Кіріспе
Су кемесі – көлдер, өзендер және жасанды су жолдарында ішкі су қатынасы үшін арналған кеме. Олар көбінесе жүк тасымалдау немесе адамдарды тасымалдау мақсатында, сондай-ақ көлдер мен портерді аралауға арналған кемелер сияқты ойын-сауық кәсіпорындары үшін салынған жайлы кемелермен жабдықталады. Ірі су кемелері ретінде, барлық өзендік кемелер арнайы жобаланып және салынады немесе оларды өзендерде немесе көлдерде пайдалану үшін оңтайландыратын арнайы мүмкіндіктермен жабдықталады, мысалы, драждар, зерттеу кемелері, балық шаруашылығын басқару кемелері, өрт сөндіру кемелері және құқық қорғау патрульдік кемелері.
A riverboat is a watercraft designed for inland navigation on lakes, rivers, and artificial waterways. They are generally equipped and outfitted as work boats in one of the carrying trades, for freight or people transport, including luxury units constructed for entertainment enterprises, such as lake or harbour tour boats. As larger water craft, virtually all riverboats are especially designed and constructed, or alternatively, constructed with special purpose features that optimize them as riverine or lake service craft, for instance, dredgers, survey boats, fisheries management craft, fireboats and law enforcement patrol craft.
Құрылым айырмашылықтары
Өзен қайықтары, әдетте, ашық теңізге шығуға арналған кемелерге қарағанда мықтылығы төмен болады, себебі оларда навигациялық және құтқару жабдықтары шектеулі. Олар үлкен көлдерге, теңіздерге немесе мұхиттарға тән күшті желдерге немесе үлкен толқындарға төтеп беруі қажет болмайды. Сондықтан оларды жеңіл композиттік материалдардан жасауға болады. Өзеннің ені мен тереңдігі, сондай-ақ өзен үстінен салынып қойған көпірлердің биіктігі олардың өлшемін шектейді. Мысалы, Миссисипи өзенінде екі метрден де аз тереңдікте жүзе алатын дөңгелекті бу кемелері сияқты, олардың суға батып тұратын бөлігінің тереңдігі аз болуы мүмкін. Өзеннен өту үшін көбінесе паром қолданылса, өзен қайығы жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдауға, немесе оның екеуін де табыс табу мақсатында өзен бойымен жүруге пайдаланылады. (Мұнда "өзен қайықтарындағы казинолар" сияқты көшпес құрылыстар қарастырылмайды.) Өзен қайықтарының маңыздылығы кеме жүзе алатын өзендер мен арналардың санына, сондай-ақ жол және теміржол желісінің жағдайына байланысты. Жалпы айтқанда, өзен қайықтары баяу, бірақ арзан тасымалдау қызметін ұсынады, әсіресе көлемді жүктер мен контейнерлерді тасымалдауға қолайлы.
Тарих
20000 жыл б.з.д. шамасында адамдар өзендер мен көлдерде салдар мен ойық ағаштарды пайдаланып балық аулауды бастады. 50 жылға жатқан римдік дереккөздер Рейн өзенімен тауарлар мен адамдарды кең көлемде тасымалдау туралы мәлімдейді. Ағысқа қарсы жүзгенде қайықтарды көбінесе желкендер немесе ескектермен қозғалтатын. Орта ғасырларда көптеген су жолдарының бойында жұмысшы малдар мен адамдарды пайдаланып өзен қайықтарын тартуға арналған сүйрейтін жолдар салынды. 19 ғасырда бу қайықтары кеңінен таралды. Ең танымал өзен қайықтары 19 ғасырдың басында АҚШ-тың орталық-оңтүстік және оңтүстік штаттарындағы Миссисипи, Огайо және Миссури өзендерінде болды. Батыста Колорадо, Колумбия және Сакраменто өзендерінде қайықпен жүру кең таралған. Американың осы өзендік қайықтары өте аз су тартып, тіпті "ауыр шытырманмен жүзе алады" деген сөздер де айтылды. Австралияда өзен қайықтарының тарихы бар. Австралияның ең үлкен өзені Мюррейде Эчука деп аталатын ішкі порт орналасқан. Мюррейде көптеген ірі қайықтар жұмыс істеді, бірақ қазір су деңгейінің төмендеуі олардың тоқтауына себеп болды. Батыс Австралиядағы Калган өзенінде екі негізгі өзен қайығы болды, Silver Star (1918-1935 жж.) төменгі көпірдің астынан өту үшін өз түтінін төмендетіп тұратын. Бүгінде "Калган Куин" атты өзен қайығы туристерді жергілікті шараптарды татып көру үшін өзенге алып шығады. Ол сол көпірдің астынан өту үшін төбесін төмен түсіреді. Осы ертедегі бумен жүретін өзен кемелері "бу кемесі" деп аталуының себебі, олар отынды жағып, темір қазандықтарды, түтін мен күлді шығаратын биік түтіндіктерді, екі жұмыс істейтін поршеньдерді және үлкен дөңгелекті қозғалтатын. Мұндай қозғалтудың артықшылығы – артқы дөңгелек тосқауылдардан таза аумақта жұмыс істейтіні, оны жөндеу оңай және тұйықталу кезінде зақымдануға бейім емес. Отынды жағып, қайық өзен жағасындағы ағаш кесушілерден отын алатын. Бұл қайықтар жүкті және жолаушыларды тасымалдау үшін, жағаға дейін жетпейтін қысқа көпіршікті алып жүретін. Қазіргі заманғы өзен қайықтары көбінесе бірнеше мың ат күші бар дизельді қозғалтқыштармен ілмектелген (қозғалтқыштармен) қозғалады. Бу кемесінің дамуы туралы стандартты анықтама – Луис С. Хантердің "Steamboats on Western Rivers: An Economic and Technological History" (1949) кітабы. Канаданың Британдық Колумбия провинциясындағы Террас қаласы әр жазда "Өзен қайықтары күндерін" тойлайды. Скина өзені Террас арқылы өтеді және бу кемелері дәуірінде маңызды рөл атқарды. Скинаға алғашқы бумен жүретін кеме 1864 жылы "Юнион" болды. 1866 жылы "Мамфорд" өзенге көтерілуге тырысты, бірақ тек Китсумкалум өзеніне ғана жете алды. 1891 жылы ғана Хадсон шығанағы компаниясының "Каледония" атты дөңгелекті кемесі Кицелас каньоны арқылы сәтті өтіп, Хазельтонға жетті. 20 ғасырдың басында балық шаруашылығының өсуі мен алтын іздеуге байланысты тағы да бірнеше кемелер салынды. WT Preston – мұражай кемесі, бұрынғы арнайы өзен кептіруші, сондай-ақ "snagboat" деп те аталады.
