Кіріспе

Британдық теңіз офицері Август Уиллингтон Шелтон Агар (4 қаңтар 1890 жыл – 30 желтоқсан 1968 жыл) – Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда Корольдік теңіз флоты офицері. Ол Ресей азамат соғысы кезінде совет крейсерін батқандығы үшін британдық және Достас елдерінің әскерлеріне берілетін ең жоғары награда – Виктория кресімен марапатталған. 1961 жылы жарық көрген «Теңіздегі іздер» атты теңіз біографиясында Агар өзін «жоғары сезімтал және қиялдағыш» деп сипаттаған. Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігінде Агар «британдық теңіз дәстүрінің «теңіз қасқасының» символы: ар-намысқа адал, өте батыл және корольге, елге және Корольдік теңіз флотына толыққанды берілген» деп айтылған.

Ерте өмір

Август Агар 1890 жылдың 4 қаңтарында Цейлонның Канди қаласында дүниеге келді. Ол 1860 жылы Сейлонға шай плантациясын табысты жүргізу үшін туған жерін тастап кеткен Миллтауннан, Керри округінен шыққан ирландтық Джон Шелтон Агар/Эгардың он үшінші баласы болды. Джонның туысы Хонора Игар, ирландтық фениандық көшбасшы және Ирландиялық республикалық бауырластықтың мүшесі Джеремая О’Донован Россаның бірінші әйелі еді. Агар жайлы жағдайда өсті, жақсы үйде қызметшілермен бірге тұрды. Агардың австриялық анасы оның дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал ол сегіз жасқа келгенде ағасының біреуімен бірге Англиядағы мектепке жіберілді. Оның барлық ағалары ағылшын жеке мектептерінде, ал барлық әпкелері австриялық немесе неміс мектептерінде білім алды. Оның әкесі 1902 жылы Қытайға сапар барысында жұқтырған холерадан қайтыс болды. Август ("Гас") Агар Суффолк қаласындағы Фрэмлингем колледжінде оқыды. Ол енді ата-анасыз және тұрақты үйі жоқ еді, ал оның үлкен ағасы Шелтон оның теңізге баруын қалады. Үлкен ағасын құдай санаған Гас оған келісті. Дайындық үшін ол Оңтүстік теңіздегі Истманның Корольдік теңіз академиясына оқуға түсті. Отбасының досы, кейіннен бірінші теңіз лорды және флот адмиралы болған капитан Генри Джексон Агарды теңіз курсанттарының қатарына іліккенге ұсынды. "Краммермен" бірге уақыт өткізгеннен кейін ол қабылдау емтихандарын сәтті тапсырып, 1904 жылы Дартмуттегі HMS Britannia теңіз кадеттер мектебіне оқуға түсті. "Британия" 1860 жылы суға түсірілгенде ескірген, дереу тоқтатылған және стационарлық оқу кемесі ретінде пайдаланылған ағаштан жасалған соғыс кемесі болды. Оқу барысында Агар 5650 тонналық екінші сыныптық крейсерде, содан кейін HMS Isis кемесінде теңізге шықты. Бұл кемелер Бермудада орналасқан, ал кемелер портода тұрғанда көптеген сабақтар жағада өтті. Агардың спортпен, жүзумен, қайықпен және пикникпен айналысқан көптеген жағымды естеліктері сақталған. Агар соғысқа дейінгі кезеңде бірнеше кемеде теңізде қызмет етті, оның ішінде Жерорта теңізі флотына қарасты линкорда және капитан (кейін адмирал) Дэвид Биттидің басқаруындағы кемеде. Ол Биттидің шапшаңдығы мен стиліне жоғары баға берді. Агардың алғашқы білімі оған теңіз ісінің негіздерін, әсіресе кішігірім қайықтарды басқаруды жақсы үйретті. Бұл оның мансабының кейінгі кезеңінде өте пайдалы болды. 1910 жылы Агар теңізшілік емтиханды үлкен жетістікпен тапсырып, уақытша лейтенант атанды. 1911 жылы ол эсминецте қызмет етті. Келесі кезеңін Портсмутте және Гринвичтегі Корольдік теңіз колледжінде оқып өткізді. 1912 жылдың 30 маусымында лейтенант атағына көтерілді. Курстар аяқталғаннан кейін Агар кіші кемелерге тағайындалды, оның алғашқысы No. 23 -ші торпедолық катер болды. 1913 жылдың сәуір айында оны ұшқышқа оқуға жіберді. Бұл оның кәсібі емес еді, бірақ ол сол кездегі өте қарапайым ұшақта үш рет апатқа ұшырағаннан кейін лицензия алды. 1913 жылдың қыркүйегінде ол "Дредноут" кемесінен бұрынғы әскери-теңіз кемесіне қосылды.

Ұлы флот

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Агар «Хиберния» кемесінде болып, жақын арада онымен бірге Ұлыбританияның Скапа-Флоу әскери теңіз базасына аттанды. Ол адмирал сэр Джон Джелликоның Ұлы флотының құрамында қызмет етті. Флотқа жаңа және жылдам дредноуттар қосылған сайын, ескі дредноуттардың жылдамдығы төмендеп, атыс күші азайды және конструкциялық кемшіліктері көбейді.

