Кіріспе

Француз суретшісі, мүсіншісі, сәулетшісі және инженері (1620–1694)

Пьер Пол Пюже (16 қазан 1620 (немесе 31 қазан 1622) – 2 желтоқсан 1694) – француз барокко суретшісі, мүсіншісі, сәулетшісі және инженері. Оның мүсіндері эмоция, қайғы және драманы көрнекті түрде бейнеледі, осы арқылы ол Луи XIV стиліндегі классикалық және академиялық мүсіндерден ерекшеленді.

Өмірбаян

Пюже Марсель қаласындағы Пание жұмысшылар ауданында, тас қалаушы әкесінің үйінде дүниеге келді. Оның екі үлкен ағасы тас қалаушылар болып дайындалғандықтан, ол ағаш өңдеуші ретінде оқытылды. Он төрт жасында мансабын бастады, Марсель кеме жасаушылықтарында салынған галералардың күрделі ағаш әшекейлерін ойып жасады. Ол сонымен қатар суретші ретінде де дарыны бар еді.

Италия

1640 жылы ол құралдарын алып, Марсельден теңіз арқылы Италияның Ливорно қаласына, содан кейін Флоренцияға аттанды. Ол оюшы немесе суретші ретінде жұмысқа қабылдайтын ателье іздеді. Флоренцияда ол бірнеше әсемдік панельдерін ойып жасады, сосын жұмыс берушісінің жақсы ұсынысымен және сурет үлгілерімен Римге барып, барокко стилінің алғашқы шеберлерінің бірі Пьетро да Кортонаға өзін таныстырды. Ол Да Кортонаға Римдегі Барберини сарайының және Флоренциядағы Питти сарайының сәндік төбелерін бояуға көмектесті.

Марсель мен Тулон

Римдегі да Кортонамен үш жыл өткен соң ол Марсельге оралды, өзімен бірге итальян бароккосының сәндік талғамын әкелді. Ливорнода ол тосканалық галереялар мен соғыс кемелерінің аса әсем безендірілген барокколық әшекейлерінің, сондай-ақ Кортона төбелері үшін салған ойдан туған кемелердің суреттерін жасады. Ол оларды Франция флотының бас адмиралы Жан Арман де Майе Брезеге көрсетті және Францияның королевасы Аннаның атымен аталатын жаңа француз соғыс кемесі үшін оюлы медальонды жобалауға шақырылды. 1646 жылы бас адмиралдың қазасы оның теңіздік безендірудегі алғашқы жұмысын аяқтады. Ол көбінесе Аннибале Карраччи мен Рубенс стилінде діни туындыларды салуға кірісті. Сонымен қатар, 1649 жылы Тулон қаласының жаңа алаңдарына бірнеше қоғамдық фонтандар жасау тапсырылды. 1652 жылы Марсель соборы үшін крещение тағын жасауға шақырылды. 1662-1665 жылдары Марсель соборы үшін бірнеше картиналар салған. Ол суретші ретінде танылды, бірақ әлі де жалақысы аз болды; 1653 жылы Корпус Домини бауырластығы оған екі үлкен картина – Хлодвигтің крещениесі және Константиннің крещениесі (қазір Марсель өнер мұражайында) жасауға тапсырыс берді, олар үшін барлығы жүз қырық ливр төленді, сол кездегі жұмыстың көлеміне қарағанда өте аз сома еді. 1655 жылдың желтоқсанында ол тағы бір діни картинаны, «Сальватор Мундиді» аяқтады. Барлығы ол елу алты картина салғаны жазылған, оның он тоғызы 1868 жылы әлі де сақталғаны тіркелген. 1665 жылы ауыр сырқатқа шалдығып, дәрігерлердің кеңесімен сурет салудан толығымен бас тартты. 1650 жылы ол Тулон қаласында тұрды және сол жерде үйленді. Ол өзінің бар назарын мүсін жасауға бұрды. 1655 жылы ол Тулон қалалық әкімшілігінің кіреберісін мүсіндік безендіруге алғашқы маңызды тапсырысын алды; ол портқа қарап тұрған жаңа әкімшілік ғимаратта әлі де сақталған мүсіндік атланттармен сүйенген галерея жасады. Ол ғимараттың алдындағы кемежайда кемелерді түсіретін екі мықты жұмысшыны өзінің үлгісі ретінде пайдаланды. Олардың мүсіндегі беттері мен денелері иықтарына түскен салмақпен күресіп жатқандарын көрсетеді. Бұл жұмыс 1657 жылы аяқталды. Оған мың бес жүз ливр төленді, ал қала басшылары жұмысына риза болып, екі жүз ливр қосымша төледі. Оның еңбегі кеңінен мақталып, терракоттан көшірмелер жасалып, таратылды. Пьюже шамалы талантты суретшіден әйгілі мүсіншіге айналды.

