Кіріспе

1904 жылы Генри Джеймстің "Алтын тостаған" романы жарық көрді. Англияда өтетін бұл күрделі, жанындағы зерттеу неке және ізгіліксіздік тақырыбын қамтиды және кейбір сыншылардың пікірінше, Джеймстің шығармашылық жолының "маңызды кезеңін" аяқтады. "Алтын тостаған" әке мен қыздың, сондай-ақ олардың әйелдері мен күйеулері арасындағы қарым-қатынастардың тым құрылысқан түйінін зерттейді. Роман негізгі кейіпкерлердің санасына терең және дерлік толығымен ден қояды, кейде едәуір бөлшектерге толы, бірақ сонымен бірге терең түсініктерге де ие.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Принц Америго, кедей, бірақ харизматикалық итальяндық дворяны, Лондонда толғау Адам Вервердің жалғыз баласы Мэгги Вервермен некеде. Ол жерде ол тағы бір жас американдық Шарлотта Стэнтпен және Римдегі күндері бұрынғы сүйіктісімен кездеседі; олар миссис Ассингхемнің қонақ бөлмесінде кездесті. Шарлотта бай емес, сондықтан олар үйленбеген. Мэгги мен Шарлотта бала кезінен бері жақын дос болғанмен, Мэгги Шарлотта мен Америгоның бұрынғы қарым-қатынасын білмейді. Шарлотта мен Америго Магиге арналған үйлену тойына арналған сыйлық сатып алуға бірге барады. Олар қызықты дүкенді тауып алады, онда дүкен иесі оларға ежелгі алтынға боялған кристалл ыдыс ұсынады. Шарлоттаның ыдысты сатып алуға ақшасы жоқ, ал принс оны сатып алудан бас тартады, өйткені ол жасырын ақау бар деп күдіктенді. Мэгги үйленгеннен кейін, әкесі жалғыздыққа ұшырап қалды деп қорқады, өйткені олар жылдар бойы жақын болғандықтан, ол оны Адамның ұсынысын қабылдайтын Шарлоттаға ұсыныс жасауға көндіреді. Тойдан кейін Шарлотта мен Америго бір-біріне қосылады, өйткені олардың жұбайлары некелеріне қарағанда әке-қыз қарым-қатынасына көбірек қызығушылық танытады. Америго мен Шарлотта бір-бірімен құшақтасып, содан кейін бір күнді собор мен қонақүйге бірге өткізеді, бірақ олардың жыныстық қатынаста болғаны немесе болмағаны екіталай болып қала береді. Мэгги екеуіне күдік арта бастайды. Сол күні ол да сол дүкенге барып, олар бас тартқан алтын ыдысты сатып алады. Саудагер өзіне төлеген жоғары бағаға өкініп, Мэггиге келіп, артық баға төлегенін мойындайды. Ол үйінде Америго мен Шарлоттаның суреттерін көреді. Ол Мэггиге үйлену тойының қарсаңында жұптың сауда сапары мен оның дүкенінде болған жақын әңгіме туралы айтады. (Олар итальян тілінде сөйлеген, бірақ ол тілді түсінеді.) Мэгги Америгомен бетпе-бет келеді. Ол оны Шарлоттадан ажырату үшін құпия науқан бастайды, бірақ олардың әкесіне ешқашан жария етпейді. Сондай-ақ, Шарлоттадан өзінің білімі туралы жасырып, олардың достығына ешқандай өзгеріс енгізбей, әкрен-әкрен әкесіне әйелімен Америкаға оралуға көндіреді. Бұрын Мэггиді нағыз америкалық, жетілмеген адам деп санағаннан кейін, ханзада әйелінің нәзік дипломатиясына таңғалды. Роман Адам мен Шарлотта Вервердің Америка Құрама Штаттарына кетуімен аяқталады. Америго Магиден басқа ештеңе көрмейді дейді және оны құшақтап алады.

