Кіріспе

Спартаның дәстүрлі институтын қалыптастырушы

Ликург (/l//aɪ/'/k//ɝː//g//ə//s///; wikt:Λυκοῦργος (Λυκοῦργος]]) Ликоүргос; б.з.д. 820 ж.) – Спартаның аңызға айналған заң шығарушысы. Ол Дельфидегі Аполлон оракулының болжауына сәйкес спарталық қоғамды әскери бағытта реформалауға үлкен үлес қосты. Оның барлық реформалары үш спарталық қасиетті – теңдік (азаматтар арасында), әскери дайындық және қарапайымдық қағидаларын дамытуға бағытталған. Ежелгі тарихшылар мен философтар – Плутарх, Геродот, Ксенофонт, Платон, Полибий және Эпиктет оны еске алған. Ликургтың нақты тарихи тұлға болғандығы әлі де даулы, алайда көптеген ежелгі тарихшылар оның Спарта қоғамын өзгертетін коммуналдық және әскери реформаларды, ең бастысы – Ұлы Ретраны енгізгеніне сенді.

Тарихилығы

Ликург туралы ақпараттың көп бөлігі Плутархтың "Ликургтың өмірі" (Параллель өмірлердің бір бөлігі) еңбегінен алынған, ол шынайы өмірбаяны емес, көбінесе әңгімелер жинағы. Плутархтың өзі Ликург туралы ешнәрсені анық білу мүмкін емес екенін айтады, себебі әртүрлі авторлар оның туралы барлық нәрсені әртүрлі баяндайды. Ликургтың тарихи тұлғасы болған-болмағаны белгісіз – "Ликург" атауы ерте Спартада құдайы Аполлонға берілген лақап есім болуы мүмкін, ал кейінірек аңыз осы құдайдың бір қырын дана заң шығарушыға айналдырған. Алайда, Спарта мемлекетінің символдық негізін қалаушы ретінде ол оның көптеген әлеуметтік және саяси институттарының бастамашысы саналды; сондықтан Плутархтың еңбегінің басты мақсаты қазіргі спарталық әдет-ғұрыптардың "тегін" табу болып табылады. Ликургтың өмір сүрген кезеңіне қатысты түрлі даталар келтірілген, олар б.з.б. 10 ғасырдан бастап б.з.б. 6 ғасырға дейін жетеді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, ең сенімді датаны Фукидид көрсеткен, ол өз заманында спарталық конституцияның төрт жүз жылдан астам уақыт бұрын қабылданғанын айтқан. Бұл Ликургтың, немесе оған жатқызылатын реформалардың б.з.б. 9 ғасырдың соңғы тоқсанында болғанын білдіреді. Плутархтың мәліметінше, кейбір адамдар (Аристотельті қоса алғанда) Ликургтың Ифит Элистікпен шамамен бір уақытта өмір сүргенін және б.з.б. 776 жылы онымен бірге Олимпиада ойындарын қайта жандандырғанын ойлаған, ал басқалары оның Гомермен кездескенін айтқан. Плутарх бұл заң шығарушыдан бұрын өмір сүрген басқа Ликург болған жоқ па, және оның ерліктері кейіннен осы тұлғамен біріктірілген жоқ па деген болжам айтады.

Ерте өмір

Ликург ағасы, патша қайтыс болғаннан кейін билікке көтерілді. Әкесі дүниеден өткен соң, оған тәж ұсынылды. Бірақ Ликургтың ағасы жүкті әйелімен бірге қайтыс болды. Осы бала дүниеге келгенде, Ликург оны Харилаус ("халықтың қуанышы") деп атап, патшалық билігін баласына өткізді. Содан кейін, әділдікке құрмет көрсетіп, биліктен оңай айырылатын адам ретінде танылғандықтан, ол немере інісі Харилаустың қамқоршысы ретінде спарталықтарды басқара алды. Жас патшаның анасы мен туған-туыстары Ликургқа қызғанышпен қарап, жек көреді. Оны Харилаусты өлтіруді жоспарлап отыр деген жала жапты.

