Кіріспе
Омахадағы нәсілдік зорлық-зомбылық, Небраска, АҚШ
Омахадағы нәсілдік бүлік 1919 жылдың 28-29 қыркүйегінде Небраска штатының Омаха қаласында болды. Бұл нәсілдік бүлік қара нәсілді азамат Уилл Браунды дарға асумен, екі ақ нәсілді бүлікшінің қазасымен, Омаха полиция департаментінің көптеген қызметкерлері мен азаматтардың жарақаттануымен (оның ішінде қала әкімі Эдвард Парсонс Смитті асып өлтіруге жасалған әрекет), және мыңдаған ақ нәсілді бүлікшілердің Омаха қаласының орталығындағы Дуглас округі сотының ғимаратына өрт қоюымен аяқталды. Бұл 1919 жылғы «Қызыл жаз» кезеңінде АҚШ-тың ірі өнеркәсіптік қалалары мен кейбір ауылдық аймақтарында болған 20-дан астам нәсілдік бүліктердің салдары болды.
Өмірбаян
Үш апта бұрын федералды тергеушілер "ақ және қара жұмысшылар арасындағы дұрыс емес қарым-қатынас салдарынан қақтығыс болуы мүмкін" екенін атап өткен. 1910-1920 жылдар аралығында Омахадағы афроамерикандықтардың саны екі есеге өсті, себебі олар ет өңдеу өнеркәсібінде жұмыс істеу үшін шақырылған болатын. 1910 жылы Омаха, Қайта құрудан кейін және 1910 жылдары басталған Ұлы көші-қон кезінде пайда болған жаңа батыс қалалары арасында үшінші ірі қара халыққа ие болды. 1920 жылы қара нәсілділердің саны екі еседен асып, 10 000-нан асты, бұл көрсеткіш 16 000-ға жуық халыққа ие болған Лос-Анджелестен кейінгі екінші орында тұрды. Бұл көрсеткіш Сан-Франциско, Окленд, Топека және Денвер қалаларынан жоғары болды. 1917 жылы ірі ет өңдеу зауыттары ереуілді бұзу үшін қара нәсілділерді жұмысқа алды. Оңтүстік Омаханың жұмысшы табының ақ адамдары қара ереуіл бұзушыларға зор қарсылық көрсетті. Осы кезде ең ірі және алғашқы иммигранттар тобы – ирландтар қалада өздерінің билік орталықтарын құрған еді. Бірнеше жыл бұрын ирланд полиция қызметкерінің қазасына байланысты, ирландтар Гректаунға шабуыл жасап, грек қауымын Омахадан қуды. Том Деннисон басқарған және Омаха іскер адамдарының қауымдастығымен біріккен қаланың қылмыстық тобы, бірінші мерзімдегі реформашыл мэр Эдвард Парсонс Смиттің моральдық басшылығына күшті қарсылық көрсетті. Омаха қалалық кеңесінен және қалалық кәсіподақтардан аз қолдау алған Смит реформалық жоспарларын шаршап жүзеге асырды. Өткен жылы болған бірнеше ереуілден кейін, 11 қыркүйекте Омаха полиция бөлімінің "әдеп-сақшылық бөлімінің" екі жетекшісі афроамерикандық лифтерді атып өлтірді. Браунды тұтқындаған күні оны дарға асуға сәтсіз әрекет жасалды. Омаха Bee басылымын жаңа сайланған реформалық әкімшілікке қарсы саяси машина басқарды. Ол жаңа әкімшілікті ұятқа салу үшін "қара қылмыстық әрекеттер" туралы хабарларды жариялады.
