Кіріспе

Артерия қабырғасының ішкі қабатында дегенеративті материалдың жиналуы

Атерома, немесе атероматоздық плак, – артерия қабырғасының ішкі қабатындағы қалыптан тыс материалдың жиналуы. Бұл материал көбінесе липидтер, кальций және әр түрлі мөлшерде талшықты дәнекер тінін қамтитын макрофаг жасушаларынан немесе олардың қалдықтарынан тұрады. Жиналған материал артерия қабырғасында ісік түзеді, ол артерияның қуысына (люменіне) кіріп, оны тарылтады және қан ағынын шектейді. Атерома – атеросклероз ауруының патологиялық негізі, ол артериосклероздың бір түрі болып табылады.

Белгілері мен симптомдары

Адамдардың көпшілігінде алғашқы белгілер жүрек артерияларындағы атероманың дамуынан туындайды, көбінесе жүрек ұстамасына алып келіп, одан әлсіздік пайда болады. Жүрек артерияларын бақылау қиын, себебі олар кішкентай (шамамен 5 мм-ден микроскоптық өлшемге дейін), кеуде қуысының тереңіне жасырынып, үздірілмей қозғалып тұрады. Сонымен қатар, барлық кең таралған клиникалық стратегиялар процедураның минималды құны мен жалпы қауіпсіздігіне баса назар аударады. Сондықтан атероманы анықтау және емге жауапты бақылауға арналған қазіргі диагностикалық әдістер өте шектеулі. Көбінесе қолданылатын әдістер – пациенттің шағымдары мен жүрек стресс-тестілеуі – атероматтық ауру өте қанағаттанарлық деңгейге жеткенше проблеманың ешқандай белгісін көрсетпейді, себебі артериялар атероманың көбеюіне жауап ретінде тарылмайды, керісінше кеңейеді. Қан ағынын төмен қарай немесе кейде жергілікті түрде (ангиограммада көрінетіндей) бұғаттап тастайтын, қалдықтар мен қан тіршектерін құратын тақташалардың жарылуы қан ағынын азайтады немесе тоқтатады. Бірақ осы оқиғалар кенеттен болады және стресс-тесттермен немесе ангиограммалармен бұрыннан анықтау мүмкін емес.

Механизм

Сау эпикардтық коронарлық артерия үш қабаттан тұрады: tunica intima, media және adventitia. Атерома және артерия қабырғасындағы өзгерістер көбінесе кішкентай аневризмаларға (ұлғаюларға) алып келеді, олар қабырғаның қосымша қалыңдығын өтеуге жеткілікті, бірақ люменнің диаметрі өзгермейді. Дегенмен, уақыт өте келе, әдетте, плакаттың үстіндегі люмендегі осал плакаттар мен қан тіршектерінің жарылуы салдарынан кейбір аймақтарда тамыр тарылуы (стеноз) дамиды. Сирек жағдайларда, артерия соншалықты үлкейеді де, айқын аневризмалық ұлғаю пайда болады. Бұл үш нәтиже де бір адамда әртүрлі жерлерде жиі кездеседі.

Стеноз және жабылу

Уақыт өте келе атероматтар көбінесе өлшемі мен қалыңдығы артып, артерияның айналасындағы бұлшықеттік орталық аймағын (медианы) кеңейтеді, бұл қайта құрылымдану деп аталады. Әдетте, қайта құрылымдану атероманың көлемін толықтыру үшін жеткілікті болады, сондықтан артерияның ішкі кеңістігінің (люмен) диаметрі өзгермейді, артерия қабырғасының көлденең қимасының шамамен 50% атероматты тіндерден тұрады. Егер хирургиялық тұрғыдан артерия ретінде жұмыс істеуге ауыстырылмаса, мысалы, айналма жол операциясында.