Дарданелл және күзет қызметі

1915 жылдың жазында Гиллиполи түбегіндегі одақтас әскерлердің десантына артиллериялық қолдау көрсету үшін "Хиберния" кемесін Дарданеллге жіберу туралы шешім қабылданды. 1915 жылдың қыркүйегінде ол Қара теңізге апаратын бұғаздың кіреберісіндегі Грекияның Лемнос аралындағы Мудрос портындағы Корольдік теңіз күштерінің базасына келді. Эгей теңізінің тыныш сулары мен бұғаздар "Хибернияға" барлық қаруларын қолдануға мүмкіндік берді, ол Галлиполидегі және жақын жердегі Кіші Азия жағалауындағы түрік нысаналарын атқылады. Кеме бір рет түрік снарядына іліккенімен, ауыр зақым алмады. Одақтастар Галлиполиден эвакуацияланғаннан кейін "Хиберния" Ұлыбританияға қайтып келді және неміс кемелерінің британдық жағалауға жасаған шабуылдарына қарсы күзеттік міндетін атқару үшін "Розит" портына, өз класындағы басқа кемелермен бірге орналасты. Олардың баяу жылдамдығы мен нашар шабуылдық қабілеттеріне байланысты, дредноутқа дейінгі броненосецтерге 31 мамырдағы Ютландия шайқасына Ұлы флотқа қосылуға бұйрық берілмеді, алайда олар шайқастың нәтижесін күтіп, дайындықтарын сақтап тұрды.

Солтүстік Ресей

Ютландия шайқасынан кейін Германиядан соғыс кемелерінің қауіп-қатері азайды, бірақ миналар мен су асты қайықтарының қауіптілігі артты. Ерекше осал болғандары – британдық сауда кемелері одақтастарына жабдықтар жеткізу үшін пайдаланған Солтүстік Ресейдегі Мурманск және Архангельск порттары. Осы қауіпке қарсы күресу үшін мина тазалау траулерлері жіберілді, сондай-ақ екі ескі крейсер флотилияның жөндеу шеберханалары мен штаб-пәтері ретінде қайта жабдықталды. Агар 1916 жылдың желтоқсанында олардың біріне, атқарушы офицер ретінде қосылды. 1892 жылы салынған «Ифигения» кемесінің суыру салмағы 3400 тоннаны құрады және ол бастапқыда 20 теңіз шақырымы жылдамдыққа ие болды. «Ифигения» 1917 жылдың наурыз айында Мурманскіге келді, дәл сол кезде Ресей революциясы басталған кезде. Ол жазда Ақ теңіз мұздан арылғанда Архангельскіде, ал қыста мұзсыз Мурманскіде жұмыс істеді. Жергілікті одақтас командирлеріне 1917 жылдың көктемінен кейін жеткізілген жабдықтар тиімді пайдаланылмайтыны анық болғанымен, олардың ағынын тоқтату туралы кеңестері Уайтхолл тарапынан назарсыз қалды. Шындығында, көптеген жабдықтар жойылды немесе большевиктердің немесе немістердің қолына тиді. Мурманскіде болғанда Агар «Аскольд» крейсеріндегі ресейлік офицер достарымен қайта қарым-қатынас жасау мүмкіндігіне ие болды. Ол бұрын «Хиберния» кемесінде Дарданеллде олармен бірге қызмет еткен. Ол оларды Девонпорт кемежайында да кездестірді. Бірақ көп ұзамай «Аскольдта» бүлік шықты, және Агар өзінің офицер достарының бірінен соң бірі тұтқындалып, жағаға шығарылғанын көріп қорқып қалды, оларды енді ешкім көрмеді. Кемедегі тәртіп толығымен бұзылды, және соңғы азық-түлік пен жабдықтар таусылғаннан кейін, ол тозуға тасталды. Бұл қиын және кейде қауіпті миссия «Ифигенияны» 1918 жылдың ақпан айының соңына дейін айналдырды, содан кейін нашарлаған жағдайлар мен жауырысқан большевиктік үкімет шегінуге мәжбүр етті. Британдықтар большевиктерден қашып келген бірнеше ресейліктерді өздерімен бірге алып кетті. Орыс тәжірибесі Агардың кейінгі мансабында бағалы болды.

Жағалаудағы моторлы қайықтар

Агар соғыстың соңғы кезеңінде отандық суларда жағалаулық моторлы қайықтарда (CMB) қызмет етті. Бұл шағын кемелердің салмағы бар болғаны 5 тоннаны құрады, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі эсминецтің салмағы 1,110 тоннаға жететін. Олардың басты шабуылдық құралы – торпеда болды. Олар судың тереңдігі аз болғандықтан жағалауға жақын жерде де жұмыс істей алатын. CMB кемелері «қырық футтық» немесе «елу бес футтық» болғандығына байланысты бір немесе екі торпеда тасыды. Торпедалардың орнына миналар да қолданылды, сонымен қатар олар тереңдік бомбалары мен Льюис мылтықтарымен жарақталған. Жоспар бойынша, оларды жеңіл крейсерлер мен эсминецтер неміс бақылауындағы жағалауға сүйреп немесе тасып әкелуге тиіс болған. Тереңдігі аз болғандықтан, олар миналардың үстінен өтіп, Хелиголанд маңындағы неміс патрульдік кемелеріне шабуыл жасай алатын. 1918 жылдың аясында КМВ-ны жағалаудың азау сулары арқылы жіберіп, неміс флотына шабуыл жасаудың одан да амбициялы жоспары қалыптасты. Алайда, бұл жоспарлар іске асырылмастан, 1918 жылдың 11 қарашасында келісімге қол қойылды. Осы қызметке Аугуст Агар торпеда және миналық офицер ретінде таңдалды. Ол вице-адмирал Роджер Кейес басқарған Зебрюггеге жасалған танымал шабуылға қатысты, КМВ кемелері блокадалық кемелер экипаждарының қашуын қамтамасыз ету үшін кене сыртына түтін экрандарын орнату үшін пайдаланылды. 1918 жылдың жазында ол Доверде және Дюнкеркте орналасқан, онда КМВ Бельгия жағалауындағы неміс патрульдік кемелеріне шабуыл жасады.

