Кіріспе
Италиялық заңгер және астроном Франческо Фонтана (шамамен 1585, Неаполь – 1656 жылдың шілдесі, Неаполь) – итальяндық заңгер және астроном болған.
Francesco Fontana (c. 1585, Naples – July 1656, Naples) was an Italian lawyer and an astronomer.
Өмірбаян
Франческо Фонтана Неаполь университетінде құқық оқыды, содан кейін Кастель Капуанодағы сотта адвокат болды. Бірақ сотта шындықты әрдайым таба алмағандықтан, математика мен астрономияны зерттеуге кірісті. Ол өзі жасаған телескоп арқылы көргеніндей етіп, Ай мен планеталардың ағаштан кескіндерін жасады. Фонтана 1625 жылы микроскопиялық байқаулар жасауға тапсырыс берген ботаник Фабио Колоннамен, сондай-ақ Неаполь иезуиттерімен, әсіресе Джероламо Серсале, Джованни Баттиста Зупи және Джованни Джакомо Стасериомен жақын байланыста болды. Фонтана 1636 жылы Марстың алғашқы суретін жасады және оның айналысын анықтады. 1646 жылдың ақпан айында ол "Novae coelestium terrestriumq[ue] rerum observationes, et fortasse hactenus non vulgatae" атты кітабын жариялады, онда 1629 жылдан 1645 жылға дейінгі Айды бақылаудың барлық нәтижелерін, Юпитер дискісіндегі жолақтардың суреттерін, Сатурнның ерекше көріністерін, сондай-ақ Күн жолының жұлдыздарын ұсынды. Фонтананың телескопы арқылы иезуит Джованни Баттиста Зупи 1639 жылы Меркурийдің фазаларын алғаш рет байқады, бұл 1610 жылы Галилей байқаған Венераның фазаларымен бірге Коперниктің гелиоцентрлік теориясының дұрыс екенін дәлелдеді. 1639 жылдың күзінде өзі жасаған 22 пальмалық телескопты сынағанда Фонтана Юпитер атмосферасының ерекше жолақтарын ашты. 1645 жылы ол Венераның серігін байқағанын мәлімдеді (Пол Стробант 1887 жылы осындай барлық байқаулар Венераның болжамды серігімен байланысты емес екенін көрсетті). Ол 1656 жылдың шілдесінде Неапольде обадан қайтыс болды, осы аурудан бүкіл отбасы мерт болды. Оның құрметіне Айдағы Фонтана кратері және Марстағы Фонтана кратері аталған.
Телескоп
Фонтана өзінің карьерасын 1620 жылдары оптик ретінде бастады, Accademia dei Lincei мүшелері арасында белгілі бір беделге ие болды, олар үшін ол көптеген микроскоптар жасады және микроскопист ретінде жұмыс істеді. Онжылдықтың соңында бұл ынтымақтастық аяқталды, мүмкін, Фонтананың Галилейдің идеяларына қарсы болған Неаполь иезуиттерімен тығыз байланысының салдарынан. Фонтана 1626 жылға дейін кішкентай телескоптар жасаған, ал 1629 жылға қарай сегіз саусақ ұзындығындағы аспаптарды өндіріп шығарды. Дегенмен, оның даңқы Неапольден және Линцеандардың табиғатты зерттеумен айналысатын тар шеңберінен тысқары тарағанға дейін бірнеше жыл өтті. 1637 жылдың басында Фонтананың бірнеше линзалары Римге жетті. 1637 жылдың басында Фонтана сол кездегі телескоптардан әлдеқайда үлкен телескоптар жасауды бастады. Шындығында, ол астрономия саласына алғаш қадам басқаннан бері телескоптың құрылымы мен мөлшері, демек, ұлғайту қабілеті өзгерген жоқ. Сондықтан Фонтананың құралы маңызды өзгеріс болды, өйткені телескоптың барлық әлеуетін толыққанды пайдаланғанына қарамастан, оны одан әрі жетілдіруге болады, және тек мөлшерімен ғана емес. Бізге белгілі алғашқы үлгісінен бастап Фонтана жинақшы окулярды қолданды. Бұл оптикалық комбинацияны Кеплер 1611 жылы Аугсбургте жарияланған «Диоптрика» еңбегінде теориялық тұрғыдан қарастырған, бірақ Фонтана оны тәжірибеде алғаш рет қолданды және оны кеңінен таныстырды. 