Басталуы
1919 жылы 28 қыркүйекте сағат 14:00 шамасында жексенбі күні, Оңтүстік Омахадағы Банкрофт мектебінің жанында көптеген ақ нәсілді жастар жиналып, Браун қамауда ұсталған Дуглас округі сотына қарай шеру тастады. Шеруді Омаха детективтік бюросының бастығы Джон Т. Данн мен оның қарауындағы қызметкерлер тоқтатты. Данн халықты таратуға тырысты, бірақ олар оның ескертуін елемей, шерулерін жалғастырды. Шерушілер келген кезде сот үйін отыз полицей күзетіп тұрды. Сағат 16:00-ге қарай халық саны едәуір көбейді. Халық полицейлермен әзілдесіп, оларға ешқандай қауіп төндірмейтініне көз жеткізгенше, полиция оларға сенді. Осы туралы орталық полиция бөліміне хабар берілді, содан кейін жауапты капитан күні аяқталғандықтан елу резервтік офицерді үйлеріне қайтарды.
Көтеріліс
Кешкі сағат 5-ке қарай 5000-нан 15000-ға дейінгі адам Дуглас округі сотының оңтүстік жағындағы көшеге тығылып кірді. Олар полиция қызметкерлеріне шабуыл жасап, біреуін есіктің әйнегінен итеріп жіберді, ал тағы екеуінде таяқтармен ұрып, жарақаттады. Сағат 17:15-те полиция өрт сөндіру шлангдарын қолданып, көпшілікті таратуға тырысты, бірақ олар кірпіштер мен таяқтармен жауап берді. Сот ғимаратының оңтүстік жағындағы барлық терезелер сынып қалды. Көпшілік сот ғимаратының төменгі есіктерін бұзып кірді, ал ішіндегі полиция лифт шахтасынан оқ атып, оларды қорқытуға тырысты, бірақ бұл көпшілікті одан әрі ашуландырды. Олар ғимараттың сыртында күзеттеп тұрған полицияға қайта шабуыл жасап, олардың қатарын бұзып, сынық жертөле есігі арқылы сот ғимаратына енді. Осы сәтте полиция бастығы, маршал Эберштейн келді. Ол көпшіліктің басшыларынан оған халық алдында сөйлеуге мүмкіндік беруді сұрады. Ол терезе ілгегіне шықты. Оның жанында көпшіліктің танымал басшысы тұрды. Басшының өтінішімен көпшілік бірнеше минутқа үнсіз қалды. Еберштейн көпшілікке олардың мақсатына әділдік өз жолын тауып, заңмен шешілгенде жеткені дұрыс екенін түсіндіруге тырысты. Көпшілік тыңдаудан бас тартты. Олардың мүшелері қатты айқайлады, сондықтан басшының дауысы бірнеше метрге жетпеді. Эберштейн сөйлесуге тырысуын тоқтатып, қоршаудағы ғимаратқа кірді. Кешкі сағат 6-ға қарай көпшілік сот ғимаратының барлық жағынан жиналды. Олар полиция қызметкерлерінен тапаншаларын, төсбелгілерін және бас киімдерін тартып алды. Олар осы жерге келген әрбір афроамерикандықты қуалай, ұрып-сапалады. Қара нәсілді азаматтарды құтқаруға тырысқан ақ нәсілді азаматтар физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырады. Полиция көпшілікті бақылаудан шығарды. Кешкі сағат 7-ге қарай полиция қызметкерлерінің көп бөлігі сот ғимаратының ішіне шегінді. Олар Дуглас округінің шерифі Майкл Кларкпен бірігіп, оның орынбасарларын ғимаратқа шақырып, Браунды ұстауға жол бермеуді көздеді. Полиция мен шерифтер сот ғимаратының төртінші қабатында соңғы тірегін құрды. Полицияның күш-жігері сәтті болмады. Кешкі сағат 8-ге дейін олар сот ғимаратына өрт қойылғанын анықтады. Оның басшылары жақын маңдағы жанармай құю станциясын тонап, төменгі қабаттарды жанғыш сұйықтықпен толтырды.