Ресейлік Азамат соғысы

Соғыстың соңы оны Англияның Эссекс графтығындағы Осеа аралындағы КМБ базасында тапты. 1918 жылдың соңында, британдық құпия қызметінің шетелдік бөлімінің басшысы сэр Мэнсфилд Смит Камминг оны Балтық теңізіндегі миссияға ерікті болуға шақырды, онда КМБ-лер британдық агенттерді большевиктік Ресейден тасымалдау үшін қолданылатын болды. КМБ-нің тар су айдынында жүзе білу қабілеті және жоғары жылдамдығы жау басып алған жағалауға қонуға және жылдам қашуға мүмкіндік берді. Агар мен оның екі қайығы техникалық тұрғыдан Сыртқы істер министрлігінің (әсіресе МИ6 басшысы капитан сэр Мэнсфилд Смит Каммингтің) бағынысында болды. Агар Финляндияның ішінде, совет шекарасына жақын Терийокиде шағын база құрды. Осы жерден ол Петроград шығанағының жағалауынан, МИ6-ның ST 25 кодолық атымен таныс Пол Дьюксті құпия және қауіпті миссиямен алып шығуға кірісті. Ресейдегі соңғы британдық агент Дьюкс біршама уақыттан бері большевиктер үкіметіне құпия құжаттарды ұрлап, көшіріп алып жүрген. Ол "Жүз беті бар адам" деп танымал болған, бірақ сол кезде оның ресурстары таусылып бітті. Дьюксті алып кету үшін Агардың қайықтары большевиктердің миналы далаларын кесіп өтіп, Кронштадт пен Петроградқа (қазіргі Санкт-Петербургке) кіретін қақпаларды күзеткен бірнеше бекіністер мен кемелерді айналып өтуі керек болды. Балтық теңізінің шығысында адмирал сэр Уолтер Коуэннің басқаруындағы Жеңіл крейсерлер мен эсминдерден құралған Корольдік теңіз күштері де жұмыс істеді. Техникалық жағынан байланыссыз болғанымен, Агар үнемі Коуэнге есеп беріп, одан көмек алды. Коуэннің міндеті – жаңадан тәуелсіз болған Финляндия, Латвия, Эстония және Литваға теңіз жолдарын ашық ұстау болды, олар Совет Ресейінің басып алу қаупіне тап болды. Миссияларында Агар мен оның экипаждары Британияның қатысы жоқ деген көрініс жасау үшін азаматтық киім киді. Тұтқындалу қаупі болған жағдайда, олар бортында униформа сақтап жүрді. Униформасыз оларды тыңшы деп айыптап, атуы мүмкін. Агар өзінің кішкентай күштерінің көлікпен ғана айналысудан гөрі, көп нәрсе істеуі керек деп ойлады. Большевиктер Кронштадтта ресейлік флоттың көп бөлігін басып алды, және Агар бұл кемелерді британдық операцияларға қауіпті деп санады, жаудың соғыс кемелеріне шабуыл жасауды өз міндеті деп белдеді. 1919 жылдың 17 маусымында ол екі қайығымен, HM Coastal Motor Boat 4 және тағы біреуімен жолға шықты. Біреуі миссияны аяқтамай кері қайтуға мәжбүр болды, бірақ Агар шығанаққа қарай жалғастырды. Бірақ соғыс кемелері портта болған жоқ. CMB4 жойғыштардың қоршауын бұзып, жағаға жақын орналасқан үлкен соғыс кемесіне жақындағанда, атыстан зақымданған CMB4 істен шықты. Оны жөндеу үшін толқын тоқтағышқа жақынға алып келуге тура келді, және жиырма минут бойы ол жаудың толық көру аймағында болды. Шабуыл қайта жаңғырылды, және 6 645 тонналық ресейлік крейсер Олег батты, содан кейін Агар ауыр атқышудың астында ашық шығанақтың қауіпсіздігіне қайтты. Осы ерлігі үшін ол 22 тамызда Виктория кресімен марапатталды. КМБ-нің тиімділігін түсінген Коуэн Англиядан оның флотына қосымша кемелер жіберуді бұйырды. 1919 жылдың 18 тамызында Агар өзінің қалған қайығын советтерге қарсы алып, алты басқа флотилияға жетекші кеме ретінде қызмет етіп, оларды миналы далалар мен форттардан өткізді. Агардың қайығына порттан тыс жерде қалуға бұйрық берілді, ал шабуылды командир Клод Добсон басқарды. Олар Кронштадт портына кірді, бұл жолы екі соғыс кемесін зақымдады, 17 400 тонналық ресейлік жауынгерлік кеме Андрей Первозванный және ресейлік жауынгерлік кеме Петропавловскіні, сондай-ақ 6 734 тонналық ресейлік крейсер Памят Азова су асты кемелерінің базасын батырды. Осы уақытта Пол Дьюкс, Агардың кездесу орнына келмегендіктен, оның қайтыс болғанын ойлап, Петроградты құрлықпен тастап кетуге шешім қабылдады және қалада ЧЕКА агенттерінен қашу үшін трамвайдан трамвайға секіріп өтуге мәжбүр болды. Соғысқа ұшыраған Латвия арқылы түрлі маскировкалармен бірнеше ерекше оқиғалардан өткеннен кейін, ол құпия құжаттарын матаға көшіріп Лондонға оралды. Кейіннен король Георг V оны рыцарь атағына ие етті, және ол тыңшылық қызметі үшін рыцарь атанған жалғыз адам болып қала береді. Кронштадт әрекетіне қатысқаны үшін Агарға DSO берілді. Добсон мен тағы бір офицер Гордон Стил Виктория кресімен марапатталды. Балтық теңізіндегі британдық теңіз күштерінің болуы Эстония мен Латвияның тәуелсіздігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды.

