Кіріспе

Боливиядағы тұзды көл

Пупо көлі (ағылш. Lake Poopó) – Боливияның Оруро департаментіндегі Альтиплано тауларындағы жайпақ жатқан тұзды көл. Көлдің ұзындығы мен еніне байланысты, ол Боливияның оңтүстік-батысындағы кен өндіру аймағы саналатын Оруроның шығыс бөлігін құрады. Көлдің тұрақты бөлігі шамамен жабатын болса, ол елдегі екінші үлкен көл еді. 2002 жылы көл Рамсар конвенциясы бойынша қорғалатын аймақ деп жарияланды. 2015 жылдың желтоқсанына қарай көл толығымен құрғап, тек аз ғана батпақты жерлер қалды. Көлдің құрғауына Анд тауларындағы мұздықтардың еруі, климаттық өзгерістерге байланысты құрғақшылықтан судың азаюы, сондай-ақ судың кен өндіру және ауыл шаруашылығына бұрылуы себеп болды деп саналады.

Көл динамикасы

Попо көліне негізгі су кіреберісі (судың шамамен 92% -ы) солтүстік жағынан көлге құятын Десагуадеро өзені болды. Ол Титикака көлінен оңтүстікке қарай ағып шығады. Көлдің шығыс жағалауында көптеген кішігірім кіреберістер болды, олардың көпшілігі жылдың көп бөлігінде құрғақ болатын. Су деңгейі өте жоғары болған кезде Попо көлі батыстағы тұзды шөл Салар-де-Коипасамен байланысты болды. Алтипланоның оңтүстік бөлігіндегі Салар-де-Уюниге шағын шығару арнасы бар еді, бірақ көлде ірі шығару арнасы болмағандықтан, ол эндореялық алап ретінде жіктеледі. Титикака көлінің су деңгейі төмендеген кезде, Десагуадеро өзенінің ағыны соншалықты азайды ki, Попо көлінің бетінен болатын үлкен су шығынын толықтыра алмады. Осы кезде көлдің көлемі азая бастады. 1986 жылы көл ең үлкен ауданына ие болды, ал келесі жылдары 1994 жылға дейін көлдің бетінің ауданы біртіндеп азайды, содан кейін көл толығымен жоғалып кетті. 1975 жыл мен 1992 жыл аралығында көлде үздіксіз су болған ең ұзақ кезең тіркелді. Еуропалық Одақтың қаржылық қолдауымен аймақты экологиялық тұрақты ету үшін шаралар қабылданды. Бірақ бұл күш-жігер басқа өзгерістердің әсерін толығымен жоя алмады: 1995 жылдан бері аймақтық температура көтеріліп, нәтижесінде булану қарқыны үш есеге артты. Сонымен қатар, су кен өндіру және суару үшін қолданылды, бұл мәселені одан әрі ушықтырды. 2016 жылдың 20 қаңтарында Боливия үкіметі бұл аймақты төтенше жағдай аймағы деп жариялады.

Тұздылығы мен геологиясы

Попо көлінің суы өте тұзды болған. Тұздылық Альтиплано аймағындағы гидрологиялық жүйенің жабық бассейндік сипатының салдарынан туындады, бұл жүйедегі барлық ыдыраған иондардың қалуына жағдай жасады. Попо көлінің тұздылығы құрғақ климат және көл бетінен болатын жоғары булану арқасында одан да артты. Попо көлінің солтүстік бөлігінде Десагуадеро өзенінен келген тұщы судың әсерінен тұздылықтың азаюы байқалды. Судың тұздылығы оңтүстікке қарай күшейді. Тұздылық су көлеміне байланысты өзгерді. 2006 жылғы қазан және қараша айларында көлдің солтүстік бөлігіндегі тұздылық 15 000–30 000 мг/л аралығында, тұзды және аса тұзды болып ауытқыды. Көлдің оңтүстік бөлігіндегі су 105 000–125 000 мг/л тұздылықпен тұздық деп жіктеледі. Судың химиялық құрамы 4–2 Na (Mg) Cl (SO4) түрінде болды. Дренаждық аймақта натрий хлоридінің (NaCl) – галит және фельдшпат сияқты геологиялық көздері кездеседі. Бұл факторлар да Попо көлінің тұздылығына үлес қосуы мүмкін. Көлдің түбі кайнозой дәуіріне жататын, негізінен жиынтықталмаған материалдан тұратын шөгінділердің үстінде орналасқан. Бұл шөгінділер Альтипланоны кем дегенде бес мұз басу кезеңінде жапқан ежелгі көлдердің қалдықтары болып табылады.