Жағдайдың күшейуі
Толқыған көшелердегі ұсақ-көшіктер сауда ауданындағы аппараттық дүкендерді тонап, қару-жарақ іздеп ломбардтарға кірген кезде оқ атылды. Полицияның мәліметтері бойынша, сол түні 1000-нан астам револьвер мен мылтық ұрланды. Толқыған көшелердегі ұсақ-көшік кез келген полицейге атқылап, жеті офицер оқтан жарақаттанды, бірақ ешқайсысы ауыр емес еді. 16 жасар Луис Янг бір топ адамды ғимараттың төртінші қабатына жетелеп бара жатып, қарынға оқ тиіп қаза тапты. Куәгерлердің айтуынша, ол толқыған көшелердегі ұсақ-көшіктің ең батыл жетекшісі болған. Ғимараттың сыртында хаос орнады. Сот үйінен бір блок қашықтықтағы 17-ші және Дуглас көшелерінде 34 жастағы кәсіпкер Джеймс Хайкель атып өлтірілді. Толқыған көшелердегі ұсақ-көшік сот үйін оқтар мен тастармен атқылап, көптеген бейбіт тұрғындар оқиға ортасында қалды. Көрермендерге оқ атылып, әйелдер жерге құлатылып, аяқтап тасталды. Қара нәсілділер трамвайдан сүйреп шығарылып, сабалды. Толқыған көшелердегі ұсақ-көшіктің көптеген мүшелері тіпті өздеріне жеңіл жарақаттар келтірді.
Бірінші асылу
Сағат 11-ге жуық, қызу шақта, мэр Эдвард Смит сот үйінің шығыс есігінен Он жетінші көшеге шықты. Ол бірнеше сағат бойы өртенген ғимаратта болған еді. Ол есіктен шығып келе жатқанда, бір оқ атылды. "Ол мені атты. Мэр Смит мені атты," – деп АҚШ солдатының формасындағы жас жігіт айқайлады. Халық мэрге қарай шапқылады. Ол олармен күресті. Бір адам мэрдің басына бейсбол таяғымен соқты. Тағы біреуі мойнына арқан байлады. Халық оны сүйреп әкетпек болды. "Егер біреуді аспақ болсаңдар, онда мен болайын," – деді мэр. Халық мэрді Харни көшесіне сүйреп әкетті. Бір әйел жетіп, мойнындағы арқанды жыртып алды. Халық оны қайта байлады. Азаматтар мэрді ұстап алып, полиция машинасына салды. Жұрт көлікті құлатып, оны қайта ұстады. Тағы да арқан мэрдің мойнына салысты. Оны Он алтыншы және Харни көшелерінің қиылысына алып барды. Сол жерде оны жол бағанасының металл тірегінен асты. Смит ауада ілгенде, штаттық агент Бен Данбаум жол бағанасының түбіне дейін үлкен жылдамдықты машинамен халықтың арасынан өтті. Данбауммен бірге машинада қалалық детективтер Ал Андерсон, Чарльз Ван Деусен және Ллойд Толанд болды. Олар мэрді ұстап, Рассел Норгард арқанды шешті. Детективтер мэрді Форд ауруханасына жеткізді. Ол бірнеше күн бойы өмір мен өлім арасында жатып, соңында жазылып шықты. "Олар оны алуға болмайды. Омахада халық билігі орнамайды," – деп мэр санасынан айырылған күйде қайта-қайта айтты.