Соғыс аралығы

Балтық жағалауындағы тәжірибесінен кейін Агар Осея аралына оралды. 1920 жылғы 20 шілдеде ол 19-шы баронесса Фурнивалл Мэри Петреге үйленді. Агар соғыстар аралығында теңізде бірнеше командалық қызметтер атқарды. Оның біріншісі 1920 жылғы маусымда, жаңадан құрылған Жаңа Зеландия Әскери-теңіз күштеріне бекітілген 5400 тонналық жеңіл крейсердегі борттағы офицер ретінде болды, кейіннен Жаңа Зеландия дивизиясы деп аталды (сол кезде ол әлі де Корольдік Әскери-теңіз флотының бір бөлігі еді). 1922 жылы оған «Нью-Зеланд» дивизиясының оқу кемесі ретінде пайдаланылған 2575 тонналық ескірген крейсердің басқаруы тапсырылды. Бұл жылдар Агар үшін өте қуанышты болды, ол достық елде қызықты жұмыспен айналысып, Оңтүстік теңізде үнемі круиздер жасады. 1924 жылғы 1 қаңтарда король Георг V-нің өтініші бойынша Агар HMY Виктория және Альберт корольдік яхтасының капитаны болып тағайындалды, бұл тағы бір жағымды міндет болды. Ол 1925 жылғы қаңтарға дейін қызмет етті. 1926 жылғы сәуірдегі маңызды кәсіби міндеті – Жерорта теңізі флотына қарасты 4-ші эсминецтер бригадасының басқаруы болды. Бас қолбасшы адмирал сэр Роджер Кейс Агарды жеке сұрады. Кейс – ерекше басшы, ол флотты тиімділігінің шыңына жеткізді. Бригада төрт кемеден тұрды, ал Агар бригада басшысын 1927 жылғы шілдеге дейін басқарды. 1920 жылдардың соңында Агар және оның әйелі бөлек өмір сүрді; олар 1931 жылы ажырасты. Бұл оның жоғарылау мүмкіндіктеріне кері әсер еткен болуы мүмкін, оны флагмандық шенге жетуден тоқтатқан. Осы міндеттерден кейін Агар бірнеше жыл бойы курстарға және құрлықтағы қызметке жіберілді, соның ішінде 1930 жылғы Лондон Теңіз Конференциясында Жаңа Зеландия делегациясының теңіз кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1930 жылғы 30 қыркүйекте Агар Солтүстік Америка және Батыс Үндістан эскадрильясына қарасты шлюптің басқаруына тағайындалды. Осы уақытта ол Бермудада Инна Маргарет Линднерге үйленді, бұл одақ оның өмірінің соңына дейін сақталды. Ол «Скарборо» кемесінде 1932 жылғы қыркүйекке дейін қызмет етті. Содан кейін, 1936 жылдың басында 4190 тонналық әуе шабуылына қарсы крейсерде, Нордағы резервтік флоттың бір бөлігі ретінде басқа да теңіз командалары болды. 1937 жылғы 15 қаңтардан бастап ол өзінің сүйікті кемесінің, 7300 тонналық жеңіл крейсердің басқаруын жүзеге асырды. «Изумруд» 1937 жылғы қаңтардан 1938 жылғы шілдеге дейін Шығыс Үндістан станциясында қызмет етті. Агар кейін Англияның Гринвич қаласындағы Корольдік Әскери-теңіз колледжінің капитаны болып тағайындалды, бірақ соғыс жақындағандықтан 1939 жылдың жазында «Изумруд» кемесінің басқаруына қайта оралды.

