Кіріспе

Будданың он басты шәкіртінің бірі Субхути (пали: Subhūti;) Будданың он басты шәкіртінің бірі болды. Тхеравада буддизмінде ол "сыйлықтарға лайықты" (пали: dakkhiṇeyyānaṃ) және "алыс-солақайда, тыныштықта өмір сүруде" (пали: araṇavihārīnaṃ aggo) ең білгірлі шәкірт саналады. Махаяна буддизмінде ол бослықты (санскрит: Śūnyatā) түсінуде ең алдыңғы қатардағы тұлға деп есептеледі. Субхути бай отбасында дүниеге келген және Будданың бас демеушісі Анатапиндхиканың туысы болған. Ол Будданың Жетавана монастырының ашылу салтанатындағы уағыздарын естігеннен кейін монахқа айналды. Саньядан өткен соң Субхути орманға тартып, мейірімділікпен ой жүргізу (пали: mettā) кезінде арахантқа жетті. Оның мейірімділік медитациясындағы шеберлігінің арқасында, оған сыйланған кез келген сыйлық сыйлаған адам үшін ең жоғары құндылыққа ие болды, осылайша ол "сыйлықтарға лайықты" деген аталымды алды. Субхути – Махаяна буддизміндегі маңызды тұлға және Праджняпарамита сутраларының негізгі тұлғаларының бірі.

Бұрынғы өмірі

Пали каноны бойынша Падумуттара Будда заманында Субхути Нанда есімді ер адам болып дүниеге келді. Нанда бай отбасында туды және өмірін қалдырып, шөлгеш болды. Нанда тұрған шөлгеш орнына Падумуттара Будда келді, ол метта тәжірибесінде шебер және "сыйлықтарға лайық" болған монахына алғыс айтты (пали: анумодана). Шөлгештегі басқа шөлгештердің барлығы да Будданың үйретімінен кейін араханттыққа қол жеткізсе, Нанда қол жеткізбеді, орнына болашақ Будданың сыйлықтарына лайық ең бірінші шәкірт болуға уәде берді. Бұл тілегі Гаутама Будда заманында Субхути болып қайта туған кезде орындалды.

Өмірбаян

Пали дәстүріне сәйкес Субхути бай саудагер отбасында дүниеге келген. Оның әкесі бай саудагер Сумана, ал ағасы Анатапиндика, кейін Будданың басты ер адам меценаты болды. Мәтіндер Субхути өзінің ағасы Анатапиндика Будда үшін сатып алып, салған Джетавана монастырының бағышталуына қатысқанын айтады. Будданың тәлімін тыңдағаннан кейін Субхути рухқа кенеліп, оның қарамағында монах болып тағайындалды. Монастықтың ережелерін меңгергеннен кейін ол орманда өмір сүруге кетті, онда ол "мейірімділіктің толыққанды жұғымы" (пали: метта дхана) туралы ой жүгірту кезінде араханттыққа қол жеткізді. Субхути Дхамманы "ешқандай айырмашылық немесе шектеусіз" үйретуімен танылды, яғни тыңдаушының әлеуетіне қарамастан, және "алыста және тыныштықта өмір сүру" (пали: araṇavihārīnaṃ aggo) бойынша ең басты шәкірт деп жарияланды. Монахтар үйден-үйге барып, қарапайым адамдардан тамақ іздеген қайыр-садақа кезінде Субхутидің әрбір үйде метта-джхана жасау әдеті болды, сондықтан оған қайыр-садақа берген адамдар сыйлықтарынан мүмкіндігінше жоғары қадір-қасиетті алды. Осыған байланысты Будда оны сыйлықтарға лайық ең басты шәкірт деп жариялады (пали: dakkhiṇeyyānaṃ). Бір әңгімеде Субхути Раджагахаға барып, Бимбисара патша оған үй салуға уәде берген. Алайда патша оны ұмытып, Субхутиді ашық ауада ой жүгіртуге мәжбүр етеді. Оның құдіретімен жаңбыр жаумады, ал Бимбисара патша жаңбырдың себебін білгенде, оның үшін жапырақтан шатыр жасатты. Мәтінде айтылғандай, Субхути шатырға отырғанда жаңбыр жауды.

Махаяна буддизмі

Субхути Махаяна буддизмінде Тхеравада буддизміне қарағанда әлдеқайда маңызды рөл атқарады. Махаяна буддалық дәстүрінде ол Будданың шәкірттері ішінде Śūnyatā, яғни бос екендігін ең жақсы түсінгені ретінде есептеледі және Махаяна Праджняпарамита мәтіндеріндегі маңызды тұлға болып табылады. Буддизмді зерттеуші Эдвард Конзе оны Махаяна буддизміндегі ең бірінші шәкір деп сипаттайды.