Сот ғимаратының қоршауы
Осы уақытта сот ғимаратындағы полиция қызметкерлерінің жағдайы нашарлап, қиынға айналды. Өрт үшінші қабатқа жетіп, офицерлер өрттен өліп қалу қаупіне тап болды. Төмендегі көпшілікке көмек сұрағандарына жауап ретінде тек оқтар мен қарғыстар ғана тиді. Көпшілік түрмедегі полицияға көмек көрсетуге жасалған барлық әрекеттерді тойтарды. "Браунды әкелсең, төмен түсе аласың", - деп айқайлады көпшіліктен біреу. Ғимараттың екінші қабатында үш полицей және бір газет тілшісі қамауға алынды, олардың металл есігін көпшілік жапқан қауіпсіз сақтау бөлмесінде. Төрт ер адам сот ғимаратының қабырғасын бұзып, сыртқа шықты. Олар қақпадан шығар кезде көпшілік оларға оқ атты. Жанудан шыққан формальдегид газы ғимараттың ішіндегі тұтқындардың қорқынышын арттырды. Химиялық заттар салынған бірнеше құты баспалдақта жарылып, оның зиянды түтіні жоғарғы қабаттарға көтерілді. Екі полицей уланды. Шериф Кларк 121 тұтқынды шатырға шығарды. Көпшілік айқайлаған Уилл Браун гистерлияға ұшырады. Басқа тұтқындар оны шатырдан лақтыруға тырысқан, бірақ шерифтер Хой мен Макдональд олардың әрекетін тоқтатты. Шериф Кларк әйел тұтқындарды олардың нашарлығына байланысты ғимараттан шығаруға бұйырды. Олар тек түрме киімдерін киіп, жанып жатқан баспалдақтан төмен қарай жүгірді. Кейбіреулері жолда есінен танып қалды. Көпшіліктің мүшелері оларды түтін мен оттың арасынан шығарды. Қара және ақ әйелдердің барлығы қауіпсіз жерге жеткізілді. Көпшілік ғимаратқа көбірек бензин құйды. Олар өрт сөндірушілердің жақын жердегі гидранттардан тартып келген барлық шлангтарын кесіп тастады. Өрт жылдам таралып, тұтқындар мен оларды қорғаушылардың өліміне кепілдік берілді.
Линчтеу
Ғимараттың батыс жағындағы төртінші қабаттан үш қағаз лақтырылды. Бір қағазда жазылған: "Сот Негро Браунды тапсыруға келісім берді. Ол түрмеде. Шатырда 100 ақ тұтқын бар. Оларды құтқарыңыз." Тағы бір хабарда: "Ғимараттың төртінші қабатына келіңіз, біз сізге қара нәсілдіні тапсырамыз", - делінген. Көшедегі халық соңғы хабарды шумен қарсы алды. Ұлдар мен жас жігіттер өрт сөндірушілердің баспалдақтарын ғимаратқа тіктеді. Олар екінші қабатқа көтерілді. Бір адамның арқасында ауыр арқан, екіншісіде оқпана болды. Белгісіз адамдар төртінші қабатқа көтерілгеннен кейін екі-үш минут өткен соң, ғимараттың оңтүстік жағынан зор дауыс пен оқ атылған дыбыс естілді. Уилл Браун ұсталды. Бірнеше минуттан кейін оның өлі денесі Он сегізінші және Харни көшелеріндегі телефон тірегіне ілінді. Денесіне жүздеген револьвер мен оқпанадан оқ атылды. Содан кейін арқан кесілді. Браунның денесі автомобильдің артқы бөлігіне байланды. Ол төрт блок қашықтықтағы Он жетінші және Додж көшелеріне дейін сүйреліп әкелінді. Көше жөндеу жұмыстары үшін пайдаланылатын қызыл шамдардың майы мәйітке құйылды. Ол өртеліп жіберілді. Халықтың бір бөлігі күл болған денесін сауда орталығы арқылы бірнеше сағат бойы сүйреп жүрді. Шериф Кларктың айтуынша, қара нәсілді тұтқындар Браунды халықтың қолына ұстатқан, себебі халықтың басшылары түрмеге апаратын баспалдаққа жақындаған. Кларк сондай-ақ Браунды тапсырғанда "Мен кінәсізмін, мен бұны істемедім; Құдайыма, мен кінәсізмін" деп айқайлағанын хабарлады.