HMS Emerald, алтын бринктері және Солтүстік Атлантика конвойы

1939 жылғы 3 қыркүйекте соғыс басталғанда Агар «Изумруд» кемесінің командирі болып, 1914 жылғыдай, Скапа-Флоуға бағытталды. Кемесі тез арада Фарер аралдары мен Исландия арасындағы «Солтүстік патрульге» жіберілді, неміс сауда кемелерінің отанына қайтуын тоқтату үшін. Екінші міндеті – бейтарап кемелерді тоқтатып, Германияға бағытталған контрабандалық жүкті тексеру болды. «Эмеральд» 1939 жылғы 1 қазанда Скапаға оралғанда Агарға «Құпия» бұйрық келіп түсті, Плимутқа «барлық жылдамдықпен» баруға. 3 қазанда «Эмеральд» Плимут портына жақтады. Бір уақыттан кейін Агарға контр-адмирал Ланселот Холланд оның міндеті туралы баяндады. Жазбаша нұсқаулар:
«Галифаксқа әр кемеге екі миллион фунт алтын бағаналары тиелуі керек. 7 қазан күні сағат 01.00 шамасында әр кемеге теміржол вагоны қойылатын болады деп күтілуде. Әр вагонда салмағы 130 фунттан 148 қораптан болуы керек. Қораптардың барлық саны Z 298-ден Z 741-ге дейін нөмірленген. Вагон кемеге келген кезде әр вагонда күзетшілер қойылуы керек. Жүк көтеру шамамен 06.30-да немесе күннің жарығы жеткен кезде басталуы керек. Вагоннан түсіруден бастап кемеге тиеуге дейін әр қорапты қадағалау үшін тиісті шаралар қабылдануы керек. Соңында, қоса берілген нысан бойынша, Батыс аймақтарының бас қолбасшысына хабарлама жіберіледі. 1939 жылғы 7 қазанда «Эмеральд» Англияның Плимут портынан Канаданың Галифакс қаласына Англия банкінен алынған алтын бағаналарымен Монреальге, Квебекке, Канадаға, американдық соғыс материалдарын төлеу үшін аттанды. Бұл сапар «Балық операциясының» бір бөлігі болды, британдық байлықты Канадаға аудару, және ең жоғары құпияда сақталды, экипаж неміс шпиондарын жаңылыстыру үшін тропикалық ақ киіммен жабдықталды. Екі ескі соғыс кемесінің, оның бауырласы «Энтерпрайз» және ескі крейсердің, қасында Агар кездескен ең ауыр толқындарға тап болды. Олар Галифаксқа жеткен кезде «Изумруд» кемесі қайықтарынан, салдарынан, түрлі тереңдік бомбаларынан, сымдарынан, тізбектерінен және басқа да құнды жабдықтарынан айырылды, тіпті оның бақылаушы ұшағы «Фейри Сифокс» та жоғалды. Галифаксқа келгеннен кейін «Эмеральд» Солтүстік Атлантикадағы конвойды кері қайтаруға тағайындалды. Үлкен конвой соғыс үшін американдық оқ-дәрімен толы болды. «Эмеральд» кемесі жылы климатта жұмыс істеуге арналғандықтан, бұл өте қиын және қауіпті міндет болды. Канадалық Қызыл Крест экипажға жылы қолғаптар, жүн шарфтар, теңіз аяқ киімдеріне арналған гетрылар, жүнмен қапталған былғары бас киімдер және жүн іш киімдерін көптеп ұсынды, себебі экипаж тропикалық киімдерімен қысқы дауылдарға қарсы тұруға дайын болмаған. Конвой Ұлыбританияға қайта оралғанда екі сауда кемесін U-денізшілерге жоғалтты. «Эмеральд» сүйемелдеген конвойлардың арасында 1939 жылғы қарашада 7500 сарбаз Британияға оқиғасыз жеткен алғашқы канадалық әскер конвойы болды. Конвойлік міндет 1939/40 жылдардың суық қысында да жалғасты. Агардың «Изумруд» кемесінің капитаны лауазымы 1940 жылғы маусымда «Австралия императрицасы» кемесімен Исландияны басып алу үшін канадалық сарбаздарды сүйемелдегеннен кейін аяқталды. Клайдта ол сүйікті кемесіне басшылықты тапсырып, офицерлері мен экипажының шулы қошақтарымен кетіп қалды. Ол содан кейін Харвичте орналасқан 16-шы эсминецтер флотилиясының басшысы ретінде эсминецтер жетекшісіне басшылық етуге тағайындалды. Бұл уақытша міндетте алты айдан кейін алғашқы тағайындама болды.

" Lucid " операциясы

Агар 1940 жылдың қыркүйегінде "Луцид" операциясын жоспарлау және орындауды басқарды. Бұл операция Франциядағы Булонь мен Кале қалаларындағы неміс ағаштан жасалған шабуыл кемелерін өртке қабылдыру үшін жанғыш материалдармен соққыға түсіріп, өртеп жіберуге бағытталған әрекет болды. Бұл қиын кезең болды және неміс басқыншылығының жоспарларын күйретуге қабілетті кез келген шара, қаншалықты тәуекелді болса да, құтқарушы болды. Бұл жоспарға Уинстон Черчилль жеке қолдау көрсетті. Әртүрлі қосымша кемелермен бірге Агар 1940 жылдың қыркүйек және қазан айларында арнайы жанғыш отынмен (яғни, "Агардың арнайы қоспасы") толтырылған төрт кішкентай, көне мұнай танкерлерімен бірнеше рет Булоньге аттанды. Соғыс кезінде мұнай танкерлеріне деген қажеттілік соншалықты зор болды, сондықтан Агар конвойға жұмыс істеуге жарамсыз кемелерді ғана қолдануға мәжбүр болды. Бұл кемелердің өте нашар техникалық жағдайы операцияны қиындатты. Қатты ауа райы немесе техникалық бұзылулар алғашқы әрекеттерді тоқтатуға себеп болды. Соңғы әрекет сәтті аяқталуға жақын болды, бірақ Агармен бірге болған командалық кеме, "Хант" кластың эсминеці, Каналдың ортасында акустикалық минаға шағылысып, ауыр зақым алды. Оны Англияға сүйреп әкелуге тура келді, кері жолда француз жағалауындағы неміс жағалау артиллериясы оқ атып, бірақ ешқандай зақым келтірмеді. Енді тағы бір әрекет жасауға мүмкіндік болмады, және бұған қоса, басқыншылық қаупі сейілді.