Во-ле-Викомте және Генуя

Оның беделі Прованстан әрі тарады; оны Парижге шақырды және Жирардин есімді дворяннан екі мүсін жасауға тапсырыс алды, біреуі Геркулес, екіншісі Жер және Янус, Нормандиядағы шато үшін. Ол оларды 1660 жылдың шілдесінде Парижде аяқтады. Содан кейін корольдің қаржы министрі Николя Фукеден Вао-ле-Виконттегі Фукедің жаңа бағы үшін мүсіндер жасауға одан да маңызды тапсырыс алды, соның ішінде Фукедің жеке символы Геракл мүсіні де болды. Бұл мүсіндер мәрмәрден жасалмақ еді, ол өте қымбат және сол кезде Парижде сирек қолданылатын материал еді. Фуке Пюжетті Италияның Генуя қаласына жіберді, ол ең жақсы мәрмәр блоктарын жеке таңдап, алып келді. Саяхатқа дайындалып жатқанда, ол премьер-министр кардинал Мазариннің хатшысы Жан Батист Колберттен бірнеше мүсін жобалары бойынша ұсыныстар алды, бірақ Фукеге берген уәдесіне байланысты оларды қабылдамады. Колберт бұл немқұрайлықты ұмытпады. 1660 жылы Фуке Каррара мәрмәр кеніштеріне сапар шегіп, қалаған мәрмәрді таңдады, модель ретінде генуэздік теңізшіні таңдады және Генуяда «Галлияның Геркулесі» деп аталған мүсінді жасады. Бірақ 1661 жылдың 5 қыркүйегінде Фуке Колберттің айыптауымен, мемлекеттік қаражатты жеке пайдалануы үшін тұтқындалды және түрмеге қамалды. Фуке бағына тапсырылған мүсін кейіннен Колберттің қарапайым резиденциясы – Шэто-де-Сёға жіберілді. Қазір ол Луврде сақталады. Пюжет Италияда біраз уақыт тұруға шешім қабылдады, Рим мен Генуяға көптеген сапарлар жасады. Италиядағы басты демеушісі – итальяндық дворян Франческо Мария Саули болды. Осы кезеңдегі оның маңызды жұмыстарының бірі – Санта-Мария-ди-Кариньяно шіркеуінің бағаналары үшін жасалған екі монументальді мүсін, олар Әйіп Себастьян мен епископ Александр Паолиді бейнелейді. Олар 1663 жылы аяқталды және Бернинидің ықпалын көрсетті. Ол сондай-ақ француз меценаты Эммануэль Бригноль үшін Генуядағы Альберго шіркеуіне арналған «Таза ұғымдама» атты танымал мүсінді жасады. Генуя сенаты оған кеңес палатасын суреттеуді ұсынды, бірақ ол барлық назарын мүсінге жұмсау үшін бас тартты.

Тулон мен Марсель - теңіз архитектурасы

1669 жылы Францияға оралып, уақытын Тулон мен Марсель қалаларында өткізді. Оған француз әскери кемелерін безендіру басшысы лауазымы ұсынылды, бірақ оны қабылдамас бұрын Колбертке талаптарының тізімін жіберді. Ол жұмысшы емес, офицер ретінде қарастырылуын, сондай-ақ корольдің ресми суретшілері – суретші Шарль Ле Брун мен корольдік мүсінші Франсуа Жирардоннан гөрі, дизайнға соңғы шешімді қабылдау құқығын талап етті. Бұл Колбертке мүлдем қанағаттандырмады. Колберт француз флотының жаңа, ірі әскери кемесі «Royal Louis» кемесін безендіру жұмысын Пюжеге емес, Жирардонға тапсырды. Француз флотына жаңа кемелер қажет болды, ал Пюже он жаңа жауынгер кемені безендірумен қатар, флот штаб-пәтері үшін әсем жаңа ғимараттар жобалаумен жүктелді. Пюже Тулон қаласындағы басқа мүсіндік және көркемдік жобалармен жұмысын жалғастырды. Ол Лорг шіркеуі үшін мәрмәрден жасалған Құдай ана мен баланың үлкен тобын мүсіндеді, ал Тулон соборы үшін әлі күнге дейін сақталған монументалды ағаштан жасалған алтарь құрды. Сонымен қатар, ол Экс-ан-Прованс қаласындағы қалалық үйлерді және Марсельдегі бірнеше муниципалдық ғимараттарды, оның ішінде балық базарын (әлі де бар) және бастапқыда кедейлер мен жалқыларға арналған, қазір мәдени орталыққа айналған La Vieille Charité ғимаратын жобалады. Пюже теңіз архитектурасына қатысты көзқарастары, жаңа бекіністер комиссары Шевалье де Клервиллдің пікірлерімен қақтығысты. Клервилл Пюже жасаған барлық жоспарларды өзгертті, қажетсіз деп санаған безендіру элементтерін алып тастады және оның әсем жаңа бас кеңсесінің жобасын қабылдамады. Пюже Колбертке шағымданды, бірақ Колберт Клервиллдің жағын алды. 1669 жылдың соңында Пюже демалысқа шығып, кемежайдан өзінің дәстүрлі паналасы – Генуя қаласына кетті, онда ол бірқатар туындылар жасады, соның ішінде 1670 жылы жасалған «Құдай ана» мүсіні, қазір Сен-Филипп де Нери шіркеуінің ораториясында сақталуда. 1670 жылдың маусымында кемежайға оралғанда, ол жаңа офицердің басшылық ететінін және өзі бастаған кемелерді безендіру жұмысы басқаларға берілгенін білді. Ол сондай-ақ Колберттің нұсқауы бойынша, өзінің кез келген жұмысы Париждегі Ле Брун мен аға мүсіншілердің мақұлдауынан өтуі керектігін естіді. Ол тек өзіне тапсырылған нәрсені ғана жобалауға тиіс болды. Бұған қоса, Колберт жаңа аргумент келтірді: британдық кемелерде мүсіндік безендіру шамалы немесе мүлдем болмаған, және олар көбінесе шайқастарда жеңіске жеткен. Сондықтан француз кемелерінде де мүсін болмауы керек.

