Кіріспе

Орыс орфографиясы – орфографиялық дәстүр, ол әріп жазу мен тыныш белгілерді қамтиды деп саналады. Орыс әріп жазуы, практикалық тұрғыда көбінесе дыбырлық сипатқа ие, морфологиялық және фонетикалық принциптердің қосындысы болып табылады, сондай-ақ бірнеше этимологиялық немесе тарихи формалары мен сирек грамматикалық ажыратымдары бар. Тыныш белгілер, бастапқыда Византиялық грек тіліне негізделген, XVII және XVIII ғасырларда француз және неміс орфографиясының үлгілерімен қайта жаңартылды. IPA транскрипциясы, басымды емес буынның дауысын әлсіретуін көрсетуге тырысады. Бұл дыбыстар стандартты тілге тән; басқа диалекттерде дауысты дыбыстардың айтылуында едәуір айырмашылықтар болуы мүмкін.

Есімнің жазылуы

Орыс тілі кириллицаның қазіргі нұсқасымен жазылады. Орыс тілінің әліпбиінде көбінесе ретсіз диграфтар қолданылмайды. Қатты және жұмсақ таңбаларды қолданудан басқа, олардың жеке дауыстық мәні болмаса да, дауыссыз әріптерден кейін келуі мүмкін, ешбір дыбыс бір әріптен артықпен белгіленбейді.

Этимологиялық принцип

Орыс тілінің көне фонетикасының көп бөлігін сақтап қалғаны тарихи немесе этимологиялық принциптің (ағылшын, француз және ирланд тілдерінде басым) маңыздылығын азайтыпты. Я-ды айту ережесіндегі өзгерістерді көрсету және бірдей дыбысталатын әріптерді болдырмау үшін жазу жүйесі түзетілгендіктен, жүйелі мысалдар тек кейбір шет тілдерінен алынған сөздерде және есімдік, сондай-ақ етістік жалғауларында кездеседі, олардың барлығы да әрқашан айтылғандай жазылмайды. Мысалы:

русского – «орыс» сөзінің еркек және орталық есімдіктердегі жіктеу жалғауы (бірлік).

Негізгі символдар

Тоқ (кезең) (.), қос нүкте (:), жартылай нүкте (;), үтір (,), сұрақ белгісі (? ), леп белгісі (! ), және эллипс белгісі ( ) – жалпы еуропалық тілдерде қолданылатын негізгі тыныс белгілеріне (знаки препинания) ұқсас және олардың қолданылу принциптерімен үйлеседі. Қос нүкте тек енгізу мақсатында ғана қолданылады, және ешқашан, көне ағылшын тіліндегідей, жартылай нүкте мен тоқ арасындағы аралық кездесетін үзілісті көрсету үшін қолданылмайды (салыстырыңыз: Х. В. Фаулер, "Ағылшын тілінің патшасы", 1908).

Үтірлерді қолдану

Үтір кіріспе сөздердің соңында, қарапайым анықтамалардың екі жағында және барлық бағынысты сөйлемдерді бастау үшін қолданылады. Ағылшын тіліндегі шектеулі және шектеусіз сөйлемдер арасындағы айырмашылық жоқ: Итак, царя свергли! Осылайша, патша құлатылды! Кеше қағып өлтірген адам қайтыс болды. Кеше сен қағып өткен адам өлді. Бұл ерекше құбылыс, туралы газеттерде жиі жазады, ғылыми түсіндірмесіз қалған күйінде. Бұл таңғажайып құбылыс туралы баспасөз жиі хабарлайды, бірақ ғылым оны әлі күнге дейін түсіндіре алмай отыр.

Қабырғадағы өрнектер

Бұл жақшалардың халықаралық белгісімен енгізіледі. Дегенмен, олардың қолданылуы көбінесе толыққанды қосымша мәліметтерге ғана шектеледі, ағылшын тіліндегідей, апозицияны көрсету үшін емес.

Есімнің жазылуы

Көптеген тілдердегідей, бұл тілде де жазу бұрынғыда фонемалық жақынрақ және біркелкі емес еді. Дегенмен, Мелетий Смотрицкий (1620-шы жылдар), Ломоносов (1750-шы жылдар) және Грот (1880-шы жылдар) сияқты көрнекті грамматиктердің ықпалы морфология мен этимологияның мұқият қолданылуын қамтамасыз етті. Бүгінде морфологиялық және фонетикалық принциптер арасындағы тепе-теңдік орнаған. Этимологиялық өзгерістер дәстүр мен әдет-ғұрыптар арқылы сақталып келеді, бірақ олардың фонетикалық емес жазылуы кейде реформа талаптарына орын берді (мысалы, 1900–1910 жылдар, 1960–1964 жылдар). Орфографиядағы тұрақсыздық пен осыған байланысты дау тудыратын басты мәселе: кейбір грамматикалық қағидалардың күрделілігі (немесе тіпті дұрыстығы), әсіресе құраушы морфемалардың біріктіріліп, дефиспен қосылып немесе бөлек жазылуына қатысты. Бұл екі мәселе XIX ғасырдың ортасынан бері ғылыми пікірталас нысаны болып келеді. Бұрынғыда, сөйлегіш тілдегі қатаң және жұмсақ дауыстардың жұптасуындағы дауыстылардың қайсысын – қалыпты немесе жұмсақтанған түрлерін – таңдау туралы көптеген күмәндер болды. Алайда, бұл мәселе фонетикалық және грамматикалық принциптерді (және аз дәрежеде этимологиялық принциптерді) қолдану арқылы шешілген сияқты, нәтижесінде күрделі, бірақ ішкі логикасы бар орфографиялық ережелер жиынтығы құрылды. 2000–2001 жылдары 1956 жылғы кодекске ұсақ өзгерістер енгізу ұсынылды. Бірақ ол халықтың наразылығына тап болып, ресми түрде қабылданбады.