Әдеби мәні және сын

"Алтын тостаған" романының төрт басты кейіпкерге ден қоюы, оның күшін ғана емес, ерекше клаустрофобиялық сезімін де сыйлайды. Сыншылардың пікірінше, Джеймстің жазу жолының үшінші кезеңінде жазылған "Алтын тостаған" романы, оның соңғы туындыларына тән тығыз стильде (көбінесе "кейінгі стиль" деп аталады) жазылған. Бұрынғы туындыларымен салыстырғанда, бұл роман кейіпкерлер санының азаюымен ерекшеленеді, бірақ жазу өте күрделі әрі терең. Гор Видал мұндай сөз тіркестерінің көптігін Джеймстің сол кездегі романдарын өзі жазудың орнына стенографтарға диктанттап беру әдетімен байланыстырды. Видалдың ойынша, "Алтын тостаған", сондай-ақ "Көктің қанаттары" (1902) және "Елшілер" (1903) романдары Джеймстің риторикалық стильін бейнелейді, ол "шешімсіз күрделі, әзілге толы, күтпеген, көптеген жағдайда тікелей айтудың орнына эвфемизмдерді қолданады, ал қашып кету немесе эллипсис болған жерде кенеттен нақтылыққа ұмтылады". Роберт МакКрам бұл романды "The Guardian" журналының 100 үздік романының тізіміне енгізіп, оны "таңғажайып, лабиринттей, қорқынышты және көбінесе клаустрофобиялық повесть" деп сипаттады. Автор Колм Тойбин "Алтын тостағанды" Генри Джеймстің ең жақсы туындысы деп атады, себебі Джеймс кейіпкерлер санын төртке дейін "қайта жаңартып" жіберді. Ол Джеймстің сананы бейнелеу стилін "бұйрықтар, қосалқы бұйрықтар, өзгертулер, толықтырулар және кейде терең ойлардың жүйесі" деп сипаттайды, бұл Джеймс Джойс пен Вирджиния Вульфтың сана ағыны стиліне алдын ала жол ашты. Ал автор Ребекка Уэст бұл роман туралы: "Генри Джеймстің дарынында қыс түсті" деп жазды. Сыншылар алтын тостақтың символизмінің күшті екенін атап өтті, ол кейіннен толыққанды әсер етпеуі мүмкін сахнада сындырылады. 1998 жылы "Modern Library" журналы "Алтын тостағанды" XX ғасырдың ең үздік 100 ағылшын романының тізіміне 32-орынға қойды. Кейбір сыншылардың пікірінше, "Алтын тостаған" Джеймстің жанкүйері болған Айрис Мердокқа шабыт берді, әсіресе оның "Кесілген бас" романына. Романның атауы Екклесиаст кітабының 12-тарауынан алынған: "Күміс жіп үзілмесін, алтын тостақ сынбасын, құдық жанындағы құмыра сынбасын, суар жанындағы дөңгелек сынбасын. Содан кейін топырақ бұрынғы күйіне қайтады, ал рух Құдайға, оны берген Құдайға қайтады. Уағыздаушы былай дейді: "Барлығы бекершілік, бәрі де бекер".

Кино, теледидар немесе театрлық бейімделулер

1972 жылы BBC Джек Пулманның сценарийімен, Гейл Хунникат Шарлотта рөлінде, Барри Морс Адам Вервер рөлінде, Джилл Таунсенд Мэгги рөлінде, Дэниел Масси Принц рөлінде, ал Сирил Кусак Боб Ассингхэм рөлінде, ептілікпен баяндаушы ретінде ұсынылған, Генри Джеймс стиліндегі оқиғаның дамуына түсініктеме берген алты сағаттық теледидарлық нұсқасын жасады. Masterpiece Theatre-да көрсетілген бұл нұсқа АҚШ-та түсірілген "Мерчант Айвори" фильміне қарағанда кітапқа көбірек адал болды. 2000 жылы "Алтын тостаған" фильмін Джеймс Айвори режиссерлік еткен "Мерчант Айвори Продакшнс" түсірді, онда Ума Турман, Ник Нолт, Кейт Беккинсейл және Джереми Нортам ойнады. Рут Правер Джабваланың бейімделуі кейбір жағынан Джеймстің романынан өзгеше. Кітапта Шарлотта – айналасындағыларды бір қарауымен немесе күлімсіреуімен манипуляциялайтын, басқаратын, моральдық принциптері жоқ кейіпкер, ал фильмде Шарлотта қандай да бір психикалық аурудан зардап шегетіндей көрінеді, паранойя мен мақтанғанына ұқсайтын сүйіспеншіліктің белгілерін көрсетеді.

Басты басылымдар

Генри Джеймс, "Алтын тостаған" (Wordsworth Classics, 2000), ред. Никола Брэдбери,