1637 жылдан бастап Фонтана көптеген линзаларды тексеру үшін Бенедетто Кастеллиге жіберді, ол сол кезде Римде болды. Олардың ішінде келесі жылдың маусым айында 14 алақан (~ 3,1 м) ұзындығындағы телескопқа арналған объектив болды. Кастелли бұл құралды ынтамен қабылдады, оны планеталарды бақылау үшін пайдаланды және Тоскананың ұлы герцогы Фердинанд II де Медичиді оны сатып алуға көндіруге тырысты (бірақ оны ақырында Экхемберг князі 200 скудиге сатып алды). Кастеллидің толық қолдауына қарамастан, Фонтананың оптикалық өнімдеріне салқын қабылданды, олар ұлы герцогтың шеберлері жасаған өнімдерге қарағанда нашар немесе сәл жақсы деп есептелді. Мысалы, 1638 жылдың наурызынан бастап Винченцио Рейньери Галилейге Генуяға Ф.Д. Бенедетто Кастелли жіберген «Айдың суреті» келгені туралы хабарлаған хат бар. Жоғалған жауабында Галилей Фонтананың телескоптарының сапасын төмендеткен болуы керек, өйткені келесі сәуірде жазылған хаттан көрінеді, онда Рейньери «Неапольден келген көзқарастар басқалар жазғандай керемет емес екеніне қуандым, өйткені олар үшін сұралған үлкен бағаға» ол ешқашан ие бола алмады деп айтты. Шындығында, Фонтанаға ескі және соқыр Галилейдің жаңа неаполитандық телескоптардың артықшылығын мойындауға деген қатыгез қарсылығымен күресуге тура келді (олардың ұлғайту күші Флоренцияда жасалғаннан артық екенін мойындаса да, олар оның бұрын-соңды ашпаған ештеңені аша алмайды деп сенді) және Медичи сарайының оптикалық өндірістегі біріншілігін жоғалтудан қорқуымен күресуге тура келді. Осы себепті Фердинанд II бірнеше модельдерді сатып алудың орнына олардың құрылысының құпиясын ашу стратегиясын ұстанды. Флоренцияда Фонтананың оптикалық құрылғыларын ұлы герцогтың шеберлері, Галилейдің өзі және Кастелли мұқият зерттеді, сондай-ақ неаполитандық телескоп жасаушы қолданған ықтимал әдістер туралы ойланды. 1638 жылдың соңында келіссөздер тіпті өтті, оның барысында Фонтана Ұлы герцогқа линзаларды өңдеу әдісіне эксклюзивті құқық беруді 2000 скуди бағасына ұсынды. Бұл сома тым жоғары деп танылды және келісімге қол жеткізілмеді. Алайда, сол уақытта Кастеллидің ғана емес, 1613-1621 жылдар аралығында Падуа университетінде Галилейдің бұрынғы орнында болған Джованни Камилло Глориозоның арқасында Фонтана телескоптарының даңқы жарты аралдың көп бөлігіне тарады. 1638 жылдың наурыз айында Неапольден Глориозо Миландағы Антонио Сантиниге 8 пальмалы телескоп туралы, ал келесі шілдеде 14 пальмалы модель туралы хабарлады, онда «Юпитер толық Ай сияқты көрінеді, және Айдағыдай қуыстар мен көтеріңкілерге ие; Марс Юпитерден сәл кішірек көрінеді, ал оның ортасында өте қара пішінді конус тәрізді көрініс бар». Ол Сантиниге Фонтананың өзі салған Сатурнның қызықты суретін жіберді. Миланда болған Джованни Джакомо Коццолани Болоньядағы (Бонавентура Кавальериге де жеткен) Карло Антонио Манзиниге Фонтананың «көз айнегі» арқылы байқалған таңғажайып жаңа құбылыстар туралы хабарлады. Жаңа 14 пальмалық телескоптар туралы ақпарат, шатастырып, бөлшектеліп тұрса да, планеталардың беткі бөлшектерін алғаш рет көрсетуге қабілетті, Голландияға, Англияға және Францияға да жетті (онда Рене Декарт Фонтана гиперболалық линзаларды жасауға қол жеткізді деп сенді). 1639 жылдың қазанында Кастеллидің делдалауына көнбеген Фонтана тікелей Ұлы герцогқа 22 пальмалық телескоп ұсынды. Хатында, жақында ғана жарық көрген құралдың ерекше сапасын растау үшін, Фонтананың өзі салған Юпитердің суреті бар, ол планетаның жолақтарының ең алғашқы бейнесі болып табылады, оның ашылуы кейіннен басқа да көп авторларға жатады немесе оларға тағайындалады.
Микроскоп
Фонтана 1618 жылы құрама микроскопты (бір түтік ішінде екі немесе одан көп линзадан тұратын) өнертабын жасағанын айтты, бірақ бұл өнертабысқа талапкерлер көп, олардың ішінде Корнелис Дреббель, Захария Янсен немесе оның әкесі Ханс Мартенс және Галилео Галилей де бар.