Көшеде жүретін туристер
Кейбір үлкен өзендік кемелерде жайлылық, тамақтандыру және ойын-сауық жағынан қазіргі заманғы мұхит кемелерімен салыстыруға болады. Туристік кемелер өздері қызмет көрсететін аймақтарда көркем және тынығу саяхатын ұсынады. Янгцзы өзенінде қызметкерлер көбінесе екі жұмыс атқарады: қызмет көрсететін персонал және кешкі костюмді бишілер. Еуропаның өзендері мен каналдарында ойын-сауықсыз кішкентай сәнді кемелер жүзеді, олардың кейбіреулері кішкентай ауылдарға велосипедпен және микроавтобуспен саяхат ұйымдастырады.
Жолаушылар тасымалының жоғары жылдамдығы
Бұл суреттегідей жылдам қайықтар Янцзы өзеніндегі кейбір операцияларда айрықша артықшылыққа ие болды. Үш шатқалдың бірнеше жерінде тарық жерлер арқылы бір бағытты қозғалыс қатаң сақталды. Маневрлеуге қиын және суға терең батып кететін кемелер кешігіп тұруға мәжбүр болса, осы жылдам қайықтар жағалаудың жақын суларында жылдам өтіп, күтіп тұрған кемелерден озуға мүмкіндік алды.
Жергілікті және арзан жолаушылар тасымалы
Қалалық және қала маңындағы аймақтарда кішкентай өзен кемелері экскурсиялар мен қоғамдық көлік ретінде пайдаланылады. Амстердам, Париж және тарихи ескерткіштері су жағасында орналасқан басқа да туристік қалаларда экскурсиялық кемелерге тап болады. Жергілікті су көлігі ағылшын тілді елдерде "су таксиі", Венецияда "вапоретто", бұрынғы Кеңес Одағы мен Польшада "су/өзен трамвайы" деп аталады (көрікті жерлерге саяхаттайтын кемелерді де "су трамвайы" деп атай беруі мүмкін). Жергілікті су көлігі паромға ұқсас. Төменде көрсетілген көлік құралы Янгцзы өзені бойындағы ауылдар мен шағын қалалар арасындағы жолаушыларды қысқа қашықтыққа тасымалдау үшін қолданылады, ал ірі кемелер туристік өзен кемелеріндегідей қымбат тамақ немесе ойын-сауықтарсыз, ұзақ қашықтыққа арзан тасымалдау үшін пайдаланылады. Кейбір жағдайларда саяхатшы өз тағамын өзі алып келуі керек.
Көптүрлі
Қытайдағы ірі өзендердің көпшілігі шығыстан батысқа қарай ағып жатқандықтан, теміржол және автомобиль тасымалы көбінесе солтүстік-оңтүстік бағытында жүзеге асырылады. Өзен жағалауындағы жолдар ауыр жүк тасымалдауға жеткіліксіз және кейбір жағдайларда қауіпті болғандықтан, жүк көліктерін тасымалдау үшін жүк-түсіретін баржалар пайдаланылады. Көбінесе тасымалданатын жүк көліктері жаңа болып, клиенттерге немесе дилерлерге жеткізіледі. Қытайға тән ерекшелік ретінде, өзен ағысымен жоғары қарай бара жатқан жаңа жүк көліктерінің барлығы көк түсті, ал ағыс бойымен төмен қарай бара жатқандары ақ түсті болды.
Үлкен жүк
Төмен құнды тауарлар әлемнің барлық өзендері мен каналдары арқылы тасымалданады, себебі баяу жылдамдықтағы баржа тасымалы тонна-мильге ең төменгі бағаны ұсынады және басқа көлік түрлерімен салыстырғанда тасымалданатын тоннаға шаққандағы капиталдық шығындар да өте төмен.