Ерте өмір

Солтүстік буддалық мәтіндерге сәйкес, Субхути Шравастидегі бай отбасында дүниеге келді, және туған күні отбасының барлық алтын мен күмісі кенеттен жоғалып кетті. Буддалық түсіндірмешілердің айтуынша, бұл оның босқындықпен туғанын көрсетеді. Отбасының алтын мен күмісі жеті күннен кейін қайта пайда болды делінеді. Солтүстік будда дәстүрінде Субхути Анатапиндхиканың жүрегінен туған немере інісі болды және оның қатты мінезімен белгілі болды. Субхути өзінің ағасы Анатапиндхика сатып алып, Будда үшін салған Джетавана монастырының ашылуына қатысты. Ашылу салтанатында Будданың үйретімін естігеннен кейін Субхути шабыттанды және оның жанында монахқа кірді, соңынан тыныш ойлы және мінезді адамға айналды.

Жеке тұлға

Қытай буддистік түсіндірмелері Субхути қайыршылыққа барған кезде байлардан қайыр жинауды басты орынға қоятынын айтады. Бұл кедейлерден қайыр жинауды басты орынға қойған будданың тағы бір шәкірті Махакашьяпадан ерекшеленеді. Қытай буддасы Хсинг Юнның айтуынша, Махакашьяпа кедей отбасылардан қайыр алуды басымдыққа ие етті, себебі кедейлер қайыр берудің пайдасын көбірек сезінеді, ал Субхути кедейлерден қайыр жинау олардың ауыртпалығын арттырады деп ойлады, сондықтан ол осындай сыйлықпен салмақтамайтын бай отбасылардан қайыр жинады. Қытай буддалық мәтіндерінде Будда кейінірек екеуін де осы әрекеттері үшін кінәлады, қайыр жинауды ешқандай айырма жасамай жасау керектігін айтты. Махаяна дәстүрлерінде Субхути Будданың Алмаз сутрасын (санскрит: Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra, қытай: 金剛經 немесе 金剛般若經) оқыған кезде сөйлейтін шәкірті ретінде жақсы танылады. Бұл, Жүрек сутрасымен (санскрит: Prajñāpāramitā Hṛdaya, қытай: 心經 немесе 般若心經) бірге, буддизмді ұстанатындар мен ұстанбаушылардың арасында ең көп танылған сутралардың бірі. Субхути сонымен қатар ертерек Праджьяпарамита сутраларында көп бөлігін түсіндірген. Солтүстік буддалық мәтіндерде Будда Таватимса көкте жаңбырлы маусымды өткізгеннен кейін Санкассаға келгенде, Субхути Будданың медитация арқылы оны көруге болатынын еске түсіріп, оны қарсы алуға бармай, медитацияда қалды. Будда келгеннен кейін Субхути оның қайтып келгенін бірінші болып қарсы алғанын, басқа шәкірттер оның денесін қарсы алғанға дейін Будданың рухани денесін көріп алғанын айтты. Лотос сутрасында (санскрит: Saddharma Puṇḍarīka Sūtra, қытай: 法華(花)經 немесе 妙法蓮華(花)經), 6-тарауда (Пайғамбарлық беру), Будда Субхутиге, сондай-ақ Махакашьяпа, Махакатияяна және Махамаудгалияяна сияқты басқа шравакаларға да ағарту туралы пайғамбарлықтарды сыйлайды.

Панчен-ламалардың ұрпағы

Тибет панчен-ламаларының шежіресінде Кхедруп Гелек Пельзаң, алғашқы панчен-лама ретінде танылғанға дейін, Амитабха Будданың төрт "үнді" және үш тибеттік туған нұры болған деп есептеледі. Шежіре Субхутиден басталады.

Қытай әдебиетінде

Субхутиге негізделген даосистік кейіпкер Пути Жуси қытай классикалық романы "Батысқа саяхат" романында маймыл патшасы Сунь Вуконның ұстазы ретінде бейнеленеді. Сунь Вуконның Субхутимен алғашқы кездесу оқиғасы, Зен буддизмінің "Платформа сутрасынан" алынған Хуйнэн мен Хонгреннің кездесу әңгімесімен байланысты, және осыған сәйкес құрылған. Субхути оқиғада атқаратын рөлінің арқасында оның есімі қытай мәдениетінде кеңінен танымал.