Марсель, сәулет және қала құрылысы

1672 жылы Пюжет әскери-теңіз арсеналында жұмыс істеуін тоқтатқан соң, туған жері Марсельге қайтып келді. Оның алғашқы жобасы – жаңа қалалық алаң және көше, Cours Saint Louis және rue Canabière. Ол Генуя қала құрылысы мен сәулетінен көп шабыттанды, ал көлемі жағынан барон Хаусман мен Наполеон III-нің Париждегі кейінгі қалалық жобаларына ұқсас болды. Сонымен қатар, ол Виль қонақ үйінің фасадын безендіру үшін патшаның елтаңбасы бейнеленген әсем мүсіндік тақта жасады. 1672 жылы құрылысы аяқталған, қазірге дейін қолданылып келе жатқан жаңа балық базары мен 1679 жылы салынған La Vieille Charité жобаларын жасады. La Vieille Charité бастапқыда қаңғыбастар мен мұқтаждарға арналған үй болса, қазір мәдени орталық ретінде қызмет етеді. Одан бөлек, Aix en Provence қаласындағы қалалық үйлерді, соның ішінде 1675 жылы салынған барокко стиліндегі Aiguilles қонақ үйін жобалады.

Версаль - Кротонның Милоны

Пюже әлі Версальдің жаңа бақшаларының мүсіндерін жасау үшін патшалық тапсырыс алған мүсіншілердің таңдаулы тобына қосылмаған еді. Ол әлі де Генуядан әлдебір сапалы мәрмәр блоктарын сақтап тұрды. 1671 жылы ол Колбертке екі үлкен мүсіннің эскизін жіберді: Милон Кротондық (қазір Луврде) және «Александр мен Диоген» (1685, қазір Луврде) бейнесі. Колберт Пюжеттің мінезін ұнатпаса да, оның шеберлігіне қызығушылық танытты; 1672 жылдың 13 мамырында ол Пюжетке екі мүсін жасауға тапсырыс берді. Пюже Марсель қаласының тапсырмаларымен айналысып, 1672 жылға дейін жұмысқа кіріспеді. Асығыс Колберт Пюжетке мүсін туралы есеп беруді талап етіп хат жазды және мәрмәр Пюжетке емес, патшалық үкіметке тиесілі екенін ескертті. Пюже Милонға бар күшін салды. Дегенмен, 1681 жылы, эскиздер жіберілгеннен кейін алты жыл өткен соң, мүсін әлі де аяқталмаған еді; ол тек 1682 жылдың тамызында ғана аяқталды. Пюжеттің «Кротондық Милон» (1682) мүсіні – үш метрге жуық биіктігі бар монументалды туынды, оның ең әсерлі және көркем жұмыстарының бірі. Овидийдің әңгімесін бейнелей отырып, мүсін атақты батыр, бірақ қазір қарт және әлсіз Милон Кротонға арыстанның шабуылын көрсетеді. Арыстанның тырнағымен жараланған сәтте Милонның бет-пішіні ауырсынудан бұрмаланып, қайғымен толы. Бұл жұмыс Колбертке ұнады, патшалық үкімет оны сатып алып, Версаль бағында маңызды орын берді. Осы уақытта Пюже Версаль үшін тағы бір монументалды мүсін – «Андромеданы» жасауға кірісті. Кольбер келесі жылы қайтыс болды, ал оның орнына корольдік ғимараттардың басқарушысы болып Франсуа Мишель ле Теллие, Лувуа маркизі тағайындалды. Кольберт қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң Лувуа Пюжетке оның басқа жұмыстары туралы есеп беруді сұрап хат жазды және оның жасын білгісі келді. Пюже өзінің алпыс жаста екенін және «Персей мен Андромеда» (1684 жылы аяқталды, қазір Луврде) монументалды мүсінімен, сондай-ақ «Александр мен Диоген» (1685 жылы аяқталды, Луврде) бейнесімен ынтамен жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. «Мен ұлы туындылар жасап өстім», - деп жазды Пюже Лувуаға, «Мәрмәр, оның көлемі қанша болса да, менің алдымда дірілдейді». Екі жұмыс та аяқталып, Тулон портында кемелерге тиеліп, Версаль бақшасына орналастырылды.