Жағалау әскерлері

1940 жылы 25 қарашада Агар Жағалау күштеріне қолбасшылық ететін контр-адмиралдың бас штаб офицері болып тағайындалды. Бұл өте маңызды лауазым болды, себебі немістер Англия бұғазында және Шотландиядан Англияның солтүстік-шығысына дейін, тіпті Лондонға дейін шығыс жағалау бойында жүретін жағалау конвойларын қарқынды түрде шабуылдады. Қауіптер ұшақтардан, миналардан және «Е» қайықтары деп аталатын, жылдам неміс моторлы торпедалық қайықтарынан келді. Ұлыбритания Агардың өзі CMB-ге қолбасшылық еткен кезеңнен бері жағалау күштерінің күші әлсіреуіне жол берді. 1940 жылдың күзінде Лондон мен Бристоль арасындағы бір жағалау конвойы 25 кемеден 14-ін жоғалтты. Шығыс жағалаудағы конвойлардағы шығын да орасан болды, себебі «Е» қайықтары Төмен елдердегі порттардан жылдам шабуыл жасауға қауіпті болды. Мәселе мынада еді: егер жағалау конвойлары тоқтатылса, британдық теміржол желісі қосымша жүк көлемін қабылдай алмайтын еді, ал шикізат жетіспеушілігінен зауыттар тоқтап қалуы мүмкін. Жағалау саудасында қолданылатын кемелер кішкентай және осы қызметке арналған, ал мұхит конвойларында тиімділігі шектеулі болды. Англияның солтүстік-шығысынан Лондонға көмір тасымалы ерекше маңызды болды. Агар 1940 жылдың қарашасынан 1941 жылдың шілдесіне дейін осы лауазымда жақсы жұмыс істеді, содан кейін теңіздегі жаңа міндетке жіберілді.

HMS Dorsetshire кемесі

Агар 1941 жылғы тамыз айында 9925 тонналық ауыр крейсердің капитаны болып тағайындалды. Кемеде катапульттік барлау ұшағы (Supermarine Walrus) болды, оның ұшу қашықтығы үлкен және жаудың саудалық рейдерлерін табу мен жою үшін арналған. Ол Оңтүстік Атлантикада конвойлерді қорғау міндетіне бекітілді және Шотландиядан Оңтүстік Африкаға баяу конвойды сүйемелдеу үшін алғашқы миссиясына шықты, жолдағы Фритаун, Сьерра-Леонеде тоқтады. Фритаунда орналасқан «Дорсетшир» крейсерлерімен жұмыс істеді, кейіннен басқа да крейсерлер қосылды, ал кейбір уақытқа әуе кемесі де олармен бірге болды. Олардың міндеті – Оңтүстік Атлантикадағы одақтастардың саудасын неміс су үсті кемелері мен су асты қайықтарынан қорғау. Британдық крейсерлердің басты нысанасы – неміс су асты қайықтары мен су үсті рейдерлерін жабдықтауға арналған кемелер болды. Оларсыз су асты қайықтары кері шегінуге мәжбүр болар еді. «Девоншир» 1941 жылғы 22 қарашада неміс саудалық рейдері, неміс қосымша крейсері «Атлантисті» батырды. 1941 жылғы 1 желтоқсанда «Дорсетшир» неміс жабдықтау кемесі «Питонға» кездесті, ол дереу қашуға тырысты. Аймақ сауда кемелері сирек келетін болғандықтан, Агар кемеге екі залп оқ атты – бірін алдынан, бірін артынан, тоқтау үшін ескерту ретінде. Осыдан кейін «Питон» өзін-өзі батырып жіберді. «Дорсетшир» жақын маңда су асты қайықтары болуы мүмкін екенін білгендіктен, аман қалғандарды алу үшін тоқтаған жоқ. «Питонға» жанармай құюға бағыт алған неміс су асты қайығының бірі «Дюнединді» көріп, оны батырды. «Дюнединнің» 486 офицер мен сарбаздан тұратын экипажының ішінде тек 4 офицер мен 63 адам ғана аман қалды.

