Кіріспе

Грек-рим күресінің стилі

Грек-рим күресі – халықаралық деңгейде таралған әуесқойлық күрес түрлерінің бірі. Біріккен Күрес федерациясы санкциялаған басқа күрес түрлері: ерлер еркін күресі, әйелдер еркін күресі, күрес (бағыныш күресі), панкратион, Алыс (бел күресі), Пахлавани күресі және жағажай күресі.

Тарих

Бұл күрес стиліне "Греко-рим" деген атау берілді, оның бұрынғыда Жерорта теңізінің айналасындағы ежелгі өркениеттерде, әсіресе ежелгі грек Олимпиадасында кездесетін күреспен ұқсас екенін көрсетеді. Сол кезде спортшылар бастапқыда тығыз шорты киген, бірақ кейін жалаңаш күрескен. Біріккен Дүниежүзілік күрес федерациясы мәліметінше, бұл стильді алғаш рет Жан Эксбрайат атты Наполеон әскері жасаған. Эксбрайат жәрмеңкелерде өнер көрсетіп, өзінің күрес стилін "қолмен ұстап күрес" деп атады, оны қолмен соққы беруге рұқсат берілген басқа да жекпе-жек түрлерінен ажырату үшін. 1848 жылы Эксбрайат белден төмен ұстауға, сондай-ақ қарсыласты жарақаттандыруға бағытталған ауыр ұстаулар мен бұрауларға тыйым салды. "Қолмен ұстап күрес" немесе "француз күресі" (осы стиль осылай танылды) бүкіл Еуропа бойынша дамыды және танымал спортқа айналды. Итальян күрескері Базилио Бартолетти спортқа "Греко-рим" терминін алғаш рет енгізіп, "ежелгі құндылықтарға" деген қызығушылықты көрсетті. 18-шы және 20-шы ғасырларда көптеген адамдар ежелгі әріптестерімен байланыс табу арқылы қазіргі заманғы спорттық тәжірибелеріне құндылық қосуға тырысты. Иоганн Фридрих Гутс Мутстың 18-шы ғасырлық "Жастарға арналған гимнастика" еңбегінде Платон күрестің тік тұрған бөлігін сипаттау үшін қолданған "ортопаль" деп аталатын мектеп оқушыларының күресу формасы сипатталған, онда төменгі денеге ұстау туралы ештеңе айтылмаған. Грек күресін қараңыз. Бұл стиль 20-шы ғасырда кең таралды және әрқашан Олимпиада ойындарында болды, 1900 жылғы Париж Олимпиадасынан басқа.