Саяхат

Ликург балаға бір нәрсе болған жағдайда, оны кінәлаудан қашынудың жалғыз жолы – Харилай өсіп, мұрагерлікке лайық ұл туғанға дейін саяхаттау екенін түсінді. Сондықтан Ликург өкіметтен бас тартып, даңқты, бірақ сөзсіз аңызға айналған саяхатқа шықты. Оның алғашқы бағыты – Спарта сияқты дорийлік жер, Крит аймағы болды, онда ол Минос заңдарын зерттеді. Осы кезде ол көпшіліктің көңілін тыныштандырып, тыңдаушыларын жақсы адамдарға айналдыратын музыкасымен әйгілі Талес атты композитормен танысты. Содан кейін ол Иониялық гректердің отаны – Кіші Азияға сапар шекті. Кейбіреулер Ликургтың соңынан Мысырға, Испанияға және Үндістанға дейін барғанын айтады. Ионияда Ликург Гомердің шығармаларын тапты. Ликург Гомердің шашыраңқы фрагменттерін жинап, оның эпостарындағы мемлекеттік басқару және мораль туралы сабақтардың кеңінен танылуын қамтамасыз етті. Плутархтың сөзіне сәйкес, египеттіктер де Ликург оларға келгенін және әскерилерді қара жұмыспен айналысатын адамдардан бөлу идеясын египеттіктерден алғанын, осылайша спарталықтардың қолөнермен шұғылдануына рұқсат етілмейтін, кейінгі спарталық қоғамды жетілдіргенін мәлімдейді.

Спартаға қайта оралу

Ликург біраз уақытқа кеткен соң, спарталықтар оған хат жазып, қайта оралуын өтінді. Олар Ликургтың ғана шын мәнінде патша екенін мойындады, ал басқалары тек тәж киіп, сол атаққа таласқан. Оның биліктің нағыз негізі: билеуге туған табиғат және бағынуға шақыру қабілеті еді. Тіпті спарта патшалары да Ликургтың қайта оралуын қалады, себебі оны халықтан қорғайтын адам деп санады. Ликург Спартада бірқатар маңызды өзгерістер жасау қажет деп шешкен еді. Ол келген соң, заңдарды жай ғана түзетпеді, керісінше, ең білгір ефорлардың үлгісімен, кезең-кезеңімен өзгерістер енгізді. Алдымен ең жақын достарынан бастады, сосын олар өз достарын тарту арқылы құпияны кеңейтті. Іс пісіп жеткенде, олардың отызы таңертең базар алаңында, шайқасқа толық дайын күйде пайда болды. Бастапқыда Харилаус олардың өзін өлтірмекші екенін ойлап, ғибадатханаға қашқан, бірақ Ликургтың жоспарлаған реформаларына ешқандай қарсылық болмауын қамтамасыз етуді көздегендерін білген соң, оларға қосылды.

Ликург пен Дельфи оракулы

Спарта қоғамында Дельфи оракуліне жиі кеңес және болжамдар алу үшін жүгінетін. Ликург Критке сапар шегіп, крит заң кодексін зерттегеннен кейін, Спарта қоғамына жаңа өзгерістер енгізер алдында Дельфи оракулінен басшылық сұрауға бекінді. Ликург оракулдің қанатын алса, оның беделіне байланысты құқығы күшейетінін білді. Оракул Ликургка: «Оның тілегі қабыл болды және Ликург заңдарын сақтайтын мемлекет әлемдегі ең танымал мемлекет болады» деді. Мұндай қолдаумен Ликург Спартаның жетекшілеріне барып, олардың қолдауын алды. Кейіннен Спартада оған батырлық құлшыныс жасалды және спарталықтар оған зор құрметпен қарады.

Ликургтың реформаланған институттары

Ликургтың еңбегімен көптеген спарталық институттар құрылды, бұл елдің билікке өрлеуіне септігін тигізді, бірақ одан да маңыздысы – оның азаматтарының Спартаға толық және ешқандай бөлінусіз адалдығын қалыптастырды, бұл оның басқару түрінде іске асырылды. Ликург спарталық "Гомоиои" – "Теңдердің" бастамашысы болды, азаматтардың (құлдар емес) мүлкі болған жоқ. Бұл радикалды өмір салты спартандықтарды сол кездегі басқа гректерден тағы да ерекшелендірді. Ликург Ұлы Ретраны жазуға тыйым салды. Ол ережелерді жай ғана жазып, адамдарға орындау үшін берудің орнына, заңдарын спартандықтардың мінез-құлқының бір бөлігі ретінде бойына сіңіріп, олармен берік байланыс орнатуды қалады. Бұл заңдарға икемділік береді, осылайша қажеттілік туғанда өзгеріп, дамуға мүмкіндік береді, қатты жазылған ережелерге сүйенбей. Осы жаңа жер бөлісін қолдау үшін Ликург Лаконияны 30 000 тең бөлікке, ал Спарта қаласына тиесілі бөлігін 9 000-ға бөлді; барлық бөліктер спартандықтарға таратылды. Гелоттар (спартандықтар Лакониядағы соғыстарында басып алған аймақтардың құлдары) жеке меншік иелеріне емес, жерге бекітілді; сондықтан барлық құлдар мемлекеттің меншігінде болды.