Диагностика

[[File:Blausen 0052 Артерия қалыпты vБлокированная сосудица. Атеросклероздық бөртпеге байланысты қалыпты қан тамырлары мен ішінара бұғатталған қан тамырларын салыстыратын иллюстрация. Үлкендеуді және люменнің тарлуын байқаңыз. Майлы жолақтар пайда болғаннан кейін бір-екі жыл ішінде артериялық ортаның тегіс бұлшық еттерінде анықталуы мүмкін. Атеросклерозды, әсіресе осал плакатты (оқшауламайтын немесе жұмсақ плакатты) анықтау үшін интервенциялық және интервенциялық емес әдістер қазіргі уақытта ғылыми-зерттеу және клиникалық тәжірибеде кеңінен қолданылады. Артериялық қабырғаның қалыңдығын сканерлеу (CIMT-ті B режиміндегі ультрадыбыстық зерттеу арқылы өлшеуге болады) әдісін Американдық жүрек қауымдастығы атеросклерозды анықтаудың ең пайдалы әдісі ретінде ұсынды және қазір ол анықтауға арналған алтын стандарт болуы мүмкін. Интраваскулярлық ультрадыбыс – қазіргі кезде тірі адамдардың ішінде атероманы анықтау және өлшеудің ең сезімтал әдісі, бірақ шығын мен денеге инвазивтілігі салдарынан шектеулі қолданыста. Жоғары жылдамдықты ЭБТ машиналарын немесе жоғары ажыратылатын спиральді компьютерлік томографияны пайдалану плакаттағы кальцификацияны анықтаудың ең тиімді әдісі болды. Алайда, атероманың ішінде кальцификацияның салыстырмалы түрде үлкен аймақтары болуы керек, олар КТ сканерінің бағдарламалық жасақтамасы басқа қоршаған тіндерден ерекшеленетін ~130 Хаунсфилд бірліктерінің жеткілікті үлкен аймақтарын құруы керек. Әдетте, мұндай аймақтар жүрек артерияларында атерома пайда болғаннан кейін 2-3 онжылдық өткеннен кейін пайда болады. Кішірек, дақтайған плакаттардың болуы миокард инфарктісіне дейін өрлеуі үшін қауіптірек болуы мүмкін. Артериялық ультрадыбыс, әсіресе артерияның қалыңдығын өлшейтін артериялық артериялардың ультрадыбысы, аурудың өршуін ішінара бақылауға мүмкіндік береді. 2006 жылы қалыңдығы, әдетте, интима-медиа қалыңдығы (IMT) деп аталады, клиникалық өлшенбейді, бірақ оны кейбір зерттеушілер 1990-шы жылдардың ортасынан бастап артериялық қабырғалардағы өзгерістерді бақылау үшін қолданған. Дәстүрлі түрде, клиникалық каротидтік ультрадыбыстар тек қан ағынының шектелу дәрежесін, яғни стенозды бағалайды, бұл аурудың өте едәуір дамыған кезеңінің салдарынан пайда болады. Ұлттық денсаулық институты медицина зерттеушісі Кеннет Оуриелдің басшылығымен 5 жыл бойы 5 миллион доллар көлемінде зерттеу жүргізді, ол интраваскулярлық ультрадыбыс техникаларын атеросклероздық плакаттарға қатысты зерттеді. Алдын-ала клиникалық дәрігерлер жеке науқастарда аурудың прогрессиясын немесе тұрақтылығын өлшеу және бақылау үшін IMT өлшемін қолдана бастады. Ангиография 1960 жылдан бері атероманы бағалаудың дәстүрлі тәсілі болып табылады. Алайда, ангиография артериялық люмендегі қанмен араластырылған бояудың қозғалыс немесе тұрақты бейнелерін ғана көрсетеді және ешқашан атероманы көрсетпейді; артериялардың қабырғасы, оның ішінде артериялық қабырғадағы атерома да көрінбейді. Бұл ережеден ерекшелігі – өте дамыған атерома, қабырғадағы кеңінен кальцификациямен, қарт адамдарда радиожиілік сақинасы сияқты галоны көруге болады, әсіресе артериялық люмендер көрініс тапқан кезде. Кардиологтар мен радиологтар әдетте қан тамырларын тану үшін кальцификация көлеңкелерін angiogram кезінде контрастты заттарды енгізуден бұрын іздейді.