Іс жүзінде іске асыру

1917 жылдың желтоқсанында А. В. Луначарский басқарған Халық ағарту комиссариаты «Барлық мемлекеттік және үкіметтік мекемелер мен мектептер ешқандай кешігусіз жаңа орфографияға көшуі керек. 1918 жылдың 1 қаңтарынан бастап барлық мемлекеттік және үкіметтік басылымдар, мерзімді және мерзімді емес басылымдар жаңа үлгіде басылуға тиіс» деген жарлық шығарды. Бұл жарлық мамыр айындағы Ассамблея ұсынған ұсыныстарға дерлік толық сәйкес келіп, шағын түзетулермен бірге 1918 жылдың қазан айында Халық Комиссарлары Кеңесі шығарған жарлықтың негізін құрады. Бұған қоса, бастапқыда жұмысшылар да әліпби реформасын сынай бастады, оның ресей тілін кедейлетіп, көркемдігінен айыратынын айтты. Осылайша, жеке басылымдар ескі (немесе жалпы алғанда, қолайлы) орфографияны ресми түрде қолдануға мүмкіндік алды. Жарлық бұрынғы қағида бойынша оқытылған адамдарды қайта оқытуға тыйым салды. Ескі де, жаңа қағидаларды бұзған жазу қате деп есептелді. Бірақ іс жүзінде Кеңес үкіметі баспа өндірісіне монополия орнатып, жарлықтың орындалуын қатаң бақылады. Баспалардан І, Ѳ, Ѣ әріптерін ғана емес, сонымен қатар Ъ әрпін де күштеп алып тастау жиі кездесетін жағдай болды. Осының салдарынан, ъ әрпінің орнына апострофты бөлу белгісі ретінде қолдану кеңінен тарады (мысалы, под’ём, ад’ютант, подъём, адъютант орнына), және бұл реформаның бір бөлігі ретінде қабылдана бастады (дегенмен, Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығының әріптік тұрғысынан алғанда, мұндай қолданыстар қателік болып есептелгенімен). Жаңа орфографияны енгізуге қарсылық көрсеткендер халық жауы деп танылып, атылуға жазаланды. Дегенмен, 1929 жылға дейін кейбір ғылыми басылымдар (ескі еңбектерді, құжаттарды немесе революцияға дейін басылған материалдарды жариялаумен байланысты) титулдық беттері мен көбінесе алғы сөздерін ескі орфографияда шығарды.

Қарапайымдастыру

Реформа айтылуда қолдау таппаған орфографиялық ережелердің санын азайтты, мысалы, көпше түріндегі гендерлік айырмашылық және ять арқылы жазылатын сөздердің ұзақ тізімін жаттау қажеттілігі (осы тізімнің құрамы лингвистер арасында пікірталас тудырды, ал әртүрлі орфографиялық анықтамалар бір-біріне қайшы келді). Реформа жазу және жинақтауда үнемдеуге әкелді, Лев Успенскийдің есебуынша, сөздердің соңындағы Ъ жойылғандықтан, жаңа орфографиядағы мәтін үштен біріне қысқарды. Реформа орыс әліпбиінен толыққандай дыбыстас графемалар жұбын алып тастады (яғни, Ѣ және Е; Ѳ және Ф; сондай-ақ И, І және Ѵ үштігін), әліпбиді орыс тілінің нақты фонологиялық жүйесіне жақындастырды.

Сын

Сыншылар пікірінше, тек осы жақты білдіру үшін Ии әрпін таңдау және Іі әрпін жою "тілді жеңілдету" мақсатын күштен шығарды, себебі Ии көбірек орын алады және одан әрі, кейде Шш әрпінен ажырату қиын. Бұл, әсіресе, қырқыс дау тудырды, өйткені бұл әйелдік есімдіктер тілге терең сіңіп, жазушылар мен ақындар тарапынан кеңінен қолданыс тапқан. З/с-пен бітетін префикстер өзгеріске ұшырады: енді олардың бәрі (с-ден басқа) дауыссыз дыбыстар алдында с-пен, ал дауысты дыбыстар мен дауыстылар алдында з-пен бітеді (разбить, разораться, бірақ расступиться). Бұрын префикстер фонетикалық (қазіргідей) және морфологиялық (әрқашан з) жазудың үйлесімділігін көрсеткен; 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қабылданған стандартты ереже: с, без, ч(е)рез әрқашан осылай жазылатын; ал басқа префикстер с-ден басқа дауыссыз дыбыстар алдында с-пен бітіп, қалған жағдайларда з-бен бітетін (разбить, разораться, разступиться, бірақ распасться). 19 ғасырдың басындағы еңбектерде кейде ц, ч, ш, щ дыбыстары алдында да з қолданылған.