Үнді мұхитындағы жапондықтар

Дорсетшир 1941 жылғы 7 желтоқсанда Жапония Перл-Харборға шабуыл жасағанда, содан кейін көп ұзамай Гонконг, Шанхай және Малайядағы британдық бекіністеріне шабуыл жасағанда, Оңтүстік Африкадағы Саймонстаун әскери-теңіз базасында тоқтаған. Оған бірден британдық әскерлерді тасымалдайтын конвойды сүйемелдеу міндеті жүктелді. Бұл әскерлер американдық көлік кемелерімен Халифакстан келген, бастапқыда Таяу Шығысқа бағытталған, бірақ енді Сингапурге бұрылған. Ол оларды Бомбейге жеткізіп, содан кейін Дурбанға қайтып, Аден мен Бомбейге тағы бір конвойды сүйемелдеді. Бұл өте маңызды міндет болды, себебі бұл конвойлар енді неміс және жапондық шабуылшыларынан қауіпті еді, олар Вишидің достық емес Мадагаскар аралынан өтіп бара жатқан. Содан кейін Дорсетширге Сингапурдан мүмкіндігінше көп азаматтық адамдарды эвакуациялау үшін конвойды сүйемелдеу тапсырылды. Ол оларды қауіпсіз түрде Цейлонның Коломбо қаласына жеткізді. Агарға жапондық күштерді тойтарыс ету үшін 100 Корольдік теңіз жаяу әскерін Бирмаға тасымалдау және түсіру миссиясы берілді, бұл негізгі күштерге Рангуннан кетуге уақыт берді. Дорсетшир содан кейін 1942 жылғы 8 наурызда Рангуннан соңғы конвойды шығарып салды. Дорсетширдің жау авиациясы бар аймақта жұмыс істеуге мүмкіндігі болмады, сондықтан Агар Коломбода зениттік қаруларды орнатуға және оның қозғалтқыштары мен қазандықтарын бөлшектеп, қайта құрастыруға тырысты. Жапондықтардың Бенгал шығанағындағы британдық бекіністеріне шабуыл жасағаны туралы мәліметтер үшін Үнді мұхиты шабуылына қараңыз. Ол дереу жөндеу жұмыстарын тоқтатты, машиналарын қайта жинап, мүмкіндігінше жылдам теңізге шықты. Жапондық флот кері қайтқан деген хабарды алғаннан кейін адмирал Сомервилл Дорсетширге Коломбоға оралып, жөндеуді аяқтауды бұйырды. Агар қайтадан машиналарын бөлшектеуге және қазандықтарын тазалауға кірісті. Порт адмиралы оған екі күн ішінде кемеге зениттік қарулар келетінін хабарлады. Бұл 4 сәуір, сенбі күні, Пасхаға бір күн қалғанда болды. Дорсетшир – Үнді мұхитындағы жапондық теңіз күштерінің алға жылжуын тоқтату үшін жинақталған ескірген британдық соғыс кемелерінің, екі шағын ескірген ұшақ тасымалдауыштары мен крейсерлердің құрамына кірген. Адмирал Джеймс Сомервилл флоттың басты бөлігін Мальдив аралдарындағы Адду атолліндегі құпия базаға көшірді, өйткені оның флоты жапондықтарға қарсы тұра алмайтынын білген. Оның басты міндеті – Үндістанға, Парсы шығанағындағы мұнай кен орындарына және сол кезде генерал Эрвин Роммель басқаратын неміс және итальян әскерлерін тоқтатуға тырысатын Египеттегі Сегізінші армияға теңіз жолдарын ашық ұстау болды.

Дорсетширдің соңы

Дорсетшир кейбір жағынан жапон флотының мүмкіндіктері туралы британдық барлаудың жетіспеушілігінің құрбаны болды. Агар да, Сомервилл де жапондық әскери-теңіз бомбалаушыларының ұшақтары британдық ұшақтардан шамамен екі есе артық қашықтыққа ұша алатынын білген жоқ. Екінші ескерту алғаннан кейін аман қалу үшін, Үнді мұхитында батысқа қарай келе жатқан үлкен жапон флотының болуы туралы ол Коломбодан мүмкіндігінше тез шығып, батысқа қарай жоғары жылдамдықпен баруға мәжбүр болды. 1942 жылдың 4 сәуірінде, сенбі күні түстен кейін, Агарды шұғыл хабармен Коломбодағы базалық операциялар бөлмесіне шақырды. Consolidated Catalina ұшақ кемесінің хабарлауынша, ол Малакка бұғазынан батысқа қарай, тікелей Цейлонға қарай бет алған жаудың ұшақ тасымалдағыштары мен линкорларынан тұратын үлкен күшті байқап отыр. Бұл адмирал Нагумоның флоты еді. Адмирал Сомервилл Мальдив аралдарында, жапондықтардың тікелей соққысына жете алмайтын жерде болды. Хабарды естіген соң, ол Нагумодан одан да алыстап, "Дорсетшир" мен Коломбода да болған "Корнуолл" кемелеріне оған мүмкіндігінше тез қосылуға бұйрық берді. Кездесу орнын таңдауды Коломбодағы адмиралға қалдырды. Кемелердің механизмдерін қайта құрастырып, теңізге дайындауға алты ұзақ сағат кетті. Екі крейсер 4 сәуірде түнгі сағат 10-да Коломбо портынан шықты. Кездесу орнын адмирал Сомервилл бекітті. Бұл қателік болды, себебі кездесу орны батысқа қарай таңдалғанда екі кеме де құтқарылуы мүмкін еді. Кемелердің ең жоғары жылдамдығы "Корнуоллдың" жылдамдығындай 28 теңіз шақырымын құрады. 1942 жылдың 5 сәуірінде, шынжырлы күнде, Агар жапон флотының Коломбодан 120 мильдей жерде екендігі туралы сигнал алды. Олар таңғы сағат 8-де портқа шабуыл жасады. Коломбодан ешқандай хабарлама келмеді (олардың радио мұнарасы зақымдалған). Осы сәтте, одан әрі бағыт-бағдар алмағандықтан, Сомервилл радио үндемеуді сақтап, Коломбо әрекетсіз болғандықтан, Агар қателеспейтін шешім қабылдады. Ол өзінің басты міндетін флотқа қайта қосылып, жапондарға қарсы түнгі шабуыл жасау үмітімен қарастырды және қауіпті аймақтан батысқа қарай барудың орнына, оңтүстікке қарай кездесу орнына баруды жөн көрді. Таңғы сағат 11:30-да жапондық барлау ұшағы оларды байқады. Күннің батысына дейін алты сағат қалды. Агар кездесу орнына қарай жол тартты. Ол Сомервиллге өз шешімін хабарлау үшін радио байланысын қалпына келтірді. Кездесу орны 90 миль қашықтықта болды. Екі кеме түскі сағат 1-де жапондық бомбалаушы ұшақтарының шабуылына ұшырады, ал "Дорсетшир" алғашқы бомбадан кейін сегіз минуттан соң суға батып кетті. Ол 10 бомбадан кейін 13:50-де суға шөкті. Барлығы 234 адам қаза тапты, ал капитанды қоса алғанда 500-ге жуық адам 32 сағаттан кейін құтқару күтіп, суда аман қалды. Суға түскендердің тек 16-сы ғана қайтыс болды, бұл экипаждың тәртібі мен Агардың және басқа офицерлердің және кіші офицерлердің басшылығының куәсі. "Корнуолл" кемесі де батып кетті. Агар өз экипажының құтқаруы үшін бар күшін салды, жараланғандарды кит аулаушы кемеге көшірді, артта қалғандарды жинады және ақылды кеңестер берді. Тірі қалғандар оның тыныш сөйлегенін айтады. Келесі күні түстен кейін "Фейри Swordfish" ұшағы судағы адамдарды тауып алды, ал бір сағаттан соң жеңіл крейсер және эсминецтер аман қалғандарды құтқару үшін келді. Агар "Паладин" кемесіне алынды. Шайқас кезінде Агардың аяғына сынықтар тиді. Бұл жарақат суға батқаннан кейін қараусыз қалғандықтан септикалық инфекцияға ұшырады. "Дорсетшир" батқанда Агар терең суға сүйреліп, көтерілген кезде ауа эмболиясына ұшырап, өкпесіне ауыр зақым келді (яғни "өкпе баротраумасы"). Су бетіне шыққаннан кейін ол мұнай жұтты. Бұл жарақаттар оның теңіздегі қызметін жалғастыру мүмкіндігіне әсер етті. Ол елу екі жаста болды және активті қызметте отыз жеті жыл өткізген. Бомбей қаласында қысқа уақыт болғаннан кейін, денсаулығы нашарлап, Оңтүстік Африкадағы ауруханаға жіберілді. Аяғы жазылып кетті, бірақ ауа эмболиясынан және жұтқан майдан туындаған өкпе ауруы өмірінің соңына дейін оны мазалады. Ол 1942 жылдың 28 мамырында Ұлыбританияға келді.