Греко-рим күресіндегі кәсіби жекпе-жектер зор қатыгездікпен ерекшеленді. Денеге соққы беруге, мойынды қысып ұстауға, бас соққысына рұқсат етілді, тіпті қарсыласты әлсірету үшін жегіш заттар қолданылды. 19-шы ғасырдың соңында қарсыластың құрсағына тырнақпен шабу, ұрып-соғу және қолды күшпен соғуға тыйым салынды. Греко-рим жекпе-жектері ұзақтығымен де танымал болды. Кәсіби жағынан екі-үш сағатқа созылатын жекпе-жектер жиі кездесетін. Уильям Малдунның Нью-Йорктегі Террас Гарден Театрында Кларенс Уистлермен болған жекпе-жегі сегіз сағатқа созылды. 1912 жылғы Олимпиадада Ресейдің (Эстонияның) Мартин Клейн мен Финляндияның Альфред Асикайнен арасындағы жекпе-жек он бір сағат қырық минутқа созылды, нәтижесінде Мартин Клейн жеңіске жетті. Ол келесі күні финалдық жекпе-жекке қатыса алмай шаршағандықтан күміс медаль алды. Бұл рекорд кейін Гиннес рекордтар кітабына енгізілді. Халықаралық әуесқой күрес федерациясы (IAWF) 1921 жылы Греко-рим күресін реттеуді өз қолына алды. Содан бері жекпе-жектер қысқартылды және бүгінде күрескердің өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіретін барлық қимыл-қозғалыстарға тыйым салынған. Бастапқыда Греко-рим күресінде жаттыққан кәсіби күрескер Лу Тез ертедегі телеарнадағы жекпе-жектерде Греко-рим фонын танымал етті. Олимпиадалық жарыстарда бұрынғы Кеңес Одағы, Болгария, Түркия, Оңтүстік Корея, Румыния, Жапония, Швеция және Финляндия елдері үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Швециялық Карл Вестергрен 1920, 1924 және 1932 жылдары үш Греко-рим алтын медалін жеңіп алды және мұны жасаған алғашқы Греко-рим күрескері болды. Александр Карелин де 1988, 1992 және 1996 жылдары осындай жетістікке қол жеткізді. Швециялық Ивар Йоханссон 1932 және 1936 жылдары Греко-рим күресінде алтын медаль, сондай-ақ 1932 жылы еркін стильде алтын медаль жеңіп алды. Америка Құрама Штаттарының Олимпиадалық делегациясы (бұрын тек еркін күреспен айналысқан) 1952 жылы Греко-рим күресіне қатысты және 1984 жылғы Лос-Анджелес Олимпиадасында Стив Фрейзер мен Джеффри Блатник, ал 2000 жылғы Австралияның Сиднейдегі Олимпиадасында Рулон Гарднер жеңіп алған үш алтын медаль алды. Ерлер үшін кейбір Греко-рим жарыстарында 35 және одан жоғары жастағы ерлер үшін "Ветерандар" деген арнайы санат бар, олар үлкендермен бірдей салмақ дәрежелерін қамтиды. Сонымен қатар, ерлер арасындағы барлық жас санаттары мен салмақ кластары еркін күреске де қолданылады. Салмақ өлшенгеннен кейін күрескерлер тек өз салмақ дәрежесінде күресуі керек. Аға жастағы күрескерлер ауыр салмақ дәрежесінен басқа салмақ дәрежесінде күресе алады (ерлер үшін 96 кг-нан астам салмақтан басталады). Әр түрлі елдерде Греко-рим жарыстарының деңгейлеріне қарай әр түрлі салмақ кластары мен жас санаттары болуы мүмкін.

Шаланың орналасуы

Жарыс қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін соққыны сіңіретін қалың резеңке дөңгелек кілемде өтеді. Олимпиада ойындары, әлем чемпионаттары және әлем кубоктары үшін кілем жаңа болуы керек. Негізгі күрес алаңының диаметрі тоғыз метр, ал оның айналасында "қорғау аймағы" деп аталатын дәл осындай қалыңдықтағы 1,5 метрлік шекара бар. Тоғыз метрлік диаметрлі шеңбердің ішінде, шеңбердің сыртқы жиегінде орналасқан, ені 1 метрлік қызыл жолақ бар, ол "қызыл аймақ" деп аталады. Қызыл аймақ күресшінің белсенсіздігін көрсетуге көмектеседі, сондықтан оны "белсенсіздік аймағы" деп те атайды. Қызыл аймақтың ішінде диаметрі жеті метр болатын "орталық күрес алаңы" орналасқан. Орталық күрес алаңының ортасында диаметрі бір метрлік "орталық шеңбер" орналасқан. Орталық шеңберді ені 10 сантиметрлік жолақ қоршап тұр, және ол ені 8 сантиметрлік қызыл сызықпен екіге бөлінген. Кілемнің диагональды қарама-қарсы бұрыштары күресшілердің қызыл және көк түстерімен белгіленеді. Олимпиада ойындары, әлем чемпионаттары және құрлық чемпионаттарында кілем биіктігі 1,1 метрден аспайтын платформаға орнатылады. Егер кілем подиумда орналасса және қорғау шегі (жабу және кілемнің айналасындағы бос кеңістік) екі метрге жетпесе, подиумның қабырғалары 45 градусқа (дәреже) еңіс панельдермен жабылады. Барлық жағдайларда қорғау аймағының түсі кілемнің түсінен өзгеше болады.