Зерттеу тарихы

Дамыған елдерде халық денсаулығының жақсаруымен, инфекциялық бақылаудың күшейтілуімен және өмір ұзақтығының артуымен атерома процестері қоғам үшін маңызды проблемаға және ауыртпалыққа айналды. Атеромалар мүгедектік пен өлімнің негізгі себебі болып табылады, 1960 жылдардың басынан бері (науқастың жасына қарай түзетілген) жайлы жақсару тенденциясына қарамастан. Осылайша, осы мәселені жақсырақ түсіну, емдеу және алдын алу үшін күш-жігер жалғасуда. АҚШ деректеріне сәйкес, 2004 жылы ерлердің 65%-ы мен әйелдердің 47%-ы үшін жүрек-қан тамырлары ауруының алғашқы белгісі миокард инфаркті (жүрек ұстамасы) немесе кенеттен өлім (белгілер пайда болғаннан кейін бір сағат ішіндегі өлім) болып табылады. Артериялық қан ағынын бұзатын оқиғалардың көп бөлігі 50%-дан кем люмен тарылуы бар жерлерде орын алады. Жүрек стресс-тестілеуі, дәстүрлі түрде қан ағынының шектелуіне арналған ең көп қолданылатын инвазивті емес тестілеу әдісі, әдетте 75%-дан астам люмен тарылуын ғана анықтайды, бірақ кейбір дәрігерлер кейде 50%-ға дейін анықтай алатын ядролық стресс-тестілеуді ұсынады. Алдын ала атероманың асқынуларының кенеттен пайда болуы, осал плактар (толық жабылмаған немесе жұмсақ плактар) 1950 жылдардан бері жансақтау бөлімдерінің және күрделі медициналық және хирургиялық араласулардың дамуына әкелді. Ангиография және кейінірек жүрек стресс-тестілеуі стенозды визуалды немесе жанама түрде анықтау үшін басталды. Содан кейін шунт операциясы жасалды, ол тамырларды, кейде артерияларды стеноздың айналасынан ауыстыруға мүмкіндік берді, ал соңғы кезде ангиопластика, енді стенттерді қоса, соңғы уақытта дәрімен қапталған стенттерді пайдалану арқылы стенозды кеңейтуге қолданылады. Бірақ осы медициналық жетістіктерге қарамастан, стенокардия белгілерін азайтуға және қан ағынының төмендеуіне қарамастан, атероманың жарылуы негізгі проблема болып қала береді және тіпті ең жылдам, ірі және білікті медициналық және хирургиялық араласуға қарамастан, кейде кенеттен мүгедектікке және өлімге әкеледі. Кейбір клиникалық зерттеулерге сәйкес, шунт операциясы мен ангиопластика процедуралары жалпы өмір сүру ұзақтығын жақсартуға минималды әсер етеді, тіпті әсер етпейді. Шунт операцияларының өлім-жітімі 1-ден 4%-ға дейін, ал ангиопластиканың өлім-жітімі 1-ден 1,5%-ға дейін құрайды. Бұған қоса, осы тамырлық араласулар көбінесе науқас белгілерді сезінгеннен кейін, көбінесе жартылай мүгедектікке ұшырағаннан кейін ғана жасалады. Сондай-ақ, ангиопластика мен шунт операциялары болашақта жүрек ұстамасының алдын алмайтыны анық. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын пайда болған атероманы түсінудің ескі әдістері аутопсия деректеріне негізделген. Аутопсия деректері майлы жолақтардың балалық шақта пайда болатынын және ондаған жылдар бойы баяу, симптомсыз дамитынын көрсетті. Иондаушы сәулелендіруді қолданбайтын инвазивті емес әдіс ретінде МРТ-ге негізделген әдістер аурудың прогрессиясы мен регрессиясын бақылауда болашақта қолданылуы мүмкін. Визуализация әдістерінің көпшілігі зерттеулерде қолданылады, олар пациенттердің көпшілігі үшін кеңінен қол жетімді емес, маңызды техникалық шектеулері бар, кеңінен қабылданбаған және әдетте медициналық сақтандыру компанияларымен қамтылмайды. Адамдарды клиникалық зерттеулер нәтижесінде емнің тиімділігі атероманың өсу процесін баяулату, тоқтату және тіпті ішінара кері қайтару болып табылады. Бірнеше перспективалық эпидемиологиялық зерттеулер, соның ішінде Атеросклероз қаупі бойынша қауымдастықтар зерттеуі (ARIC) және Жүрек-қан тамырлары денсаулығы зерттеуі (CHS), каротидтің ішкі қабықшасының қалыңдығының (CIMT) жүрек миокард инфарктісі және инсульт қаупімен жүрек-қан тамырлары ауруының тарихы жоқ науқастарда тікелей байланыстылығын растады. ARIC зерттеуі 