Тау-кен және ауыр металдар

Попо ойпатында тау-кен өндірісінің ұзақ тарихы бар. 13 ғасырда Инка әскерін қолдау үшін металдарды өндіруге бұйрық берілді. 16 ғасырда испан отарлауынан кейін кен өндіру операциялары кеңейді. Осы кезде аймақ Боливияның маңызды кен орталықтарының бірі ретінде белгілі болды. Кенді аудандар Попо ойпатының шығыс шекарасында, Кордильера Ориенталдың етегінде жатыр. Экономика үшін ең маңызды минералдар – күміс және қалайы. Зерттеулер Попо ойпатының жер беті мен жер асты суларында ауыр металдардың жоғары концентрациясын көрсетті. Бұл металдар табиғи түрде тау жыныстарының құрамында кездеседі және ауа райының әсерінен олар шығарылады. Аймақтағы кен өндіру қызметі ауыр металдармен ластануға қосымша үлес қосады. Кен орындарынан қышқыл ағындары мен кенді механикалық өңдеу процесі бұл процесті жылдамдатады. Попо көліне тасымалданған ауыр металдардың көп бөлігі көл төбіндегі шөгінділерде тұрақтанды. Бірақ көл суындағы сынап, қорғасын және кадмийдің концентрациясы Боливия және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су нормаларынан асып кетті.

Флора мен фауна

Жүйеде тек үш балық түрі болды: жергілікті пуфиш Orestias agassizii және сомыр Trichomycterus rivulatus, сондай-ақ енгізілген күміс балық Odontesthes bonariensis. Көлде салыстырмалы түрде үлкен балық популяциясы болды, бірақ 2017 жылға қарай ластану және судың дерлік толықтай азаюы жергілікті маңызды балық аулау өнеркәсібін толық дерлік жойды. Су құстарының түрлері өте әртүрлі болды, барлығы 34 түрді құрады. Ең танымалдары – үш фламинго түрі (Анды, Джеймс және Чили), олар көлдің солтүстік және шығыс бөліктеріндегі шалшық лагуналарда негізінен мекендейтін. 2000 жылы BirdLife International ұйымымен бірлесіп жасалған құс популяциясының инвентаризациясы 6 қорғалатын түрді және тағы басқаларын, қорғауға алынуға жақын түрлерді анықтады. Олардың ішінде Анды фламингосы және Анды кондоры бар. Поопо көлі мен оның айналасында барлығы 17 жоғары сатыдағы өсімдік және 3 түрлі балдыр анықталды. Ұдайы кезекті құрғақшылық пен су тасқынының салдарынан, жағалау аймағы үлкен өзгерістерге ұшырады. Осының нәтижесінде көл жағалауында өсімдіктерге жолықпауға болды.

Көлдің жоғалуының әсері

Жақын маңдағы сирек қоныстанған елді мекендер көлдің жоғалуынан мәдени және экономикалық тұрғыдан зардап шекті, себебі жергілікті экономика көлде балық аулауға байланысты болған. Бұған қоса, Боливияға тән және халықаралық деңгейде қорғалатын көптеген құс түрлері тамақтан айырылып, жылдық көші-қон орнынан қиындық көрді.