Жабдық

"Синглит" - күрескерге тығыз және ыңғайлы келетін спандекс матадан жасалған бір бөліктен тұратын күрес киімі. Ол нейлон немесе ликрадан жасалады және қарсыластың күрескерді ұстау үшін қандай да бір нәрсені пайдалануына кедерес жасайды. Күресшілердің бірі әдетте қызыл, ал екіншісі көк түсті синглит киіп жарысады. "Қан сүртігіш" деп те аталатын "орамал" синглиттің ішінде сақталады. Қан кету жағдайында күресші киімінен матаны алып, қан кетуді тоқтатуға немесе кілемге тамған дене сұйықтықтарын тазалауға тырысады. Матч – бір салмақ санатындағы екі күресшінің арасындағы жарыс. Грек-рим күресінде үш төрешіден тұратын қазылар алқасы (немесе команда) қолданылады. Төреші ортадағы барысын қадағалайды, жарысты бастау және тоқтату үшін сыбызғы соғады, ал ұстаулар мен ереже бұзушылықтарды бақылайды. Судья кілемнің жанында отырып, ұпайларды есептейді және төрешіге қажет болған жағдайда кейбір шешімдерге келісімін береді. Мат төрағасы ұпай кестесінде отырып, уақытты бақылайды, техникалық жеңісті жариялауға жауапты және төреші мен судьяның жұмысын қадағалайды. Жеңіске қол жеткізу үшін үш төрешінің екеуі келісуі керек (әдетте төреші және судья немесе мат төрағасы).

Қазіргі заманғы пішім

Қазіргі грек-рим күресінде жекпе-жектер екі үш минуттық кезеңнен тұрады, жеңімпаз құлдыраумен, техникалық басымдықпен немесе екі кезеңде жиналған ұпайлардың қорытындысы бойынша (шешім) анықталады. Қазіргі форматта аяқпен күрес (тұру күресі) төмендегі күреске (пар-терре) қарағанда басымдыққа ие; ескі форматтан айырмашылығы, пар-терре енді тек түсіру/лақтыру нәтижесінде немесе күресші ереже бұзған жағдайда (мысалы, белсенсіздік) ғана пайда болады. Әр жекпе-жектен бұрын әр күресшінің аты жарияланады, және күресші өзіне тиісті түстің кілем бұрышында орналасады. Содан кейін төреші оларды кілем ортасына шақырып, қол алысады, киімдерін тексеріп, тер, майлы немесе жабысқақ заттардың және басқа да бұзушылықтардың бар-жоғын қарастырады. Екі күресші бір-бірімен амандасып, қол алысады, ал төреші кезеңді бастау үшін сыбызғысын соғады. Жекпе-жек аяқталғаннан кейін төреші кілем ортасында төрешілер үстеліне қарап тұрады. Екі күресші де қол алысып, төрешінің екі жағына тұрып, шешімді күтеді. Төреші жеңімпаздың қолын көтеріп, жеңімпазды жариялайды, содан кейін әр күресші төрешімен және қарсыласының жаттықтырушысымен қол алысады.

Ескі пішім

Соңғы ережелердің өзгеруіне дейін, күрескер көп кезеңді жеңген кезде жекпе-жекте жеңіске жетеді. Мысалы, егер бір бәсекелес бірінші кезеңді 1:0, ал екінші кезеңді 1:0 есебімен жеңсе, онда жекпе-жек аяқталады. Дегенмен, егер екінші бәсекелес екінші кезеңді жеңсе, үшінші және шешуші кезең өтеді. Тек құлау, жарақат алу немесе дисквалификация жекпе-жекті аяқтайды; жеңіске жетудің басқа барлық тәсілдері тек кезеңді тоқтатуға әкеледі. Осы форматтың бір кемшілігі – жеңілген күрескер жеңімпаздан көп ұпай жинауы мүмкін. Мысалы, кезеңдер 3:2, 0:4, 1:0 есебімен аяқталуы мүмкін, бұл жалпы есеп бойынша 4:6 көрсетсе де, азырақ ұпай жинаған күрескер жеңіске жетеді. Бұл формат өзгертілді.