1987 және 1989 жылдар аралығында АҚШ-тың төрт аймағында 5 пен 65 жас аралығындағы 15 792 адамды қамтыды. Бастапқы CIMT өлшенді және өлшеулер 4-7 жылдық интервалмен каротидтің B режиміндегі ультрадыбыстық зерттеу арқылы қайталанды. CIMT-нің жоғарылауы CAD қаупінің жоғарылауымен байланысты. CHS 1988 жылы басталды және 65 жастан асқан 4476 адамда миокард инфарктісі және инсульт қаупімен CIMT байланысы зерттелді. Шамамен алты жылдық бақылаудан кейін CIMT өлшеулері жүрек-қан тамырлары оқиғаларымен байланысты болды. Азия, Африка, Таяу Шығыс және Латын Америкасындағы Paroi artérielle et Risque Cardiovasculaire (PARC AALA) тағы бір маңызды ірі масштабты зерттеу, онда Азия, Африка, Таяу Шығыс және Латын Америкасының елдерінен 79 орталық қатысты, және CIMT-нің этностық топтарға сәйкес таралуы және Фрамингем жүрек-қан тамырларының көрсеткішімен байланысы зерттелді. Көп сызықты регрессиялық талдау CIMT-нің жоғарылауымен Фрамингем жүрек-қан тамырларының көрсеткішінің жоғарылауымен байланысты екенін көрсетті, сондай-ақ географиялық айырмашылықтарға қарамастан каротидтік плактармен байланысты екенін көрсетті. Cahn және басқалар 152 науқасты, соның ішінде коронарлық артериялық ауруы бар науқастарды 6-11 ай бойы каротидтік артерия ультрадыбыстық зерттеуі арқылы бақылады және осы кезеңде 22 тамырлық оқиғаны (миокард инфарктісі, өтпелі ишемиялық шабуыл, инсульт және коронарлық ангиопластика) анықтады. Олар каротидтік атеросклероздың осы инвазивті емес әдіспен өлшенгені коронарлық артериялық науқастарда болжамдық мағынаға ие екенін тұжырымдады. Роттердам зерттеуінде Bots және басқалар 55 жастан асқан 7983 науқасты орташа есеппен 4,6 жыл бойы бақылады және осы кезеңде 194 жаңа миокард инфарктісін анықтады. Миокард инфарктісі тобында CIMT басқа топқа қарағанда айтарлықтай жоғары болды. Demircan және басқалар жедел коронарлық синдромға шалдыққан науқастардың CIMT тұрақты стенокардияға шалдыққан науқастарға қарағанда айтарлықтай жоғары екенін анықтады. CIMT-нің максималды мәні 0,956 мм болғанда, ангиографиялық CAD-ны болжау үшін 85,7% сезімталдық және 85,1% спецификалықтік көрсетілген. Зерттеу тобы тұрақты стенокардия белгілерімен кардиологиялық амбулаториясына түскен науқастардан тұрды. Зерттеу CIMT-нің маңызды CAD бар науқастарда маңызды емес коронарлық зақымдар бар науқастарға қарағанда жоғары екенін көрсетті. Орташа ішкі қабықша кешенінің қалыңдауы 1,0-нан артық болғанда маңызды CAD болжады. Қатысқан коронарлық тамырлар санының артуымен CIMT-нің айтарлықтай жоғарылауы байқалды. Әдебиеттерге сәйкес, CIMT CAD болғанда айтарлықтай жоғары екені анықталды. Бұдан әрі CIMT қатысқан тамырлар санының артуымен жоғарылады және ең жоғары CIMT мәндері сол жақ басты коронарлық тамырға қатысқан науқастарда байқалды. Алайда, клиникалық зерттеулер клиникалық және медициналық дәлелдерді ұсынуда баяу болды, өйткені атеромалардың симптомсыз болуы оларды зерттеуді әсіресе қиын жасайды. Үміт беруші нәтижелер каротидтік ішкі қабықша қалыңдығын сканилеуді (CIMT B режиміндегі ультрадыбыстық зерттеу арқылы өлшенуі мүмкін), гомоцистеин - ақуызды жеңілдететін, B дәрумендерін, сондай-ақ мойын каротидтік артериясының плак көлемін және қалыңдығын, тіпті соңғы сатыдағы ауруларда да азайтуды қолдану арқылы алынды. Бұған қоса, атероманың дамуын қозғаушы факторларды түсіну күрделі, көптеген факторлар қатысады, олардың кейбіреулері ғана, мысалы липопротеиндер, одан да маңыздысы липопротеин субкласс талдауы, қандағы қант деңгейі және гипертония жақсы зерттелген және зерттелген. Соңғы уақытта атеросклероздың жануарлар модельдерінде атерома прогрессиясына қатысатын туа пайда болатын қабынуды тудыратын макрофагтарды ынталандыратын немесе тежейтін күрделі иммундық жүйе үлгілері жайлап жақсырақ анықталуда.