Себептері мен салдары
Омахадағы тәртіпсіздіктер ел бойынша айыпталды. Халық бұзылған топтың басшыларын тұтқындауды және сотқа беруді талап етті. Полиция және әскери шұғыл қызметкерлері кісі өлтіруден бастап, өрт қоюға дейінгі қылмыстар бойынша 100 қатысушыны ұстап, сотқа өткізді. Омахадағы әскери күштердің саны, кез келген нәсілдік тәртіпсіздікке жауап ретінде, 70 офицер мен 1222 сарбазбен ең көп болды. Қазан айының басына қарай төтенше жағдай басылды және айдың ортасына қарай әскери контингент екі полкке дейін азайды. Омаха полициясы сауалнамаға тартылуы тиіс тағы 300 адамды анықтады, соның ішінде Лобектың із-түссіз жоғалған бауыры да болды. Аудандық сот тәртіпсіздіктерді тергеу үшін үкімді сот құрамын шақыруға бұйырды, ал үкімді сот құрамы 8 қазанда құрылды. Алты апталық отырыстан кейін, үкімді сот құрамы Смит әкімшілігінің тиімсіз басшылығы мен полицияның әлсіздігін сынаған есеп дайындады. Әскери куәгерлер полицияның жылдам әрекет етуі тәртіпсіздікті бақылауға көмектесер еді деп мәлімдеді. Тәртіпсіздіктерге қатысы бар деген айыппен 120 адамға қарсы іс қозғалды. 120 адамның көпшілігі тәртіпсіздікке қатысқандығы үшін айыпталып, сотталу жолына қойылмады, ал барлығы да ешқандай жаза мерзімінен өтіп, босатылды.
IWW-тің айыптаулары
Генерал Вуд бастапқыда бұл алапаттықты Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылар ұйымына жабады, бұл сол кезде АҚШ-та басым болған Қызыл қорқыныштың бір бөлігі ретінде. Дегенмен, бұл түсіндірме деректермен қолдау таппады.
Газеттер
Бірінші Христиан шіркеуінің пасторы Чарльз Э. Кобби жағдайды ширықтырғаны үшін «Омаха Би» газетін кінәлады. Ол былай деген: «Көптеген адамдардың пікірінше, осы зұлматтың толық жауапкершілігі бірнеше адам мен бір Омаха газетінің мойнында». «Омаха Би» газетінің қауырсынды сары журналистикасы бірнеше тарихшылар бойынша, көтеріліске дейін эмоцияларды қоздырған. АҚШ армиясы Омаха полициясын көпшілікті үлкен болып кеткенше таратуға тырыспағаны үшін сынады. Басқа сыншылар армияның дағдарысқа жауап беруі кешіккенін айтады; бұл байланыс мәселелерінің салдары болды, соның ішінде президент Вудро Вильсонның инсульттан қабілетсіз қалғаннан туындаған дағдарыс. (Губернатордың федералды әскери көмек туралы сұраныстары Президент кеңсесіне жіберілуі тиіс болды.)
Том Деннисон
Омаханың көптеген тұрғындары тәртіпсіздікті сөз байласу теориясының аясында қарастырып, Том Деннисонның саяси және қылмыстық шеберінің жасаған құйрық сөздерінің тікелей салдары деп түсінді. Сол кезде "Монитор" атты қара баспасөздің редакторы Джон Альберт Уильямс Деннисонға қарсы ең нақты және тікелей айыптау жасады. Деннисонның машинасынан шыққан біреу Деннисонның шабуылдаушылардың кейбіреуі қара бетке боялған ақ агенттері екенін мақтанғанын естігенін айтты. Жергілікті тарихшы Орвилл Д. Менард 1989 жылы Деннисонның Оңтүстік Омаханың жанындағы Гибсон ауданында тәртіпсіздікті қоздырғанын мәлімдеді. Полиция есептері Деннисонның жоспарын растады, бір ақ шабуылшы ұсталғанда әлі де макияж киіп жүрген. Деннисонмен байланысты басқа да көптеген істерде болғандай, тәртіпсіздікке қатысқан ешкім кінәлі деп табылған жоқ. Кейінгі үкім шығару отырысы бұл талапты растады, "Ақ әйелдерге жасалған бірнеше шабуылдар шын мәнінде қара бетке боялған ақ адамдар жасаған" деді. Олар тәртіпсіздікті "қаланың әдепсіз