Ақшалай валюта

Ликург Спарта конституциясына алтын, күміс немесе басқа да құнды металдарды айналымға енгізуге және иеленуге тыйым салатын ереже қосты, оларды темір валютамен ауыстырды (оның дискілер немесе таяқшалар түрінде болғаны туралы хабарламалар бар). Плутарх жаңа валютаның темірден жасалғанын, қыздырылғаннан кейін сірке суына малынғанын жазды, бұл оны құрал жасауға қолдануға тым қатайтты. Бұл жаңа темір ақшаның өзіндік құны болмағандықтан, көлемді және тасымалдау қиын болды. Плутарх бұл әрекетті Спартаны сыртқы саудадан оқшаулаудың, шетелдік ықпал мен нарықтардың құлдырауына жол бермеу үшін ішкі өнеркәсіп пен қолөнерді дамытуға ынталандырудың жолы ретінде қарастырды. Осы ауыр валюта Спартаны ақша ұрлығына қатысты қылмыстардан құтқартты. Асханалар құрылғаннан кейін, барлығы бірдей тамақтанып, теңдік сезімін дамыта бастады. Плутарх бұл институтты он бес шамасындағы адамдардан тұратын топтардан ("syssitia" немесе "бірге тамақтану" топтары) құралғанын сипаттайды, олардың әрқайсысы ай сайын бір бушель ұн, сегіз галлон шарап, бес фунт ірімшік, екі жарым фунт инжір және ет немесе балық сатып алуға аздаған ақша әкелуге міндетті болды. Егер мүшелердің бірі құдайларға жеке құрбандық берсе, оның бір бөлігін асханаға жіберетін, ал егер мүше аң ауласа, өлтірген жануардың бір бөлігін асханалық достарымен бөлісу үшін жіберетін. Мұндай жеке құрбандықтар мен аң аулау – адамның асханада (syssition) емес, өз үйінде тамақтануын ақтауға болатын жалғыз себептер еді: әйтпесе, адамдар күнделікті асханалық достарымен бірге тамақтануға міндетті болды. Тіпті патшалар да асханаға қатысуға тиіс еді және әйелдерімен жеке баспанада тамақтануға құқығы болмады. Спарталық әйелдер көбінесе бір-бірімен бірге тамақтанып, уақыттарын өткізетін көрінеді, күйеулерімен немесе жеті жастан асқан ұлдарымен емес (төмендегі агоге туралы қараңыз). Ликург агогені балаларды жеке тәрбиелеуден бастады. Содан кейін ол оларды отрядтарға бөлді, шайқаста ең жақсы шешімдер қабылдайтын және қабілетті балаларға капитандық шен берді. Басқа балалар капитандықтарынан нұсқау алып, жазаланып, оларды мойынсұнуға үйрету үшін және дене мен рухты шыңдау үшін тәрбиеленді. Осы қатаң тәртіппен қатар, балалар да басының тік тұрғанын сақтауға және шайқаста жеңіске қалай жетуге болатынын үйренді. Ересектер балаларды бақылап, олардың жауынгерлік әлеуетін бағалау үшін бір-бірімен күресуге ынталандырды. Әр балаға жыл бойы киюге бір плащ берілді. Оларға жуынуға рұқсат берілмеді және жақын жердегі өзендерден алынған қамыстан өз төсектерін жасауға мәжбүр болды. Ликург құл әйелдердің еңбегі киіммен қамтамасыз етуге жеткілікті деп есептеді. Оның пікірінше, босандыру – еркін әйелдің ең маңызды қызметі. Сондықтан ол әйелдерді еркектермен бірдей дене шынықтырумен айналысуға шақырды. Сонымен қатар, ол әйелдер үшін де, ерлер үшін де жарыстар мен күш сынақтарын ұйымдастырды, егер екі ата-ана да күшті болса, олар күшті ұрпақ береді деп сенді. Ежелгі Спартадағы әйелдер жүгіру мен күрес сияқты іс-шараларға қатысты; кейінгі мәтіндерде найза мен дисканы лақтыру, бокс және панкратион туралы да айтылған. Ол әйелдерге дене шынықтырумен айналысуға мүмкіндік берді, соның арқасында балалар күшті денелерден туып, босануды оңай көтере алады. Кішкентай кезінен бастап әйелдер жас жігіттермен бірге жалаңаш түрде мерекелерге қатысуға міндетті болды. Кейде олар балаларды жақсарту керек жерлері туралы сындырып айтатын немесе жақсы орындаған балалар туралы әндер айтып, бәсекелестікке және күшті болуға деген құштарлықты тудыратын. Криттік конституция Ликургтың Спартадағы конституциясына әсер еткені айтылады. Ол бірінші болып Критке келді, онда олардың әртүрлі үкімет формаларын қарастырып, олардың арасындағы маңызды адамдармен танысып, кейбір заңдарын жақсы көріп, оларды өз елінде қолдануға шешім қабылдады, ал көп бөлігін пайдасыз деп санады. Ликургтың суреті АҚШ Жоғарғы сотының оңтүстік қабырғасындағы фризде де бейнеленген.