Кіріспе

Боденнің маты – шахматтағы маттың бір түрі. Ол екі қиылысатын диагональде орналасқан екі пілмен сипатталады (мысалы, a6 және f4 пілдері c8-ге тұрған патшаға мат қояды), патшаның қашуға болатын жақтар достық фигуралармен толып тұрады немесе қарсы фигуралардың шабуылында болады. Көбінесе мат алған патша ханшайым жағына қалыптасқан және c8 немесе c1-де мат алады. Осы маттың көптеген түрлері бар, мысалы, e8-де тұрған патшаны g6 және a3 пілдері, ал f1-де тұрған патшаны h3 және b6 пілдері маттайды. Көбінесе матқа дейін бір фигураны құрбан ету арқылы пілдің мат қоятын диагоналі ашылады, ал мат көбінесе таза мат болады (осы жерде келтірілген мысалдардың бірінен басқа). Осы матқа Сэмюэл Боденнің аты берілген, ол 1853 жылы Лондон қаласында өткен Шулдер – Боден ойынында осы маттың алғашқы мысалын көрсеткен. Дегенмен, бұл мат бұрын 1844 жылы Гамбург қаласында өткен Хорвиц – Поперт ойынында да қолданылған.

Тарих

Боденнің шабуылы – екі пілмен қиылысқан диагональдарда корольға шабуыл жасалып, достық фигуралармен қашу жолдары шектелген жағдай. Осы шабуылды алғаш рет Сэмюэл Боден 1853 жылы Лондон қаласында өткен Шулдер – Боден достық партиясында көрсеткен. Партия 1. e4 e5 2. Nf3 d6 3. c3 f5 4. Bc4 Nf6 5. d4 fxe4 6. dxe5 exf3 7. exf6 Qxf6 8. gxf3 Nc6 9. f4 Bd7 10. Be3 0-0-0 11. Nd2 Re8 12. Qf3 Bf5 13. 0-0-0? (13. Bd5 жақсырақ) 13... d5! 14. Bxd5? (мәжбүрлі шабуылға мүмкіндік беру; 14. Rde1 жақсырақ, бір фигураны жоғалту) 14... Qxc3+ 15. bxc3 Ba3#, осымен диаграммада көрсетілген соңғы мат позициясы пайда болады. Дегенмен, осы шабуыл бұрын 1844 жылы Гамбургте өткен Хорвиц – Поперт партиясында да қолданылған (диаграмманы қараңыз). Сол партияда қаралар 1... Bb8 тұзағын қойды, ал ақтар 2. Rxd5? қатесіне түсті. Жеңіске жету үшін 2. Qxh2+ 3. Qxh2 Rxh2+ 4. Kxh2 c6+ (5. Re5 Nxe5 6. dxe5?? Rxd1) ойнаудың орнына, қаралар 2... c6?? қатесі жасады. Содан кейін ақтар екі ходта болатын шабуылдан қорғанып, мұнарасын сақтай алмады. Боденнің шабуылының ең танымал мысалы – «Перулік өлмейтін» партиясы, Canal–NN, Будапешт, 1934 жылғы көрсету: 1. e4 d5 2. exd5 Qxd5 3. Nc3 Qa5 4. d4 c6 5. Nf3 Bg4 6. Bf4 e6 7. h3 Bxf3 8. Qxf3 Bb4 9. Be2 Nd7 10. a3 0-0-0?? 11. axb4!! Qxa1+ 12. Kd2! Qxh1 13. Qxc6+! bxc6 14. Ba6#.

Әдеттегі емес үлгілер

Боденнің маты сирек кездеседі, мысалы, (а) ақ піл g6-да қара патшаға e8-де мат береді, ол ақ пілмен a3-де, өзінің ферзімен d8-де және жылқысымен d7-де қоршалған, немесе (b) піл h6-да қара патшаға f8-де мат береді, ол ақ пілмен c4-де, өзінің ферзімен e8-де және пілімен e7-де қоршалған. Бұрынғысының мысалы: Алекхин – Васич, Баня-Лука 1931: 1. e4 e6 2. d4 d5 3. Nc3 Bb4 4. Bd3 Bxc3+? 5. bxc3 h6? 6. Ba3 Nd7 7. Qe2 dxe4 8. Bxe4 Ngf6 9. Bd3 b6??, онда ақ 10. Qxe6+ fxe6 11. Bg6# деп мат қойды. Соңғысының мысалы 1948 жылы Париждегі Эльяшов – NN ойынында болды, ол Фромның гамбитінен туындаған бастапқы тұзақты көрсетеді. 1. f4 e5!? 2. fxe5 d6 3. exd6 Bxd6 4. Nf3 g5 5. d4 g4 6. Ng5?! f5 7. e4 Be7? 8. Nh3! gxh3 9. Qh5+ Kf8 10. Bc4 Qe8, ақ 11. Qh6+! Nxh6 12. Bxh6# деп мат қойды. Он тоғызыншы ғасырдың ең күшті ойыншыларының екеуінің арасындағы ойында ақ патшаға e7-де Боденнің матын қойды: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 Nge7 4. c3 d6 5. d4 Bd7 6. O-O Ng6 7. Ng5 h6 8. Nxf7 Kxf7 9. Bc4+ Ke7 10. Qh5 Qe8 11. Qg5+! hxg5 12. Bxg5# Цукерторт – Андерсен, Бреслау 1865. Боденнің матының d8-де патшаға пайда болуының ерекше мысалы, және жеңімпаз тараптың мат позициясына жету үшін құрбандыққа баруы қажет емес, 1970 жылы Пандольфини – NN ойынында 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 4. Ba4 Nf6 5. O-O Nxe4 6. d4 exd4 7. Re1 d5 8. Nxd4 Bd6 9. Nxc6 Bxh2+ 10. Kh1 Qh4 11. Rxe4+ dxe4 12. Qd8+ Qxd8 13. Nxd8+ Kxd8 14. Kxh2 (Бұл позиция Рига вариациясымен Ruy Lopez ашылу теориясында белгілі. 14...Be6 15. Be3 кейін ақ артықшылыққа ие деп есептеледі.) f5?? 15. Bg5# 1–0.