элементтері" жоспарлап, бастағанын хабарлады. Тәртіпсіздік "жай ғана оқиға емес, оны бүгін сіздермен және жақсы үкіметтің өкілдерімен күресіп жатқан жасырын және көзге көрінбейтін күштер алдын ала ойластырып, жоспарлаған". Конгресс Джордж Генри Уайттың 1900 жылдың 20 қаңтарында ұсынған H. R. 6963 заң жобасынан бері линчқа қарсы заңнаманы қарастырып келді. Президент Джо Байден 2022 жылдың наурызында Американың алғашқы линчқа қарсы заңына қол қойды. Джеймс Джойс 1919 жылғы "Юлисс" романының жобасында осы кісі өлтіру туралы айтады. Ол бұл туралы 1919 жылдың 30 қыркүйегінде жарық көрген Лондон Таймс газетіндегі Омаханы Грузияға орналастырған мақалаға сүйенді. 1998 жылы драматург Макс Спарбердің тәртіпсіздік туралы пьесасын "Көк қора" театры Дуглас округі сотының ротондасында қойды. "Минстрель шоу; немесе Уильям Браунды линчелеу" атты пьеса шағын дау тудырды. Мемлекеттік сенатор Эрні Чемберс оқиғаның баяндаушысы ретінде ойдан шығарылған афроамерикандық қара бетке боялған орындаушыларды пайдаланғаны үшін пьесаны айыптады. Ол пьесаны қара нәсілділер бойкотқа шақырды. Дегенмен, пьеса толық салынған залдарда көрсетілді және кейін басқа қалаларда да қойылды. 2007 жылы Нью-Джерси репертуарлық компаниясы Спарбердің "Минстрель шоусы немесе Уильям Браунды Лонг-Бранчта линчелеуі" пьесасын қойды. Актерлер қатарында Омахадан Келси Уотсон және Нью-Йорк қаласынан Спенсер Скотт Баррос болды. Екі актер де бұрынғы қойылымдарда ойнаған. Оны Роб Урбинати қойды. 2009 жылы Калифорниялық инженер Крис Хеберт Генри Фонда туралы телешоу көргеннен кейін Омахадағы тәртіпсіздіктер мен Уилл Браунды линчелеу туралы білді, онда актердің жас Омаха тұрғыны ретінде тәртіпсіздіктерге қатты әсер еткені айтылды. Тәртіпсіздіктер мен Браунның өлімі туралы көбірек оқығаннан кейін "көздерімде жас" екенін айтқан Хеберт Браунның әлі де Поттерс-филдтегі белгісіз қабірінде жатқанын анықтады. 11 маусымда ұзақ іздеуден кейін қабірдің орнын тапқан Омаханың Forest Lawn Memorial Park қызметкерлерімен кеңескеннен кейін, Хеберт Браунға тұрақты ескерткіш орнату үшін ақша берді, оның есімін, өлім күнін және себебін және "Ұмытпайық" деген ұранды жазды. Хеберт Омаха халқына ашық хат жолдады, онда ол өз күш-жігерінің себебін былай сипаттады: "Осы және басқа да өлімдер халықтың санасын көтеру үшін және бүгін біз көріп отырған өзгерістерді жүзеге асыру үшін қажет болды. Уильям Браунның кедейлер қабіріне жерленгенін білгенімде, оны ұмытқым келмеді. Оның есіміне ескерткіш қойып, бүгінгі таңда біз осындай азаттықты ие бола алғанымызға оның арқасында бола алатынымызды жұртқа білдіргім келді. Оның өлімінен алынған сабақ баршаға да берілуі керек. Яғни, Конституциямен кепілдендірілген қорғауға ие болу үшін заң қажет. Біздің қоғамда өзін-өзі қорғаушылыққа орын жоқ."
It is a shame that it took these deaths and others to raise public consciousness and effect the changes that we enjoy today. When I discovered that William Brown was buried in a pauper's grave, I did not want William Brown to be forgotten. I wanted him to have a headstone to let people know that it was because of people like him that we enjoy our freedoms today. The lesson learned from his death should be taught to all. That is, we cannot have the protections guaranteed by the Constitution without law. There is no place for vigilantism in our society.