) арқылы Америка Саяси Қорымен демократияны қолдауды зерттеу жөнінде келісім шарт жасасты, бұл "Демократия бағдарламасы" деп аталды. Бағдарлама екі партиялық, жеке, коммерциялық емес корпорация құруды ұсынды, ол Ұлттық Демократия Қоры (NED) деп аталады. NED үкіметтік емес болғанымен, негізінен АҚШ үкіметінің жылдық қаржыландыруымен қамтамасыз етіліп, Конгресс бақылауында болады. 1983 жылы Палатаның Сыртқы істер комитеті Мемлекеттік департаменттің уәкілеттік беру актісінің (H. R. 2915) аясында NED-ке 31,3 миллион доллар көлемінде бастапқы қаржыландыруды қарастырды. NED дамудың бастапқы кезеңінде болғандықтан, бұл сома 18 миллион долларға дейін төмендетілді. Заңнамаға AFL–CIO-ның еншілес ұйымы – Еркін кәсіподақ институты үшін 13,8 миллион доллар, Ұлттық палата қорының еншілес ұйымы үшін 2,5 миллион доллар және екі партиялық институттың әрқайсысы үшін 5 миллион доллар қарастырылды, бірақ кейін 267–136 дауыспен бұл қаражат алынып тасталды. H. R. 2915 бойынша конференциялық есептеме Палата тарапынан 1983 жылдың 17 қарашасында, ал Сенат тарапынан келесі күні мақұлданды. 1983 жылдың 18 қарашасында Колумбия округінде Ұлттық Демократия Қоры коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді. Саяси ғалым Линдси А. О'Рурк былай деп жазады: "Бүгінде NED бағдарламалары тоқсаннан астам елде жүзеге асырылуда. АҚШ қолдауымен демократияны қолдау бағдарламаларының саны артқанмен, бүгінгі бағдарламалардың көпшілігі Суық соғыс кезеңіндегі бағдарламаларға қарағанда азырақ агрессивті мақсаттарды көздейді". NED 2011 жылғы Араб көктерегін қолдауда белгілі бір рөл атқарды. Мысалы, Мысырдағы 6 сәуірлік жастар қозғалысы, Бахрейндегі Адам құқықтары орталығы және йемендік белсенді Энсар Кади NED-тен оқыту мен қаржы алды. 2004 жылдан бері ол Дүниежүзілік ұйғыр конгресі, Ұйғыр адам құқықтары жобасы, Ұйғырлар үшін науқан және Ұйғыр өтпелі сот дерекқоры жобасы сияқты ұйғыр топтарына 8 758 300 АҚШ долларын берді. Сондай-ақ ол қытайлық оппозициялықтарды қолдады. Мысалы, 2005–2012 жылдар аралығында ол China Free Press үкіметтік емес ұйымына шағын гранттар берді, ал 2019 жылы Гонконгтағы азаматтық қоғам бағдарламаларына шамамен 643 000 доллар бөлді. Оған жауап ретінде 2020 жылы Қытай NED президенті Карл Гершман мен Freedom House президенті Майкл Абрамовицке санкция салды.
Қаржыландыру және құрылым
NED – гранттарды бөлетін қоры болып табылады, шамамен 90 елде демократияны дамыту мақсатында жеке үкіметтік емес ұйымдарға қаражат ұсынады. NED қаржысының жартысы жыл сайын АҚШ-тың төрт негізгі ұйымына жұмсалады: Американдық халықаралық еңбек ынтымақтастығы орталығы (AFL–CIO-мен байланысты), Халықаралық жеке кәсіпкерлік орталығы (USCC-мен байланысты), Халықаралық істер жөніндегі ұлттық демократиялық институты (Демократиялық партиямен байланысты) және Халықаралық республикалық институты (бұрын Халықаралық істер жөніндегі ұлттық республикалық институты деп аталып, Республикалық партиямен байланысты болған). 2011 жылы Демократиялық және Республикалық институттар NED арқылы жылына шамамен 100 миллион доллар жұмсады.
Қаржыландыру көзі
NED жыл сайын АҚШ бюджетінен қаржы алады (ол АҚШ Халықаралық даму агенттігі USAID-ға бөлінген Мемлекеттік департамент бюджетінің бөлігіне кіреді) және үкіметтік емес ұйым болғанымен Конгресс бақылауында болады. 1984 жылдан 1990 жылға дейін NED жыл сайын 15–18 миллион доллар, ал 1991 жылдан 1993 жылға дейін 25–30 миллион доллар Конгресс қаржыландыруын алды. Ол кезде қаржы АҚШ Ақпарат агенттігі арқылы түсті. 1993 жылы NED Конгресс қаржыландыруын жоғалтуға жақын болды, себебі Өкілдер палатасы бастапқыда оның қаржыландыруын тоқтатуға дауыс берді. Алайда, NED қолдаушыларының белсенді науқанынан кейін қаржыландыру (35 миллион доллар, бұл өткен жылғы 30 миллион доллардан артық) сақталды. 2009 жылдың қыркүйек айының соңына дейінгі қаржы жылында NED-тің кірісі 135,5 миллион долларды құрады, оның барлығы дерлік АҚШ үкіметінің агенттіктерінен түсті. 2018 жылы президент Дональд Трамп NED қаржыландыруын қысқартуды және Демократиялық және Республикалық институттармен байланысын үзуді ұсынды.