Кейінгі өмірі

Бір ай демалысқа кеткеннен кейін, Агар Белфастқа жаңа әуе кемесін салу мен аяқтауды қадағалауға жіберілді. Ол осы тапсырмада бір кезең бойы жұмыс істеді және 1943 жылы зейнеткерлер тізіміне енгізілді. Агар 1943 жылы коммодор болып тағайындалды, ол тағы бір рет Гринвичтегі Корольдік теңіз колледжінің президенті және капитаны болды. Ол осы қызметте 1946 жылға дейін қызмет етті және капитаны шеніне оралды. Агар теңіз қызметі туралы екі есімді кітап жазды. Зейнетке шыққаннан кейін Англияның Гэмпшир графтығындағы Алтон қаласында ферма шаруашылығымен айналысты. Оның фермасы клубника өндірді. Оның үңілу орындары Афинеум және Корольдік яхта эскадрильясы болды. Август Агар 1968 жылдың 30 желтоқсанында қайтыс болды және Олтон зиратында жерленді. Оның өсиеті 1969 жылдың 28 наурызында 9 580 фунт стерлингке бекітілді. Оның екінші әйелі, Инна, оның қайтыс болғаннан кейін HMS Dorsetshire кездесулеріне қатысты. Оның Виктория кресі және телескопы Лондондағы Императорлық соғыс мұражайында қойылған. Оның басқа медальдары мен түрлі құжаттары, соның ішінде 1939 жылы Нова-Шотландиядағы Галифакске жеткізілген алтын құймасы туралы түбіртек те сол жерде сақтаулы. Оның Балтық теңізіндегі HM Coastal Motor Boat 4 қайығы Императорлық соғыс мұражайының Даксфорд бөлімшесінде тұрақты түрде көрсетіледі.

Қасиет-сапасы мен мінез-құлқы

Аугуст Агарды Альфред Дрейпер өзінің "Балық операциясы" атты кітабында "жіңішке, мінсіз киім киген, өте әдепті мінезді адам" деп сипаттаған. Ол өзінің бағыныштарынан жоғары талаптар қоятындығымен, бірақ сонымен қатар олардың жақсылығын қадағалайтындығымен де белгілі болды. 1939 жылғы 29 қазанда Плимут қаласына Солтүстік Атлантикада екі ай бойы үзіліссіз теңізде болғаннан кейін келген ол, өзінің зақымдалған кемесін алты күн ішінде теңізге дайын ету керектігін естіді. Ол өзінің теңізшілерін қажетті демалысқа жіберіп, ал өзі кемежайдағы жөндеу жұмыстарын жеке бақылау үшін қалды. Ол 1917–1918 жылдардағы Мурманск тәжірибесіне сүйене отырып, тамақтанатын орындарға буды жеткізудің жолын тапты, соның арқасында суықта жұмыс істеп тұрған теңізшілер жылынуға мүмкіндік алды.