Марсель мен Людовик XIV мүсіні

1665 жылы ол Марсель портының жанында жаңа қалалық алаңды жобалау туралы ұсыныс жасады, оның орталық бөлігі ретінде портқа қарап тұрған XIV Людовик патшаның монументалды ат мүсіні орналастырылуы тиіс болды. Осы сияқты ескерткіштер Париж қаласындағы Вендом және Виктория алаңдарында салынған. Ол мүсінді де, алаңның архитектурасын да жобалады, ол шын мәнінде мүсінді толықтыратын сәнді мәрмәр бағаналармен қоршалған сопақ алаң болатын. Алайда, жобаны қаржыландыру міндеті Марсель қаласына жүктелді. Пюже 1687 жылғы 29 қарашада Версальге жасаған сирек сапарының бірінде жобаны патшаға жеке таныстыруға тырысты. Патша жобаға ризашылығын білдірді, сондай-ақ оның әйелі мадам де Ментенон да оған жоғары баға берді. Бірақ жақын арада патшалық бас архитектор Жюль Ардуэн Мансар овал алаңнан гөрі шаршы алаң салудың тиімдірек және тартымдырақ болатынын айтты, сондай-ақ жобаны қарапайымдау қажеттігін жеткізді. Мансар Вендом және Виктория алаңдарын да жобалаған еді, сондықтан оның пікірі патша тарапынан қабылданды, бұл Пюжеттің қатты ренішіне және ашуына себеп болды. Жоба жаңа жоспар бойынша жүзеге асырыла бастады. Мәрмәр мүсінге жеткізілді, ал Пюжеттің Генуядағы достары мүсінді жасау үшін керемет жылқы жіберді. Пюже өз ұстанымынан мойын бұрмады және қалалық алаң сопақ пішінде салынбаса, мүсінді жасамайтынын мәлімдеді. Эшевендер, яғни қалалық кеңес, қарапайым және арзан шаршы алаң дизайнын артық көретінін шешті, бірақ Пюже келіспеді. Пюже патшаны өз жобасын қабылдауға көндіру үшін тағы Версальге сапар шекті, бірақ патша онымен кездесуден бас тартты. Марсель эшевендері Пюжетен бас тартып, танылмаған мүсінші Клерионды таңдады, ал Пюжет жобадан шеттетілді. Нәтижесінде, алаң да, мүсін де салынбады. 1688 жылы Голландиямен соғыс басталғаннан кейін, жаңа архитектуралық жобалар уақытша тоқтатылды. Пюжеттің соңғы екі туындысы – «Александр мен Диоген» және «Марсель обасы» барельефтері болды. Қала тарихындағы трагикалық, бірақ батырлық оқиғаны бейнелейтін соңғы жұмысы аяқталмай қалды. Ол 1694 жылы қайтыс болғаннан кейін, бұл жұмыс Марсель қаласының Кеңес залына қойылды. 1882 жылы Адольф Андре Поре Бивиль-Бёвильдегі сарайдың аумағында Пюжеттің жоғалған мүсінін тапты. Ол Лорг шіркеуі үшін Құдай шеше мен баланың үлкен мәрмәр тобын жасады және Тулон соборында әлі күнге дейін сақталған монументалды ағаштан жасалған алтарьды құрыстырды. Лерна гидрасы бастапқыда Водрейль сарайында болған, ал қазір Руанның Көркем өнер мұражайында сақталуда. Марсельге жақын орналасқан Мон-Пюже тауы оның құрметіне аталған.

Өлім

Пюже 1694 жылдың 2 желтоқсанында Марсель қаласында жетпіс төрт жасында қайтыс болды. Ол Бақылаушылар монастыры шіркеуінің зиратына жерленді. Шіркеу де, зират та жойылды, оның қабірі қайда екенін көрсететін ешқандай белгі қалмаған.