Басқарма
Қазіргі NED президенті - Деймон Уилсон. Оның алдыңғы президенті Карл Гершман болды, ол 1984 жылдың 30 сәуірінен 2021 жылдың шілдесіне дейін қызмет етті. Карл Гершман – АҚШ-тың Біріккен Ұлттар Ұйымындағы өкілінің бұрынғы кеңесшісі және АҚШ Социал-демократтарының бұрынғы атқарушы директоры. 2024 жылдың қаңтар айында NED өзінің директорлар кеңесіне Алисса Айрес, Элизабет Экономи және Хуан Заратты қосқанын жариялады.
Демократиялық сыйлық
NED Директорлар кеңесі жыл сайын "әлемдегі адам құқықтары мен демократияны ілгерілеткен жеке тұлғалар мен ұйымдардың батыл және шығармашылық еңбегін" тану үшін Демократия сыйлығын табыс етеді. Сыйлықтың кубогі – 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар кезінде салынған Демократия Құдайының кішігірім көшірмесі. Ең танымал лауреаттары: Нобель бейбіт сыйлығының иегері Лю Сяобо, Мексиканың бұрынғы президенті Висенте Фокс, журналист Ветон Суррой және соңғы кезде Ресейдің соғысы барысында Украинаны қорғаумен айналысқан төрт азаматтық қоғам ұйымы. Сыйлық салтанатында сөз сөйлегендердің қатарында АҚШ сенаторы Джон Маккейн, Палатаның бұрынғы спикері Пол Райан және Палата спикері Нэнси Пелоси бар.
Таиланд және Малайзия
2020 жылғы Тайландтағы наразылықтарда үкіметті қолдайтын топтар наразылық білдірушілерге көмек көрсеткен топтарға NED-тің қолдауын көрсетіп, АҚШ үкіметі наразылықтарды ұйымдастырды деп мәлімдеді. Бангкоктағы АҚШ елшілігі наразылықтарды қаржыландырғаны немесе қолдағаны туралы айыптауларды ресми түрде жоққа шығарды. 2021 жылдың тамызында Малайзиялық құқық қорғаушы және Suaram кеңесшісі Куа Киа Сонг, оппозициялық коалиция Пактан Харапанды "ЦРУ-ның жұмсақ күш майданы" деп сипаттаған Ұлттық демократиялық қордан қаржы алғаны үшін сынады. АҚШ-тың шетелдегі үкіметтерді ауыстыруды қолдауы және қара және азиялық американдықтарға қатысты нәсілдік дискриминацияның фактілерін келтіре отырып, Куа Малайзиялық азаматтық қоғам ұйымдарын NED-тен қаржы алуды тоқтатуға шақырды, себебі бұл олардың заңдылығына, тәуелсіздігіне және тиімділігіне зиян келтіреді. Куаның бұл мәлімдемесі, NED-тің еншілес компаниясы Халықаралық Республикалық Институтының президенті Дэниел Твинингтің 2018 жылы NED-тің 2002 жылдан бері Малайзиялық оппозициялық партияларды қаржылық тұрғыдан қолдағанын мойындағаннан кейін жасалды. 2018 жылғы Малайзиядағы жалпы сайлаудан кейін Твининг жаңадан сайланған Пактан Харапан үкіметін Қытайдың инфрақұрылымдық инвестицияларын тоқтатуы үшін мақтады.
Ресей
Ресейдің мемлекеттік қызметкерлері мен мемлекеттік БАҚ NED-ті өз елдеріне қарсы деп жиі қарастырып келеді. 2015 жылы Ресейдің мемлекеттік РИА Новости агенттігі Украина президенті Виктор Януковичті биліктен кетуге мәжбүр еткен Евромайдан жаппай наразылықтарына NED гранттарын кінәлады. Қытай үкіметі NED және ЦРУ 2019-20 жылдардағы Гонконг наразылықтарын жасырын түрде қоздыру үшін бірлесіп жұмыс істегенін мәлімдеді. NED Қытай үкіметі санкциялаған АҚШ-тағы бірнеше үкіметтік емес ұйымның бірі болды; басқалары – Human Rights Watch, Freedom House, Ұлттық демократиялық институт және Халықаралық республикалық институт. Қытай 2016 жылдан бері шетелдік үкіметтік емес ұйымдардың Қытайдағы қызметін қатаң шектеді, ал Қытай санкциялаған үкіметтік емес ұйымдардың Қытайда кеңселері жоқ, сондықтан санкциялар көбінесе символикалық деп есептелді. NED 2019 жылы наразылық білдіргендерге көмек көрсеткенін жоққа шығарды. 2020 жылдың желтоқсан айында Қытай NED аға директоры Джон Кнаусқа санкция салды, оны "Гонконг ісіне ашық араласып, Қытайдың ішкі істеріне елеулі түрде араласып отыр" деп айтты. 2022 жылдың мамыр айында Қытай Сыртқы істер министрлігі NED-ті мақсатты елдердің тұрақтылығына нұқсан келтіру үшін сепаратистерді қаржыландыруда, мемлекеттік билікті құлату үшін түрлі төңкерістерді ұйымдастыруда және басқа елдердің саясатына араласуда деп айыптады.
Басқа жерлер
NED қызметіне қарсылық білдірген басқа да үкіметтердің қатарында Иран, Египет және Венесуэла бар.