Әр грек-рим күресінің кезеңі бейтарап күрес позициясы үшін күрес кезеңіне және ең көп дегенде екі партер (жердегі күрес) кезеңіне бөлінеді. Бейтарап позициядағы күрес кезеңінде екі күрескер де 60 секунд бойы соққы жасау және ұпай жинау үшін жарысады. Бірінші минуттың соңында, әдетте, ең көп ұпай жинаған күрескер қарсыласына ашық партер позициясынан Олимпиадалық көтеруде басымдық алады. Бұл позиция "партер" деп аталады. Егер осы уақытқа дейін екі күрескердің де ұпайлары болмаса, төреші қызыл және көк түсті дискіні лақтырады. Дискіні лақтыруда жеңіске жеткен күрескер Олимпиадалық көтеруде басымдық алады. Дискіні лақтыруда жеңілген күрескер қолдарын және тізелерін орталық шеңберге қояды, қолдар мен тізелер арасындағы қашықтық кемінде 20 сантиметр, ал қолдар арасындағы қашықтық ең көп дегенде 30 сантиметр болуы керек. Бұл күрескердің қолдары созылып, аяқтары қиылыспай, жамбасы кілеммен 90 градус бұрыш жасауы тиіс. Дискіні лақтыруда жеңіске жеткен күрескерге төмендегі күрескердің қасына, оның аяқтарына тиместен тұруға рұқсат етіледі. Егер дискіні лақтыруда жеңіске жеткен күрескер қаласа, бір тізесін кілемге қоя алады. Содан кейін жоғары тұрған күрескер қолдарын және қолын төмендегі күрескердің беліне орап, алғашқы 30 секундтың ішінде Олимпиадалық көтеруді (жоғарыдан төменге белді ұстау) орындайды. Төмендегі күрескер өзін қорғауға тырысады. Алғашқы отыз секундтың соңында күрес ұстасының позициясы ауыстырылады, екінші күрескер Олимпиадалық көтеруді алады, ал кезең қалған 30 секунд бойы жалғасады. Кезеңнің нәтижесі тұрып және жерде жинаған ұпайлардың қосындысы бойынша анықталады. Әрбір жердегі кезеңде, егер жоғары тұрған күрескер ұпай жиная алмаса, екінші күрескерге бір ұпай беріледі. Егер жердегі кезеңнің екеуінде де ұпай жинауға арналған әрекеттер орындалмаса, есеп 1:1 болады, және мұндай жағдайда, әдетте, соңғы ұпай жинаған күрескерге кезең беріледі.

Турнирлердегі командалық ұпайлар

Халықаралық күрес турнирінде командалар әр салмақ санатында бір күрескерді тіркеп, олардың жеке өнеркөрсетуіне қарай ұпай жинақтайды. Мысалы, егер 60 кг салмақ санатындағы күрескер бірінші орын алса, оның командасы 10 ұпай алады. Егер ол оныншы орын алса, команда бір ғана ұпай алады. Турнир аяқталған соң, әр команданың ұпайлары қосылып есептеледі, және командалар бірінші, екінші, үшінші орындарға ие болады, т.б.

Командалық жарыстар

Командалық жарыс немесе екі команданың кездесуі – бұл (әдетте екі) команда арасындағы жарыс, онда әрбір салмақ санатындағы жеке күрескерлер бір-бірімен күш сынасады. Команда салмақ санатындағы кез келген жеңіс үшін, нәтижесіне қарамастан, бір ұпай алады. Барлық жекпе-жектер аяқталған соң ең көп ұпай жинаған команда командалық жарыста жеңіске жетеді. Егер екі жарыста бір команда өз алаңында, ал екінші команда қарсылас алаңында жеңіске жетсе, жеңімпазды анықтау үшін үшінші жарыс өткізілуі мүмкін, немесе рейтингті келесі ретпен анықтауға болады: 1) екі жарыстың ұпайларын қосып ең көп жеңіс; 2) тусыра салу, бас тарту, дисквалификация немесе қарсылас келмеу арқылы ең көп ұпай; 3) техникалық артықшылықпен ең көп жеңілген матчтар; 4) техникалық артықшылықпен ең көп ұтылған кезеңдер; 5) барлық жарыстарда ең көп техникалық ұпай; 6) барлық жарыстарда ең аз техникалық ұпай. Егер екі командадан көп қатысса, бұл қағида осылай қолданылады.